Từ quốc lộ rẽ vào vùng Bắc Bình cũ, quý vị sẽ đi qua một dải làng nối nhau gần như không dứt. Đây là vùng người Chăm cư trú tập trung nhất của cả nước tính theo mật độ làng: ba thôn Chăm ở xã này, ba thôn nữa ở xã kế bên, mỗi thôn một tên Chăm riêng và mỗi thôn một Sang Magik riêng. Thanh Kiết là một trong số ấy, và người trong làng gọi nơi này là palei Njar.
Nếu quý vị đã đọc các bài về thánh đường Bàni bên vùng Ninh Thuận cũ thì tới đây sẽ thấy một điều khác. Không phải khác ở ngôi nhà, vì ngôi nhà thì cùng một lối. Khác ở chỗ đứng sau ngôi nhà ấy: vùng này có hội đồng chức sắc riêng, có báo cáo riêng và có số liệu riêng, tách hẳn khỏi bên kia. Đó là lý do bài này viết nhiều về tổ chức hơn là về kiến trúc.
IBàni Là Một Hệ Đạo Có Tổ Chức
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất. Bàni là Hồi Giáo đã bản địa hóa của người Chăm, hình thành riêng ở vùng Nam Trung Bộ, và khác với Hồi Giáo Islam chính thống mà cộng đồng Chăm Islam cùng người Malay theo. Hai bên cùng một gốc, nhưng nếp hành đạo đã khác nhau từ lâu. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một sự kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Người đọc lần đầu hay hình dung Bàni là một tín ngưỡng địa phương lẻ tẻ, kiểu vài làng giữ một nếp cúng riêng. Không phải. Bàni là một hệ đạo có tổ chức: có hàng chức sắc chia bậc rõ ràng, có hội đồng đứng đầu, có lịch riêng, có quy chế hoạt động được soạn thành văn bản và có nhiệm kỳ. Thanh Kiết là chỗ tốt để thấy điều đó, vì làng nằm trong vùng mà bộ máy ấy dày nhất.
Tên Chăm của làng là palei Njar, và ngôi thánh đường được gọi là Magik Haluw Njar. Chữ haluw là cách người Bàni gọi ngôi nhà thờ phượng của mình, nên các tài liệu cộng đồng hay ghép haluw với tên làng để gọi từng ngôi.
Theo giáo nghĩa Bàni, đấng tối cao là Po Awluah, tức Allah. Kinh sách chép bằng chữ Arab, được chức sắc học thuộc để tụng trong nghi lễ. Bên cạnh đó, người Bàni vẫn thờ cúng ông bà tổ tiên và vẫn giữ các vị thần tự nhiên trong hệ nghi lễ của mình.
Chỗ khác biệt lớn nhất nằm ở năm bổn phận của Hồi Giáo. Bên Islam chính thống, năm bổn phận ấy là việc của từng tín đồ, nên tín đồ tự hành lễ nhiều lần mỗi ngày và cả cộng đồng cùng giữ chay trọn tháng Ramadan. Bên Bàni, chúng được giao cho lớp chức sắc đảm nhận thay cho cả làng.
Chính điều đó làm cho hàng chức sắc trở thành xương sống của đạo này. Hàng ấy đi từ Acar là bậc nhập môn, lên Katip, Imâm rồi Gru tức Sư cả, là bậc cao nhất của mỗi Sang Magik. Các nguồn ghi vênh nhau về số bậc, có bản chia bốn bậc và có bản chia năm bậc do tách thêm một bậc trung gian lo việc điều hành nghi lễ và dạy kinh. Chúng tôi ghi cả hai cách. Tín đồ thì quen gọi gọn cả lớp ấy là các vị Acar.
Bên trên các Sang Magik là Hội đồng Sư cả, gồm các vị Gru của các làng. Hội đồng ấy quyết những việc chung của cả vùng, trong đó có việc định lịch lễ. Vì Bàni tính lịch riêng, việc có một hội đồng để chốt ngày là việc bắt buộc, không thể để mỗi làng tự tính một kiểu.
Về mặt sử liệu, Hồi Giáo tới vương quốc Chăm Pa theo đường biển vào khoảng thế kỷ 9 tới thế kỷ 10. Qua nhiều thế kỷ, lớp Hồi Giáo ấy hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bàlamôn có sẵn, thành đạo Bàni như hôm nay.
