Đường xuống Tuấn Tú đi giữa cát. Không phải bãi cát ven sông mà là cồn cát thật, cát trắng chất thành đồi, gió thổi là đổi dáng. Mười mấy năm trước người ta còn gọi vùng này là tiểu sa mạc. Bây giờ giữa cát ấy là những luống rau mầm xanh trồng thẳng hàng, thứ mà người trong làng gọi là rau vua, và cảnh làng vì thế không giống bất cứ làng Chăm Bàni nào khác.
Người trong làng gọi nơi này là palei Katuh. Giữa xóm là một nếp nhà dài quét vôi sáng, tường phẳng, mái dốc hai phía, cửa đóng. Đó là Sang Magik của người Chăm Bàni, một trong bảy ngôi của cả vùng, và là ngôi nằm gần biển nhất. Mỗi khi vòng lễ lớn của bảy làng đi hết một chu kỳ, Tuấn Tú là nơi khép lại.
IPalei Katuh Và Đạo Bàni
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất. Bàni là Hồi Giáo đã bản địa hóa của người Chăm, hình thành riêng ở vùng Nam Trung Bộ, và khác với Hồi Giáo Islam chính thống mà cộng đồng Chăm Islam cùng người Malay theo. Hai bên cùng một gốc, nhưng nếp hành đạo đã khác nhau từ lâu. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một sự kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Tên Chăm của làng là palei Katuh, đây là tên dân trong làng tự gọi và cũng là tên được chú trên bản đồ. Một số bản khảo chép biến thể Patuh, cùng một tên và khác cách ghi tiếng Chăm bằng chữ quốc ngữ. Các bản tin đã công bố ghi làng có khoảng 2.500 tín đồ, tức là một trong những làng Bàni đông người của vùng.
Theo giáo nghĩa Bàni, đấng tối cao là Po Awluah, tức Allah. Kinh sách chép bằng chữ Arab, được chức sắc học thuộc để tụng trong nghi lễ. Bên cạnh đó, người Bàni vẫn thờ cúng ông bà tổ tiên và vẫn giữ các vị thần tự nhiên trong hệ nghi lễ của mình.
Chỗ khác biệt lớn nhất nằm ở năm bổn phận của Hồi Giáo. Bên Islam chính thống, năm bổn phận ấy là việc của từng tín đồ, nên tín đồ tự hành lễ nhiều lần mỗi ngày và cả cộng đồng cùng giữ chay trọn tháng Ramadan. Bên Bàni, chúng được giao cho lớp chức sắc đảm nhận thay cho cả làng. Hàng chức sắc đi từ Acar là bậc nhập môn, lên Katip, Imâm rồi Gru tức Sư cả, và tín đồ quen gọi gọn cả lớp ấy là các vị Acar. Chính lớp này giữ chay trong tháng Ramưwan thay cho cả làng.
Vì lớp chức sắc của mỗi làng là một đơn vị trọn vẹn, nên khi các làng muốn gặp nhau về việc đạo thì cái gặp nhau ấy là chức sắc gặp chức sắc, chứ không phải một cuộc hành hương của tín đồ. Đó là nền của vòng lễ bảy làng mà bài này nói ở mục cuối.
Về mặt sử liệu, Hồi Giáo tới vương quốc Chăm Pa theo đường biển vào khoảng thế kỷ 9 tới thế kỷ 10, mang tới bởi thương nhân và thợ thủ công cư trú dọc bờ biển miền Trung. Với một làng nằm sát biển như Tuấn Tú, cái đường biển ấy không phải chuyện xa xôi, tuy chúng tôi không tìm được tài liệu nào nối riêng làng này với lớp tiếp xúc sớm ấy, và cũng không suy diễn thay cho tài liệu.
Số liệu đã công bố cho biết địa bàn tỉnh Ninh Thuận cũ có khoảng 29.700 tín đồ Hồi Giáo Bàni, cư trú tại 12 thôn thuộc 6 xã. Bảy thôn trong số ấy có Sang Magik riêng, gồm Văn Lâm, Phú Nhuận, Thành Tín, Lương Tri, An Nhơn, Phước Nhơn và Tuấn Tú.
Có một chỗ dễ sai riêng ở Tuấn Tú, và cái sai ấy nằm ở địa giới chứ không ở tôn giáo. Làng thuộc xã An Hải cũ của huyện Ninh Phước cũ. Sau lần sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, phần lớn các xã Chăm của Ninh Phước cũ như Phước Thuận và Phước Hải được nhập về xã Ninh Phước. Riêng An Hải thì không: xã này được nhập về xã Phước Dinh.
