Ở phần lớn các làng Chăm Bàni, thứ khó nhất với người mới tới là tìm được ngôi thánh đường, vì nó không có mái vòm, không có tháp và trông y như một ngôi nhà hội của làng. Ở Bình Thắng thì khác. Nơi này có một cái cổng, và cái cổng ấy là chỗ đáng dừng lại lâu nhất.
Cổng cũ của thánh đường dựng từ trước năm 1975 mang một chữ phiên âm theo lối Chăm là Mesjid, tức nhà thờ phượng. Cổng ấy đã được thay bằng một cổng mới dựng năm 2022, và chữ treo trên cổng mới thì khác. Chuyện đổi chữ ấy không phải chuyện sửa bảng hiệu cho mới. Nó là chuyện cả một cộng đồng đang tự hỏi mình nên gọi ngôi nhà thờ phượng của mình bằng chữ gì trong tiếng Việt, và ở Bình Thắng câu hỏi ấy được đưa ra bàn rồi chốt bằng một cuộc họp.
ITên Của Một Ngôi Nhà Thờ Phượng
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất. Bàni là Hồi Giáo đã bản địa hóa của người Chăm, hình thành riêng ở vùng Nam Trung Bộ, và khác với Hồi Giáo Islam chính thống mà cộng đồng Chăm Islam cùng người Malay theo. Hai bên cùng một gốc, nhưng nếp hành đạo đã khác nhau từ lâu. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một sự kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Tên Chăm của làng thì các nguồn chép khác nhau. Bảng chú trên bản đồ ghi palei Canat, còn tài liệu của cộng đồng Chăm chép palei Panet và gọi ngôi thánh đường là Magik Haluw Panet. Đây là hai cách đọc của cùng một tên chứ không phải hai làng, và chúng tôi ghi cả hai để quý vị khỏi ngỡ khi đối chiếu tài liệu.
Còn tên của chính ngôi nhà thờ phượng thì là một chuyện dài hơn, và nó đáng kể lại bằng giọng sử liệu.
Người Chăm gọi ngôi nhà thờ phượng của mình bằng tiếng Chăm là Sang Magik, trong đó sang là nhà. Các tài liệu cộng đồng còn ghép chữ haluw với tên làng để gọi từng ngôi, như Magik Haluw Panet. Cổng cũ ở Bình Thắng dựng trước năm 1975 thì dùng một dạng phiên âm khác của cùng chữ ấy, ghi là Mesjid.
Vấn đề nảy ra khi phải chuyển sang tiếng Việt. Trong nhiều thập niên, giấy tờ và cách gọi của dân địa phương dùng hai chữ khác hẳn nhau cho cùng một loại công trình. Một chữ là thánh đường, theo lối người Việt vẫn dùng cho nơi thờ tự Hồi Giáo. Một chữ là chùa, hoặc nhà chùa, một cách gọi quen của người địa phương có lẽ vì nơi này đóng cửa gần trọn năm và chỉ mở khi có lễ, giống nếp một ngôi chùa làng ít người lui tới.
Trong cộng đồng Bàni có những ý khác nhau về chuyện ấy. Có người cho rằng chữ thánh đường nói đúng bản chất Hồi Giáo của nơi này. Có người cho rằng chữ quen thuộc lâu đời trong làng mới là chữ nên giữ. Ở vùng Bình Thuận cũ, mười làng Bàni từng có lúc thống nhất dùng chữ thánh đường. Riêng ở Bình Thắng, đầu tháng Ba năm 2022, một cuộc họp của tám vị đại diện trong làng đã chốt tên treo theo hướng dùng chữ nhà chùa, và cổng mới dựng trong năm ấy mang tên theo quyết định đó.
Thư viện chỉ ghi lại sự việc và không phán bên nào đúng. Đây là việc nội bộ của một cộng đồng tôn giáo, và người ngoài không có tư cách để phân xử.