Về tổ chức thì có một chi tiết cần ghi cho đúng. Vùng Bình Thuận cũ và vùng Ninh Thuận cũ mỗi bên có một Hội đồng Sư cả riêng, hoạt động theo quy chế riêng và có nhiệm kỳ riêng. Hai hội đồng ấy không phải hai cấp trên dưới mà là hai tổ chức song song của cùng một tôn giáo trên hai địa bàn. Hệ quả rất thực tế: số liệu của hai bên không được gộp vào nhau. Báo cáo của hội đồng bên Bình Thuận cũ ghi vùng này có mười Sang Magik, còn bên Ninh Thuận cũ thì có bảy. Ai cộng hai con số rồi coi đó là một danh sách thống nhất là đã bỏ mất cái cấu trúc hai vùng.
Chỗ hay hiểu lầm ở đây là chuyện quy mô. Vì Bàni chỉ có mặt ở một dải hẹp của Nam Trung Bộ và vì Sang Magik thì đóng cửa gần trọn năm, người ngoài dễ tưởng đây là một nếp thờ cúng đang tàn. Sự thật ngược lại: cái vắng lặng ấy là đúng nếp vận hành của nó, không phải dấu hiệu tàn lụi.
Cụ thể, đời sống đạo của người Bàni trong phần lớn thời gian trong năm diễn ra ở nhà và ở nghĩa trang dòng họ, chứ không ở thánh đường. Thánh đường là nơi lớp chức sắc vào ở và hành lễ thay cho cả làng trong tháng chay, cộng thêm các kỳ lễ theo lịch Chăm. Ngoài các dịp ấy, cửa đóng là đúng. Một ngôi nhà đóng cửa mười một tháng trong năm mà vẫn có hội đồng, có quy chế, có nhiệm kỳ và có lịch riêng thì không phải một nếp thờ cúng lẻ tẻ.
IILàng Njar Và Cụm Làng Chăm Bắc Bình
Các tài liệu chúng tôi tra được không ghi một năm khởi dựng cụ thể cho ngôi Sang Magik này, và chúng tôi ghi rõ là chưa khảo được thay vì đưa ra một con số không có nguồn. Làng Chăm phần lớn không có văn bản khởi dựng: công trình gốc vốn làm bằng vật liệu mau hỏng và được dựng lại nhiều lần, nên niên đại được nhớ theo đời chức sắc chứ không theo văn bia. Ở đây không có văn bia nào để đọc.
- Thế kỷ 9 tới 10Hồi Giáo tới Chăm PaHồi Giáo theo đường biển tới vương quốc Chăm Pa cùng thương nhân và thợ thủ công cư trú dọc bờ biển miền Trung.
- Thế kỷ 15 tới 17Hình thành đạo BàniLớp Hồi Giáo sớm hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bàlamôn có sẵn, thành đạo Bàni với hệ chức sắc và hệ lễ riêng.
- Thế kỷ 17Cặp Awal và AhierTheo truyền thống Chăm, việc dàn xếp cho hai nhánh Awal tức Bàni và Ahier tức Bà La Môn cùng nằm trong một hệ lễ nghi chung gắn với đời vua Po Rome.
- Trước giữa thế kỷ 20Sang Magik bằng vật liệu nhẹTheo mô tả của giới nghiên cứu, Sang Magik Bàni vốn làm mái tranh, vách tre, nền đất, dựng lại theo chu kỳ chứ không xây kiên cố.
- Các thập niên sauXây lại bằng vật liệu bềnPhần lớn Sang Magik Bàni được xây lại bằng gạch, mái ngói hoặc tôn, giữ nguyên bố cục cũ và chỉ đổi vật liệu.
- Từ năm 2021Quy chế hội đồng theo nhiệm kỳHội đồng Sư cả Hồi Giáo Bàni của vùng Bình Thuận cũ hoạt động theo quy chế có nhiệm kỳ, bản quy chế cho nhiệm kỳ 2021 tới 2026 được công bố công khai.
- 2025Đổi địa giớiSau lần sắp xếp đơn vị hành chính, xã Phan Thanh của huyện Bắc Bình cũ được nhập về xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng.
Về cụm làng thì Thanh Kiết không đứng một mình. Xã Phan Thanh cũ có ba thôn Chăm liền nhau, mỗi thôn một tên Chăm và một Sang Magik riêng: Châu Hanh là palei Caraih, Thanh Kiết là palei Njar, Cảnh Diễn là palei Cakak. Kế bên, xã Phan Hòa cũ cũng có ba thôn Chăm tương tự. Sáu ngôi Sang Magik của riêng địa bàn Bắc Bình cũ vì thế chiếm hơn một nửa tổng số của cả vùng.