Nghĩa là nếu quý vị theo thói quen mà ghi địa chỉ Tuấn Tú là xã Ninh Phước thì sai, dù các làng Chăm láng giềng đúng là ở Ninh Phước. Chúng tôi ghi rõ chỗ này vì nó là lỗi rất dễ mắc khi viết một loạt bài về các làng Chăm cùng vùng.
IILàng Katuh Trên Cát
Các tài liệu chúng tôi tra được không ghi một năm khởi dựng cụ thể cho ngôi Sang Magik này, và chúng tôi ghi rõ là chưa khảo được thay vì đưa ra một con số không có nguồn. Làng Chăm phần lớn không có văn bản khởi dựng: công trình gốc vốn làm bằng vật liệu mau hỏng và được dựng lại nhiều lần, nên niên đại được nhớ theo đời chức sắc chứ không theo văn bia.
Điều mà tư liệu ghi được nhiều hơn là chuyện của mảnh đất, và ở Tuấn Tú thì chuyện ấy đã đổi hẳn trong vòng chưa tới hai mươi năm.
- Thế kỷ 9 tới 10Hồi Giáo tới Chăm PaHồi Giáo theo đường biển tới vương quốc Chăm Pa cùng thương nhân và thợ thủ công cư trú dọc bờ biển miền Trung.
- Thế kỷ 15 tới 17Hình thành đạo BàniLớp Hồi Giáo sớm hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bàlamôn có sẵn, thành đạo Bàni với hệ chức sắc và hệ lễ riêng.
- Trước giữa thế kỷ 20Sang Magik bằng vật liệu nhẹTheo mô tả của giới nghiên cứu, Sang Magik Bàni vốn làm mái tranh, vách tre, nền đất, dựng lại theo chu kỳ chứ không xây kiên cố.
- Các thập niên sauXây lại bằng vật liệu bềnPhần lớn Sang Magik Bàni được xây lại bằng gạch, mái ngói hoặc tôn, giữ nguyên bố cục cũ và chỉ đổi vật liệu.
- 2016Bắt đầu trồng măng tây trên cátMột hợp tác xã của làng khởi sự với mười ba thành viên và khoảng năm mươi lăm hecta, mở đầu việc canh tác loại rau mà người làng gọi là rau vua trên vùng cát vốn bỏ hoang.
- Từ năm 2019Nước tưới về tới vùng cátHệ thống dẫn nước tưới được đưa vào vùng cát, làm cho việc canh tác quy mô lớn thành khả thi. Đây là mốc đổi hẳn cảnh làng.
- 2025Đổi địa giớiSau lần sắp xếp đơn vị hành chính, xã An Hải cũ được nhập về xã Phước Dinh, tỉnh Khánh Hòa, khác với các xã Chăm láng giềng vốn nhập về xã Ninh Phước.
- Tháng 12 năm 2025Khép vòng lễ bảy làngTuấn Tú nhận đợt lễ Suk Yeng cuối cùng của chu kỳ, khép lại mùa lễ mở từ Thành Tín cuối tháng Mười. Các bản tin ghi làng chuẩn bị đón khoảng hai nghìn khách.
Xin ghi thêm cho đủ về nghề trên cát, vì nó là thứ đang định hình đời sống làng. Các bản tin đã công bố cho biết hợp tác xã của làng từ mười ba thành viên ban đầu nay đã lên khoảng tám mươi tư hộ, và vùng trồng đang được mở rộng dần. Đây là chuyện làm ăn chứ không phải việc đạo, nhưng nó đáng ghi vì một lẽ: khi người làng không còn phải đi làm thuê xa nữa thì làng có người ở lại quanh năm, và một cộng đồng có người ở lại thì giữ được nếp lễ dễ hơn nhiều.
IIISang Magik Giữa Một Làng Cát
Người quen hình dung thánh đường Hồi Giáo là một khối có mái vòm, có tháp gọi lễ vươn cao, có biểu tượng trên chóp, khi tới đây sẽ thấy khác hẳn. Sang Magik của người Bàni là một nếp nhà dài mặt bằng chữ nhật, tường xây phẳng, mái dốc hai phía, không vòm, không tháp. Nó đứng lẫn giữa nhà dân, không tường bao cao, không sân hành lễ rộng.
Nền cát làm cho ngôi nhà ở đây mang thêm một đòi hỏi mà các làng đồng bằng không có. Cát không giữ được chân móng như đất thịt, gió biển mang hơi muối thổi vào quanh năm, và mùa khô thì cát bốc. Vì vậy những ngôi nhà dài kiểu này trên cát thường phải nâng nền cao hơn mặt đất xung quanh và trát tường dày, còn việc tu bổ thì đến theo chu kỳ ngắn hơn.