| Chữ | Gốc và nghĩa | Được dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Sang Magik | Tiếng Chăm, sang là nhà, magik là nơi thờ phượng | Cách gọi trong tiếng Chăm, dùng phổ biến trong tài liệu của cộng đồng |
| Magik Haluw | Ghép chữ haluw với tên làng, như Magik Haluw Panet | Cách gọi từng ngôi cụ thể trong tài liệu cộng đồng Chăm |
| Mesjid | Một dạng phiên âm khác của cùng chữ ấy | Chữ trên cổng cũ của thánh đường Bình Thắng, dựng trước năm 1975 |
| Thánh đường | Chữ tiếng Việt quen dùng cho nơi thờ tự Hồi Giáo | Cách gọi được nhiều làng Bàni vùng Bình Thuận cũ dùng và cũng là chữ thư viện dùng trong tiêu đề bài |
| Chùa, nhà chùa | Cách gọi quen của người địa phương | Chữ được chốt cho cổng mới của Bình Thắng theo cuộc họp đầu tháng Ba năm 2022 |
Vì chữ chùa xuất hiện trong câu chuyện trên, xin nói cho rõ một chỗ rất dễ hiểu lầm. Đây không phải một ngôi chùa Phật Giáo. Bên trong không có tượng, không có bàn thờ Phật, không có sư, không có chuông mõ và không có ban thờ tổ. Đó là một gian nhà dài để trống hoàn toàn, dành cho việc chức sắc ngồi theo bậc và quay mặt về một hướng để tụng kinh.
Chữ chùa ở đây là một chữ mượn của người địa phương để gọi một thứ không có tên sẵn trong tiếng Việt, chứ không phải một lời khai về nội dung tôn giáo. Chuyện này xảy ra không ít trong lịch sử tiếng Việt: một chữ có sẵn được đem gọi một thứ mới tới, rồi chữ ấy sống lâu hơn cả độ chính xác của nó. Ghi nhận như vậy là đủ, và không cần phải chê trách ai.
IILàng Canat Và Cụm Ba Thôn Chăm
Các tài liệu chúng tôi tra được không ghi một năm khởi dựng cụ thể cho ngôi Sang Magik này, và chúng tôi ghi rõ là chưa khảo được thay vì đưa ra một con số không có nguồn. Làng Chăm phần lớn không có văn bản khởi dựng: công trình gốc vốn làm bằng vật liệu mau hỏng và được dựng lại nhiều lần, nên niên đại được nhớ theo đời chức sắc chứ không theo văn bia.
Hai mốc mà tư liệu ghi được chắc chắn đều là mốc của cái cổng chứ không phải của khối nhà: cổng cũ mang chữ Mesjid dựng trước năm 1975, cổng mới dựng năm 2022. Đó là một điều đáng nói về cách một cộng đồng không có văn bia ghi nhớ lịch sử của mình: họ nhớ theo những thứ có chữ trên đó.
- Thế kỷ 9 tới 10Hồi Giáo tới Chăm PaHồi Giáo theo đường biển tới vương quốc Chăm Pa cùng thương nhân và thợ thủ công cư trú dọc bờ biển miền Trung.
- Thế kỷ 15 tới 17Hình thành đạo BàniLớp Hồi Giáo sớm hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bàlamôn có sẵn, thành đạo Bàni với hệ chức sắc và hệ lễ riêng.
- Chưa khảo đượcDựng Sang MagikKhông có tài liệu nào cho biết ngôi thánh đường của làng được dựng lần đầu vào năm nào. Theo mô tả chung, các ngôi Sang Magik vốn làm mái tranh, vách tre, nền đất và được dựng lại theo chu kỳ.
- Trước năm 1975Cổng cũ mang chữ MesjidCổng của thánh đường được dựng và mang chữ Mesjid, một dạng phiên âm của tiếng Chăm chỉ nhà thờ phượng.
- Các thập niên sauXây lại bằng vật liệu bềnPhần lớn Sang Magik Bàni được xây lại bằng gạch, mái ngói hoặc tôn, giữ nguyên bố cục cũ và chỉ đổi vật liệu.
- Tháng 3 năm 2022Cuộc họp chốt tên treoMột cuộc họp của tám vị đại diện trong làng bàn và chốt chữ dùng cho tên của ngôi thánh đường. Thư viện ghi lại sự việc và không bình luận.
- 2022Dựng cổng mớiCổng mới được dựng thay cổng cũ, mang tên theo quyết định của cuộc họp đầu năm ấy.
- 2025Đổi địa giớiSau lần sắp xếp đơn vị hành chính, xã Phan Hòa của huyện Bắc Bình cũ được nhập về xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng.
Bình Thắng không đứng một mình. Xã Phan Hòa cũ có ba thôn Chăm liền nhau, mỗi thôn một tên Chăm riêng và mỗi thôn một Sang Magik riêng: Bình Thắng là palei Canat hoặc Panet, Bình Minh là palei Aia Mamih, Bình Hòa là palei Dik. Kế bên, xã Phan Thanh cũ cũng có ba thôn Chăm tương tự. Sáu ngôi Sang Magik của riêng địa bàn Bắc Bình cũ chiếm hơn một nửa trong tổng số mười ngôi mà Hội đồng Sư cả của vùng Bình Thuận cũ ghi nhận.