Xin lưu ý một chỗ nguồn ghi vênh nhau về cách chép tên Chăm của các làng trong vùng này. Cùng một làng mà bản này ghi một đằng, bản kia ghi một nẻo, ví dụ Bình Thắng có bản ghi palei Canat và có bản ghi palei Panet, Vĩnh Hanh có bản ghi palei Karang và có bản ghi palei Kraong. Đây là chuyện ghi tiếng Chăm bằng chữ quốc ngữ, không phải chuyện hai làng khác nhau. Riêng tên của Thanh Kiết thì các bản chúng tôi đối chiếu đều thống nhất là Njar.
IIISang Magik Và Hàng Chức Sắc Bên Trong
Người quen hình dung thánh đường Hồi Giáo là một khối có mái vòm, có tháp gọi lễ vươn cao, có biểu tượng trên chóp, khi tới đây sẽ thấy khác hẳn. Sang Magik của người Bàni là một nếp nhà dài mặt bằng chữ nhật, tường xây phẳng, mái dốc hai phía, không vòm, không tháp. Nó đứng lẫn giữa nhà dân, không tường bao cao, không sân hành lễ rộng.
Nhưng ở một bài về Thanh Kiết thì đáng nói hơn cả không phải cái vỏ mà là cách lòng nhà được chia. Vì đạo này giao việc đạo cho hàng chức sắc, cái quyết định bố trí bên trong không phải số tín đồ mà là thứ bậc.
Một gian dài không chia cột giữa, nền để trống hoàn toàn. Chỗ ngồi của chức sắc phân theo bậc và xếp thành hàng ngang hướng về phía tường hành lễ, vị Gru ngồi trên cùng. Trật tự ngồi ấy chính là hàng chức sắc hiện ra thành hình.
Không ghế, không tượng, không tranh, không bàn thờ. Nơi này không thờ vật, chỉ dành cho việc quay mặt về một hướng và tụng kinh.
Chức sắc quay về hướng qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đây là quy tắc bắt buộc của đạo, Bàni giữ chung với Islam chính thống.
Bên cạnh khối nhà chính có nhà bếp và chỗ nghỉ, vì trong tháng Ramưwan các vị Acar ở lại trong khuôn viên và mọi việc ăn nghỉ đều diễn ra tại chỗ. Bố cục vì thế ưu tiên chỗ ở hơn diện tích đứng lễ.
Sang Magik đóng cửa gần trọn năm, chỉ mở trong tháng Ramưwan và các kỳ lễ theo lịch Chăm. Đây là chỗ khác rõ nhất so với masjid của Islam chính thống vốn mở quanh năm.
Nguyên gốc là mái tranh, vách tre, nền đất. Từ nửa sau thế kỷ 20 phần lớn được xây lại bằng gạch, mái ngói hoặc tôn, quét vôi sáng màu. Bố cục giữ nguyên, chỉ đổi vật liệu.
Nói cho công bằng, về khối nhà thì Sang Magik của người Bàni và masjid của người Chăm Islam khá giống nhau, đều mang dấu kiến trúc Chăm cổ hòa với nét Hồi Giáo và đều quay theo hướng hành lễ về Mecca. Cái khác nằm ở lối hành lễ chứ không ở khối nhà. Ở vùng Bắc Bình cũ, nơi cộng đồng gần như thuần Bàni, người ta ít khi phải phân biệt hai bên trong cùng một thôn như ở vài làng bên Ninh Thuận cũ. Nhưng chỗ khác nhau thì vẫn là chỗ khác nhau ấy.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói thẳng trước khi đọc tiếp. Hồi Giáo không dạy phong thủy, và đạo Bàni cũng vậy. Hướng hành lễ trong một ngôi Sang Magik được định theo qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đó là một quy tắc bắt buộc của đạo chứ không phải một phép xem đất, và người dựng không có quyền chọn khác.
Phần dưới đây hoàn toàn là chỗ đối chiếu của thư viện dành cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều người dựng thánh đường tính tới.
Trước hết là nước trong một vùng khô. Dải đồng Bắc Bình nằm kẹp giữa núi phía trong và biển phía ngoài, mưa ít và nắng nhiều, nên cái quý nhất ở đây là dòng chảy đưa nước từ núi xuống đồng. Các làng Chăm trong vùng đều bám theo dải đất có nước ấy chứ không rải đều trên mặt bằng. Trong phép xem đất cổ truyền, nước là thứ tụ khí, và một dải làng nằm nối nhau dọc theo mạch nước thì được đọc là bám mạch. Cái mạch ở đây không phải mạch đá ngầm trong sách vở mà là một dòng nước thật, và nó giải thích vì sao làng nọ tiếp làng kia gần như không dứt.