Một gian dài không chia cột giữa, nền để trống hoàn toàn, không ghế, không tượng, không tranh. Chỗ ngồi của chức sắc phân theo bậc, xếp thành hàng ngang hướng về phía tường hành lễ.
Chức sắc quay về hướng qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đây là quy tắc bắt buộc của đạo, Bàni giữ chung với Islam chính thống.
Sang Magik đóng cửa gần trọn năm, chỉ mở trong tháng Ramưwan và các kỳ lễ theo lịch Chăm. Đây là chỗ khác rõ nhất so với masjid của Islam chính thống vốn mở quanh năm.
Bên cạnh khối nhà chính có nhà bếp và chỗ nghỉ, vì trong tháng Ramưwan các vị Acar ở lại trong khuôn viên và mọi việc ăn nghỉ đều diễn ra tại chỗ.
Khi tới lượt làng đăng cai kỳ lễ luân phiên, khoảng sân và các nếp phụ quanh thánh đường phải gánh thêm chức sắc của sáu làng kia cùng khách thập phương, nên làng thường sửa sang lại trước mùa lễ.
Nguyên gốc là mái tranh, vách tre, nền đất. Từ nửa sau thế kỷ 20 phần lớn được xây lại bằng gạch, mái ngói hoặc tôn, quét vôi sáng màu. Bố cục giữ nguyên, chỉ đổi vật liệu.
Nói cho công bằng, về khối nhà thì Sang Magik của người Bàni và masjid của người Chăm Islam khá giống nhau, đều mang dấu kiến trúc Chăm cổ hòa với nét Hồi Giáo và đều quay theo hướng hành lễ về Mecca. Cái khác nằm ở lối hành lễ chứ không ở khối nhà. Người đi xem kiến trúc đơn thuần sẽ khó phân biệt, còn người hỏi về nhịp mở cửa và về ai là người giữ chay thì phân biệt được ngay.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói thẳng trước khi đọc tiếp. Hồi Giáo không dạy phong thủy, và đạo Bàni cũng vậy. Hướng hành lễ trong một ngôi Sang Magik được định theo qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đó là một quy tắc bắt buộc của đạo chứ không phải một phép xem đất, và người dựng không có quyền chọn khác.
Phần dưới đây hoàn toàn là chỗ đối chiếu của thư viện dành cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều người dựng thánh đường tính tới.
Trước hết là cồn cát, và ở đây phép cũ gặp một thứ mà nó gần như không có chữ để gọi. Sách địa lý cổ đọc đất bằng long mạch, bằng thớ đất, bằng chỗ đất nổi lên làm gò. Cồn cát thì có gò thật, nhưng gò ấy di động: gió mùa đông bắc thổi vào thì cát dồn về một phía, sang mùa khác thì lại đổi dáng. Một cái gò năm nay ở chỗ này, mười năm sau đã lệch đi. Phép cũ điểm huyệt trên một thế đất như vậy thì điểm vào đâu. Chúng tôi ghi thẳng rằng con mắt cổ truyền đứng trước cồn cát là đứng trước một bài toán nó không được lập ra để giải.
Thứ hai là gió và biển. Làng nằm gần biển, quanh năm đón gió, và gió ấy mang hơi muối. Trong phép cũ, thế đất trống gió được coi là thế tán khí, nghĩa là khí không tụ lại được. Người xưa ở đồng bằng chống lại điều đó bằng lũy tre và hàng cây chắn. Ở đây làng làm cùng một việc nhưng vì lý do khác hẳn: trồng cây chắn cát chắn gió là chuyện sống còn của mùa màng chứ không phải chuyện xem đất. Hai lối nghĩ khác nhau lại dẫn tới cùng một hành động, và đó là điều đáng để ý.
Thứ ba, và đây là chỗ riêng nhất của Tuấn Tú. Phong thủy cổ truyền coi thế đất là thứ có sẵn và lâu dài, người chỉ chọn chứ không làm ra. Vậy mà ở đây, trong vòng chưa tới hai mươi năm, mảnh đất đã đổi hẳn tính chất: nước tưới được đưa về, vùng cát bỏ hoang thành vùng canh tác, và làng từ chỗ phải đi làm thuê xa thành chỗ giữ được người ở lại. Theo lối nói cũ thì đây là mạch nước do người đưa tới. Nếu đọc bằng phép cũ một cách sòng phẳng thì phải thừa nhận rằng cái đổi vận của làng này không đến từ hướng nhà hay thế gò, mà đến từ một đường ống và một loại cây trồng.