Xin lưu ý một chỗ cần cầm chắc tay. Vùng Bình Thuận cũ và vùng Ninh Thuận cũ mỗi bên có một Hội đồng Sư cả riêng, hoạt động theo quy chế riêng. Đây là hai tổ chức song song của cùng một tôn giáo trên hai địa bàn, không phải hai cấp trên dưới, nên số liệu của hai bên không được gộp vào nhau.
IIICái Cổng Và Ngôi Nhà Sau Cổng
Người quen hình dung thánh đường Hồi Giáo là một khối có mái vòm, có tháp gọi lễ vươn cao, có biểu tượng trên chóp, khi tới đây sẽ thấy khác hẳn. Sang Magik của người Bàni là một nếp nhà dài mặt bằng chữ nhật, tường xây phẳng, mái dốc hai phía, không vòm, không tháp. Nó đứng lẫn giữa nhà dân, không tường bao cao, không sân hành lễ rộng.
Vì thế cái cổng có một vai trò lớn hơn người ta tưởng. Ở một công trình không có dấu hiệu nhận diện nào trên mái, cổng là chỗ duy nhất mang chữ, và chữ ấy là thứ nói cho người đi đường biết đây là nơi gì. Đó là lý do một cái cổng ở đây có thể trở thành đề tài của cả một cuộc họp trong làng, chuyện khó xảy ra với một ngôi đền có hình khối tự nói lên được thân phận của mình.
Cổng cũ dựng trước năm 1975 mang chữ Mesjid. Cổng mới dựng năm 2022 mang tên theo quyết định của làng. Cổng là chỗ duy nhất của công trình có chữ.
Một gian dài không chia cột giữa, nền để trống hoàn toàn, không ghế, không tượng, không tranh. Chỗ ngồi của chức sắc phân theo bậc, xếp thành hàng ngang hướng về phía tường hành lễ.
Chức sắc quay về hướng qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đây là quy tắc bắt buộc của đạo, Bàni giữ chung với Islam chính thống.
Sang Magik đóng cửa gần trọn năm, chỉ mở trong tháng Ramưwan và các kỳ lễ theo lịch Chăm. Đây là chỗ khác rõ nhất so với masjid của Islam chính thống vốn mở quanh năm.
Bên cạnh khối nhà chính có nhà bếp và chỗ nghỉ, vì trong tháng Ramưwan các vị Acar ở lại trong khuôn viên và mọi việc ăn nghỉ đều diễn ra tại chỗ.
Nguyên gốc là mái tranh, vách tre, nền đất. Từ nửa sau thế kỷ 20 phần lớn được xây lại bằng gạch, mái ngói hoặc tôn, quét vôi sáng màu. Bố cục giữ nguyên, chỉ đổi vật liệu.
Có một điểm về chữ viết đáng ghi thêm. Người Chăm có hệ chữ riêng, và ở một vài ngôi thánh đường trong vùng, cộng đồng đã đưa chữ Chăm lên cổng bên cạnh chữ quốc ngữ. Đó là một cách trả lời khác cho cùng câu hỏi mà Bình Thắng đặt ra: khi tiếng Việt không có sẵn một chữ vừa vặn, thì thay vì chọn giữa hai chữ tiếng Việt, có thể viết bằng chính chữ của mình. Thư viện ghi nhận cả hai cách làm và không xếp cách nào hơn cách nào.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói thẳng trước khi đọc tiếp. Hồi Giáo không dạy phong thủy, và đạo Bàni cũng vậy. Hướng hành lễ trong một ngôi Sang Magik được định theo qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đó là một quy tắc bắt buộc của đạo chứ không phải một phép xem đất, và người dựng không có quyền chọn khác.
Phần dưới đây hoàn toàn là chỗ đối chiếu của thư viện dành cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều người dựng thánh đường tính tới.
Trước hết là ba ngôi trên một dải, và đây là chỗ riêng nhất của Bình Thắng. Ba thôn Chăm của xã Phan Hòa cũ đứng liền nhau trên cùng một dải đồng, mỗi thôn một Sang Magik, ba ngôi cách nhau không xa. Phép xem đất cổ truyền gặp ba nơi thờ tự gần nhau như vậy thì lập tức đi tìm chuyện xung chiếu và tranh hướng, vì trong lối nghĩ cũ, các nơi thờ gần nhau mà quay mặt vào nhau thì chia khí của nhau. Ở đây bài toán ấy không đặt ra, và lý do thì nằm ngoài tầm của la bàn: cả ba cùng quay về một hướng, vì cả ba cùng hướng về Mecca. Ba ngôi song song nhau như ba nét thẳng cùng chiều, không ngôi nào đối mặt ngôi nào. Cái mà phép cũ coi là một thế khó thì ở đây đã được giải sẵn bởi một quy tắc của đạo.