Thứ hai là đọc cụm chứ không đọc làng lẻ, và đây là chỗ riêng của vùng này. Phép xem đất cổ truyền của người Việt quen đọc một làng như một đơn vị khép kín: có cổng làng, có lũy tre, có đình giữa làng, có gò mả ở ngoài. Ở Bắc Bình thì ba thôn Chăm của một xã cũ đứng liền nhau, mỗi thôn có Sang Magik riêng nhưng không thôn nào có ranh giới tự nhiên tách khỏi thôn bên. Muốn đọc cho đúng thì phải đọc cả cụm như một khối, và trong khối ấy Thanh Kiết là một phần chứ không phải một đơn vị trọn vẹn. Đây là một chỗ mà khung cũ phải nới ra mới dùng được.
Thứ ba là hướng tây theo con mắt cổ truyền. Trong phép cũ, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và sự thu liễm, và nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt. Ở một vùng khô và nắng như Bắc Bình thì cái bất tiện ấy còn rõ hơn. Vậy mà hướng tây vẫn được giữ, không vì khí hậu, không vì thế đất, mà vì Mecca nằm về phía đó. Một quy tắc của đạo đứng trên mọi tính toán về đất, và nó đứng trên cả sự tiện nghi.
Cuối cùng là chỗ mà con mắt cũ hoàn toàn không đọc được. Phong thủy cổ truyền tin rằng cái giữ một cộng đồng đứng vững là thế đất: long mạch, hướng nhà, chỗ đặt mồ mả. Ở đây, thứ giữ cộng đồng đứng vững lại là một bộ máy chức sắc phủ lên cả vùng, với hàng bậc từ Acar lên tới Sư cả, với một hội đồng chung và một cuốn lịch chung. Cái ấy không nằm trên mặt đất nên la bàn không đo được. Chúng tôi ghi thẳng điều đó, vì nó nhắc rằng cách đọc cũ ở đây chỉ để đối chiếu chứ không phải để phán xét.
VRamưwan Và Mười Sang Magik Của Vùng
Ramưwan là tháng lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàni, tính theo lịch riêng của người Chăm nên rơi vào những ngày dương lịch khác nhau qua từng năm. Tháng lễ mở đầu bằng tảo mộ ở nghĩa trang dòng họ và dâng cơm mời tổ tiên về nhà, sau đó các vị Acar làm lễ tẩy uế rồi vào ở hẳn trong Sang Magik, giữ chay và hành lễ thay cho cả làng. Các nguồn ghi vênh nhau về độ dài chặng giữ chay nghiêm, có bản ghi ba ngày đầu tháng và có bản ghi mười lăm tới mười sáu ngày, nên chúng tôi ghi cả hai cách và không chốt một con số.
Vì mỗi vùng có hội đồng riêng, ngày vào Ramưwan của hai vùng có thể không trùng nhau. Đây là chỗ người ngoài hay lấy làm lạ, nhưng với người trong cuộc thì bình thường: lịch do hội đồng của vùng mình chốt.
| Địa bàn cũ | Số Sang Magik | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bắc Bình | Sáu ngôi | Ba thôn Chăm của xã Phan Thanh cũ gồm Châu Hanh, Thanh Kiết và Cảnh Diễn, ba thôn của xã Phan Hòa cũ gồm Bình Thắng, Bình Minh và Bình Hòa. Đây là địa bàn tập trung đông nhất. |
| Tuy Phong | Một ngôi | Ở địa bàn xã Phú Lạc cũ, tên Chăm của làng được các bản chép khác nhau, có bản ghi Karang và có bản ghi Kraong. |
| Hàm Thuận Bắc | Hai ngôi | Ở địa bàn xã Hàm Trí cũ, gồm hai làng mà các bản chép tên Chăm là Lembar và Muw. |
| Tánh Linh | Một ngôi | Ở địa bàn thị trấn Lạc Tánh cũ, tên Chăm được chép là Bicam hoặc Pacam, đây là ngôi nằm xa nhất về phía trong đất liền. |
| Toàn vùng Bình Thuận cũ | Mười ngôi | Con số theo báo cáo của Hội đồng Sư cả Hồi Giáo Bàni của vùng. Không gộp với bảy ngôi của vùng Ninh Thuận cũ, vì hai vùng có hai hội đồng riêng. |
Ngoài Ramưwan, lịch lễ của một làng Bàni còn có các kỳ lễ theo lịch Chăm tổ chức tại Sang Magik, các lễ đời người như lễ trưởng thành làm tại nhà, và các lễ dòng họ tại nghĩa trang. Nghĩa là đời sống đạo của người Bàni trải trên ba chỗ: thánh đường, nhà và nghĩa trang. Người chỉ nhìn vào cánh cửa đóng của thánh đường sẽ thấy một tôn giáo im lặng, còn người đi theo cả ba chỗ ấy thì thấy một tôn giáo hoạt động quanh năm.