Cuối cùng là hướng tây theo con mắt cổ truyền. Trong phép cũ, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và sự thu liễm, và nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt, nhất là trên đất cát vốn hắt nắng dữ. Ở đây hướng tây được giữ không vì khí hậu, không vì thế đất, mà vì Mecca nằm về phía đó. Một quy tắc của đạo đứng trên mọi tính toán về đất, và nó đứng trên cả sự tiện nghi.
VRamưwan Và Vòng Lễ Suk Yeng Bảy Làng
Ramưwan là tháng lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàni, tính theo lịch riêng của người Chăm nên rơi vào những ngày dương lịch khác nhau qua từng năm. Tháng lễ mở đầu bằng tảo mộ và dâng cơm mời tổ tiên về nhà, sau đó các vị Acar vào ở hẳn trong Sang Magik, giữ chay và hành lễ thay cho cả làng. Các nguồn ghi vênh nhau về độ dài chặng giữ chay nghiêm, có bản ghi ba ngày đầu tháng và có bản ghi mười lăm tới mười sáu ngày, nên chúng tôi ghi cả hai cách.
Nhưng phần riêng của Tuấn Tú không nằm ở Ramưwan, vì Ramưwan thì làng nào cũng có. Phần riêng nằm ở lễ Suk Yeng, kỳ lễ mà bảy làng Bàni của vùng cùng chia nhau.
Một vòng tròn bảy Sang Magik
Suk Yeng là kỳ lễ tổ chức tại thánh đường vào ngày thứ sáu, theo chu kỳ ba năm một lần, do Sư cả và các vị Acar chủ trì. Lễ có đánh trống khai lễ, làm lễ tẩy uế, cầu kinh và dâng lễ vật cùng hai mâm cơm chay và mặn do phụ nữ trong làng chuẩn bị. Ngoài phần nghi lễ, đây còn là dịp chức sắc các làng bàn với nhau về việc đạo của ba năm vừa qua.
Điều làm nên chỗ đặc biệt là kỳ lễ không diễn ra ở một làng lẻ. Nó đi tuần tự qua bảy làng Bàni của vùng, mỗi làng một đợt vào một ngày thứ sáu, kéo dài nhiều tuần liền. Mùa lễ năm 2025 mở ở Thành Tín vào ngày 31 tháng Mười và khép ở Tuấn Tú vào ngày 12 tháng Mười Hai. Các bản tin ghi làng chuẩn bị đón khoảng hai nghìn khách cho đợt cuối ấy, gồm chức sắc sáu làng kia, người Chăm từ các nơi và cả người Chăm ở nước ngoài về.
Các nguồn phiên âm tên kỳ lễ khác nhau, có bản ghi là Suk Yơng. Cả hai cùng chỉ một kỳ lễ, khác nhau ở cách ghi tiếng Chăm bằng chữ quốc ngữ.
| Làng trong vòng lễ | Tên Chăm | Địa bàn |
|---|---|---|
| Thành Tín | Palei Cwah Patih | Xã Phước Hải cũ, nay thuộc xã Ninh Phước. Nơi mở đầu mùa lễ năm 2025 và là nơi đặt Hội đồng Sư cả của vùng. |
| Văn Lâm | Palei Ram | Xã Phước Nam, huyện Thuận Nam cũ. Một trong những làng Bàni đông người nhất. |
| Phú Nhuận | Palei Bhauh Thơng | Xã Phước Thuận cũ, nay thuộc xã Ninh Phước. Làng duy nhất của vùng có hai tôn giáo Chăm sống đan xen. |
| Lương Tri | Palei Cang | Xã Nhơn Sơn cũ, nay thuộc phường Đô Vinh. Làng Bàni nằm xa nhất về phía tây bắc. |
| An Nhơn | Palei Mblap Klak | Xã Xuân Hải. Làng Mblap cũ, trong thôn còn có một thánh đường Islam khác hệ. |
| Phước Nhơn | Palei Mblap Baruw | Xã Xuân Hải. Làng Mblap mới tách ra từ An Nhơn, cũng có một thánh đường Islam khác hệ trong thôn. |
| Tuấn Tú | Palei Katuh | Xã An Hải cũ, nay thuộc xã Phước Dinh. Nơi khép lại vòng lễ của mùa 2025. |
Cái vòng ấy nói được một điều mà không bài viết nào về riêng một ngôi thánh đường nói được: bảy Sang Magik không đứng riêng lẻ. Mỗi ngôi là một mắt của một chuỗi. Trong ba năm thì mỗi làng có một lần làm chủ nhà và sáu lần làm khách, và tới lượt mình thì phải lo chỗ ăn ở cho chức sắc của cả vùng. Với Tuấn Tú, một làng nằm lệch về phía biển và vừa mới đủ ăn chưa lâu, việc đăng cai đợt khép vòng là một việc nặng và cũng là một việc đáng kể.