Thứ hai là cổng và hướng, một chỗ mà con mắt cổ truyền sẽ thấy ngược với thói quen. Trong phép cũ, hướng của một công trình thờ tự chính là hướng của cửa chính: người ta xem hướng đình, hướng đền, hướng chùa đều bằng cách đứng ở cổng nhìn ra. Ở Sang Magik thì không đọc được như vậy, vì hướng của công trình là hướng hành lễ chứ không phải hướng cổng. Cổng mở ra phía có đường làng, còn mặt hành lễ thì quay về tây bất kể đường làng nằm ở đâu. Nghĩa là muốn đọc hướng của nơi này thì phải bỏ cái nhìn từ cổng, và cái cổng, dù mang chữ và dù là chỗ cả làng để ý, lại không phải chỗ định hướng cho công trình.
Thứ ba là hướng tây theo con mắt cổ truyền. Trong phép cũ, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và sự thu liễm, và nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt. Ở vùng khô và nắng như Bắc Bình cũ thì cái bất tiện ấy càng rõ. Vậy mà hướng tây vẫn được giữ, không vì khí hậu và không vì thế đất. Một quy tắc của đạo đứng trên mọi tính toán về đất.
Cuối cùng là một chỗ mà con mắt cũ không có chữ để gọi. Phong thủy cổ truyền tin rằng đổi hướng cổng hay đổi chữ trên hoành phi là việc có thể đổi vận của một nơi thờ tự. Ở đây, việc đổi cổng và đổi chữ năm 2022 không đụng tới hướng hành lễ một chút nào, vì hướng ấy là thứ không ai có quyền đổi. Nghĩa là cái mà cộng đồng bàn tới là danh xưng, còn cái quyết định thân phận của ngôi nhà thì vẫn nguyên. Chúng tôi ghi thẳng điều đó, vì nó cho thấy giới hạn của cách đọc cũ khi đem áp vào một công trình của đạo khác.
VRamưwan Và Lịch Lễ Của Cụm Ba Thôn
Ramưwan là tháng lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàni, tính theo lịch riêng của người Chăm nên rơi vào những ngày dương lịch khác nhau qua từng năm. Vì mỗi vùng có Hội đồng Sư cả riêng chốt lịch, ngày vào Ramưwan của vùng Bình Thuận cũ và vùng Ninh Thuận cũ có thể không trùng nhau. Trong cùng một vùng thì các làng vào lễ cùng ngày, nên ba thôn Chăm của xã Phan Hòa cũ cùng chung một nhịp.
| Chặng | Nơi diễn ra | Nội dung |
|---|---|---|
| Tảo mộ | Nghĩa trang dòng họ | Trước khi vào tháng lễ, các gia đình ra nghĩa trang dòng họ với bánh trái và trầu cau, làm lễ mời ông bà tổ tiên về nhà. Đây là lớp nghi lễ bản địa mà Ramadan của Islam chính thống không có. |
| Dâng cơm gia tiên | Trong từng nhà | Bày mâm cúng trong nhà, mỗi người thân đã khuất được dâng một mâm chay và một mâm mặn. Ba thôn cùng làm trong cùng những ngày. |
| Chức sắc vào Sang Magik | Ba thánh đường của ba thôn | Các vị Acar của từng thôn làm lễ tẩy uế rồi vào ở hẳn trong Sang Magik của thôn mình, giữ chay và hành lễ thay cho cả làng. Trong tháng này cửa thánh đường mới mở. |
| Chặng giữ chay nghiêm | Thánh đường | Nguồn ghi vênh nhau về độ dài, có bản ghi ba ngày đầu tháng, có bản ghi mười lăm tới mười sáu ngày. Trong chặng ấy chức sắc không ăn uống khi mặt trời chưa lặn và không về nhà. |
| Kiêng cữ trong làng | Từng gia đình | Suốt chặng chức sắc giữ chay nghiêm, các gia đình kiêng sát sinh và giữ hòa thuận với nhau. |
| Mãn chay | Thánh đường và trong làng | Hết tháng, chức sắc rời thánh đường, cửa lại đóng cho tới kỳ lễ sau. |
| Lễ đời người | Tại nhà | Lễ trưởng thành và các lễ vòng đời khác diễn ra tại nhà trong rạp dựng tạm, có chức sắc tới chủ trì, chứ không diễn ra ở thánh đường. |
Chỗ khác biệt rõ nhất so với Ramadan của Hồi Giáo Islam chính thống nằm ở hai điểm. Một là ai giữ chay: bên Islam là toàn thể tín đồ trưởng thành, bên Bàni là lớp chức sắc giữ thay cho cả làng. Hai là lớp thờ cúng tổ tiên: phần tảo mộ và mời ông bà về nhà là phần mở đầu bắt buộc của Ramưwan, và đó là lớp nghi lễ bản địa không có trong Ramadan.