Chỗ khác biệt rõ nhất so với Ramadan của Hồi Giáo Islam chính thống nằm ở hai điểm. Một là ai giữ chay: bên Islam là toàn thể tín đồ trưởng thành, bên Bàni là lớp chức sắc giữ thay. Hai là lớp thờ cúng tổ tiên: phần tảo mộ và mời ông bà về nhà là phần mở đầu bắt buộc của Ramưwan, và đó là lớp nghi lễ bản địa không có trong Ramadan. Hai điều ấy nói gọn cả câu chuyện bản địa hóa mà đạo Bàni đã trải qua trong nhiều thế kỷ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Thanh Kiết, xã Phan Thanh cũ, nay là xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng
- Đường tới
- Làng nằm ở thôn Thanh Kiết, xã Phan Thanh cũ, nay thuộc xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng, trên dải đồng của vùng Bắc Bình cũ. Trong cùng xã cũ còn hai thôn Chăm nữa là Châu Hanh và Cảnh Diễn, mỗi thôn một Sang Magik riêng, nên cần hỏi rõ tên thôn.
- Toạ độ
- 11.2184, 108.4319
Đây là nơi thờ phượng của một cộng đồng cụ thể, không phải điểm tham quan, và thánh đường đóng cửa gần như trọn năm. Lệ thường được nhắc: hỏi ý người trong làng trước khi vào khuôn viên, ăn mặc kín đáo, bỏ giày trước khi bước vào lòng nhà, không mang thức ăn đồ uống vào trong. Trong tháng Ramưwan, phần nghi lễ thuộc về các vị chức sắc, xin quý vị đứng ngoài và không chụp ảnh khi chưa được phép. Nếu quý vị tới vào ngày thường và thấy cửa đóng thì đó là chuyện bình thường, xin đừng nhờ người mở ra để xem.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Bàni Thanh Kiết
Contribute photos, information or video for Thanh Kiet Bani MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Bàni Thanh Kiết ở đâu
Ở thôn Thanh Kiết, xã Phan Thanh cũ, nay thuộc xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng, trên dải đồng của vùng Bắc Bình cũ. Người Chăm gọi làng là palei Njar và gọi ngôi thánh đường là Magik Haluw Njar, trong đó haluw là cách gọi ngôi nhà thờ phượng.
Vùng Bình Thuận cũ có bao nhiêu thánh đường Bàni
Mười ngôi, theo báo cáo của Hội đồng Sư cả Hồi Giáo Bàni của vùng: sáu ngôi ở địa bàn Bắc Bình cũ, hai ngôi ở Hàm Thuận Bắc cũ, một ngôi ở Tuy Phong cũ và một ngôi ở Tánh Linh cũ. Con số này không gộp với bảy ngôi của vùng Ninh Thuận cũ.
Vì sao Bàni ở hai vùng lại có hai hội đồng riêng
Vì Hội đồng Sư cả của vùng Bình Thuận cũ và của vùng Ninh Thuận cũ là hai tổ chức song song trên hai địa bàn, mỗi bên có quy chế và nhiệm kỳ riêng. Hệ quả là số liệu của hai bên không được gộp vào nhau, và ngày vào tháng Ramưwan của hai vùng có thể không trùng nhau.
Chức sắc Bàni chia mấy bậc
Các nguồn ghi vênh nhau. Có bản chia bốn bậc là Acar, Katip, Imâm và Gru tức Sư cả. Có bản chia năm bậc do tách thêm một bậc trung gian lo việc điều hành nghi lễ và dạy kinh. Tín đồ quen gọi gọn cả lớp chức sắc là các vị Acar, và chính lớp này thực hành năm bổn phận thay cho cả cộng đồng.
Chăm Bàni và Chăm Islam khác nhau thế nào
Chăm Islam theo lối chính thống, tín đồ tự hành lễ nhiều lần mỗi ngày và cả cộng đồng cùng giữ chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm. Chăm Bàni giao năm bổn phận cho lớp chức sắc thực hành thay, giữ thêm lớp tảo mộ và dâng cơm tổ tiên, và Sang Magik chỉ mở trong kỳ lễ.