Chỗ khác biệt rõ nhất so với Ramadan của Hồi Giáo Islam chính thống vẫn nằm ở hai điểm cũ. Một là ai giữ chay: bên Islam là toàn thể tín đồ trưởng thành, bên Bàni là lớp chức sắc giữ thay. Hai là lớp thờ cúng tổ tiên: phần tảo mộ và mời ông bà về nhà là phần mở đầu bắt buộc của Ramưwan. Thêm vào đó, Suk Yeng còn cho thấy một điểm thứ ba: đạo Bàni tổ chức đời sống tôn giáo của mình theo vòng liên làng, chứ không theo từng ngôi thánh đường đứng một mình.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Tuấn Tú, xã An Hải cũ, nay là xã Phước Dinh, tỉnh Khánh Hòa
- Đường tới
- Làng nằm ở thôn Tuấn Tú, xã An Hải cũ, nay thuộc xã Phước Dinh, tỉnh Khánh Hòa, trên vùng cát ven biển phía nam Phan Rang. Xin lưu ý địa giới: An Hải cũ nhập về Phước Dinh chứ không nhập về Ninh Phước như các xã Chăm láng giềng.
- Toạ độ
- 11.5255, 108.9943
Đây là nơi thờ phượng của một cộng đồng cụ thể, không phải điểm tham quan, và thánh đường đóng cửa gần như trọn năm. Lệ thường được nhắc: hỏi ý người trong làng trước khi vào khuôn viên, ăn mặc kín đáo, bỏ giày trước khi bước vào lòng nhà, không mang thức ăn đồ uống vào trong. Trong tháng Ramưwan và kỳ lễ Suk Yeng, phần nghi lễ thuộc về các vị chức sắc, xin quý vị đứng ngoài và không chụp ảnh khi chưa được phép. Nếu quý vị tới vào ngày thường và thấy cửa đóng thì đó là chuyện bình thường, xin đừng nhờ người mở ra để xem.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Bàni Tuấn Tú
Contribute photos, information or video for Tuan Tu Bani MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Bàni Tuấn Tú ở đâu
Ở thôn Tuấn Tú, xã An Hải cũ, nay thuộc xã Phước Dinh, tỉnh Khánh Hòa, trên vùng cát ven biển phía nam Phan Rang. Người Chăm gọi làng là palei Katuh, có tài liệu chép biến thể Patuh. Đây là một trong bảy Sang Magik Bàni của vùng Ninh Thuận cũ.
Lễ Suk Yeng của người Chăm Bàni là lễ gì
Là kỳ lễ tổ chức tại thánh đường vào ngày thứ sáu, theo chu kỳ ba năm một lần, luân phiên đi qua bảy làng Bàni của vùng, mỗi làng một đợt. Lễ do Sư cả và các vị Acar chủ trì, có đánh trống khai lễ, cầu kinh và dâng lễ vật. Đây cũng là dịp chức sắc các làng bàn việc đạo của ba năm vừa qua.
Bảy làng Chăm Bàni trong vòng lễ gồm những làng nào
Gồm Thành Tín, Văn Lâm, Phú Nhuận, Lương Tri, An Nhơn, Phước Nhơn và Tuấn Tú. Mùa lễ năm 2025 mở ở Thành Tín ngày 31 tháng Mười và khép ở Tuấn Tú ngày 12 tháng Mười Hai, với khoảng hai nghìn khách về dự đợt cuối.
Tuấn Tú nay thuộc xã nào
Thuộc xã Phước Dinh, tỉnh Khánh Hòa. Đây là chỗ rất dễ ghi sai, vì xã An Hải cũ của huyện Ninh Phước cũ được nhập về Phước Dinh, trong khi các xã Chăm láng giềng như Phước Thuận và Phước Hải lại nhập về xã Ninh Phước.
Chăm Bàni và Chăm Islam khác nhau thế nào
Chăm Islam theo lối chính thống, tín đồ tự hành lễ nhiều lần mỗi ngày và cả cộng đồng cùng giữ chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm. Chăm Bàni giao năm bổn phận cho lớp chức sắc thực hành thay, giữ thêm lớp tảo mộ và dâng cơm tổ tiên, và Sang Magik chỉ mở trong kỳ lễ.