Nhìn lại cả bài thì thấy hai điều ấy chính là lý do vì sao chuyện chữ trên cổng lại khó tới vậy. Một ngôi nhà thờ phượng đóng cửa gần trọn năm, có chức sắc giữ chay thay cho cả làng, lại có tảo mộ và dâng cơm tổ tiên: thứ ấy không khớp hẳn với hình dung của người Việt về một thánh đường, mà cũng chẳng phải một ngôi chùa. Chữ nào cũng chỉ đúng một phần, vì thứ được gọi tên vốn là một thứ riêng. Đó là điều đáng giữ lại khi rời Bình Thắng, hơn là câu hỏi bên nào đúng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa cũ, nay là xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng
- Đường tới
- Làng nằm ở thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa cũ, nay thuộc xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng, trên dải đồng của vùng Bắc Bình cũ. Trong cùng xã cũ còn hai thôn Chăm nữa là Bình Minh và Bình Hòa, mỗi thôn một Sang Magik riêng, nên cần hỏi rõ tên thôn.
- Toạ độ
- 11.2042, 108.5585
Đây là nơi thờ phượng của một cộng đồng cụ thể, không phải điểm tham quan, và thánh đường đóng cửa gần như trọn năm. Lệ thường được nhắc: hỏi ý người trong làng trước khi vào khuôn viên, ăn mặc kín đáo, bỏ giày trước khi bước vào lòng nhà, không mang thức ăn đồ uống vào trong. Trong tháng Ramưwan, phần nghi lễ thuộc về các vị chức sắc, xin quý vị đứng ngoài và không chụp ảnh khi chưa được phép. Một điều nữa xin quý vị lưu tâm: chuyện chữ trên cổng là việc nội bộ của làng, xin đừng đem ra hỏi hay bàn với người trong làng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Bàni Bình Thắng
Contribute photos, information or video for Binh Thang Bani MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Bàni Bình Thắng ở đâu
Ở thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa cũ, nay thuộc xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng, trên dải đồng của vùng Bắc Bình cũ. Người Chăm gọi làng là palei Canat theo bảng chú trên bản đồ, còn tài liệu cộng đồng chép là palei Panet. Đây là hai cách đọc của cùng một tên.
Vì sao cổng thánh đường Bình Thắng được đổi
Cổng cũ dựng từ trước năm 1975 mang chữ Mesjid. Đầu tháng Ba năm 2022, một cuộc họp của tám vị đại diện trong làng chốt chữ dùng cho tên của ngôi thánh đường, và cổng mới dựng trong năm ấy mang tên theo quyết định đó. Đây là việc nội bộ của cộng đồng và thư viện chỉ ghi lại sự việc.
Thánh đường Bàni có phải là chùa không
Không. Bên trong không có tượng, không có bàn thờ Phật, không có sư và không có chuông mõ. Đó là một gian nhà dài để trống hoàn toàn, dành cho việc chức sắc ngồi theo bậc và quay mặt về một hướng để tụng kinh. Chữ chùa là cách gọi quen của người địa phương chứ không nói về nội dung tôn giáo.
Xã Phan Hòa cũ có mấy làng Chăm
Ba thôn Chăm liền nhau, mỗi thôn một Sang Magik riêng: Bình Thắng là palei Canat hoặc Panet, Bình Minh là palei Aia Mamih, Bình Hòa là palei Dik. Kế bên, xã Phan Thanh cũ cũng có ba thôn Chăm tương tự, nên riêng địa bàn Bắc Bình cũ đã có sáu ngôi.
Chăm Bàni và Chăm Islam khác nhau thế nào
Chăm Islam theo lối chính thống, tín đồ tự hành lễ nhiều lần mỗi ngày và cả cộng đồng cùng giữ chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm. Chăm Bàni giao năm bổn phận cho lớp chức sắc thực hành thay, giữ thêm lớp tảo mộ và dâng cơm tổ tiên, và Sang Magik chỉ mở trong kỳ lễ.