Đi vào thôn Văn Lâm, quý vị sẽ thấy một điều mà rất ít làng Chăm nào khác có. Trong cùng một xóm, cách nhau chừng năm trăm mét, là hai nếp nhà thờ tự trông không giống nhau. Một nếp nhà dài quét vôi sáng, tường phẳng, không mái vòm, cửa đóng gần trọn năm. Một khối nhà khác có mái vòm và trên cao là hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao, cửa mở mỗi ngày và có người ra vào cả năm buổi.
Hai nếp nhà ấy thuộc hai hệ đạo khác nhau của cùng một tộc người, trong cùng một làng, giữa những người cùng họ hàng. Bài này viết về ngôi thứ hai, tức thánh đường Islam mang số hiệu 101. Đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống và là ngôi đầu tiên của dòng ấy trong cả vùng Ninh Thuận cũ.
IMột Làng, Hai Hệ Đạo
Xin nói rõ ngay từ dòng đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất. Nơi này là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam. Đây không phải một thánh đường Bàni.
Trong cùng thôn Văn Lâm còn có một thánh đường của người Chăm Bàni, tức Sang Magik của làng, đứng cách ngôi này chừng năm trăm mét. Thư viện đã có trang riêng cho ngôi Bàni ấy, và quý vị nên đọc cả hai bài để thấy một làng Chăm thật sự vận hành như thế nào. Tên Chăm của làng là palei Ram, và tên ấy dùng chung cho cả hai bên, vì cả hai bên đều là người của cùng một palei.
Theo giáo nghĩa Islam, nền tảng là niềm tin vào một Đấng duy nhất, không hình tướng và không thể vẽ ra. Vì vậy trong thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học và thư pháp chép lời kinh.
Bổn phận của tín đồ gồm năm cột trụ: tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay trọn tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng tín đồ chứ không giao cho ai làm thay. Vì vậy thánh đường mở quanh năm và có người tới mỗi ngày.
Việc đạo trong một thánh đường ở đây do một ban trông coi mà người Chăm gọi là Ban Hakem, đứng đầu là vị Hakim, dưới có Imâm dẫn lễ và Tuan lo phần giảng dạy. Điểm đáng chú ý là ban ấy được cộng đồng bầu ra chứ không theo lối truyền thừa trong dòng họ.
Người Chăm ở vùng Ninh Thuận cũ có hai cộng đồng riêng hẳn về đời sống tôn giáo, cùng nhận một gốc nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một dữ kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
| Mục | Chăm Bàni | Chăm Islam |
|---|---|---|
| Nơi thờ | Sang Magik, dân quen gọi là chùa | Masjid, tiếng Việt gọi là thánh đường |
| Chức sắc | Acar, Katip, Imâm, Gru, theo lối truyền thừa | Hakim, Imâm, Tuan, do cộng đồng bầu |
| Tháng chay | Ramưwan, chức sắc giữ chay ba ngày đầu thay cho cả làng | Ramadan, cả cộng đồng chay trọn tháng |
| Lễ trong ngày | Theo kỳ lễ | Năm lần mỗi ngày |
| Tổ tiên | Có tảo mộ và dâng cơm tổ tiên | Không có phần này |
| Cửa nơi thờ | Chỉ mở trong kỳ lễ | Mở quanh năm |
Hai chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, không phải người Chăm nào ở vùng này cũng theo Bàni. Cách nói gộp rằng người Chăm Ninh Thuận cũ chỉ có Bàlamôn và Bàni là cách nói thiếu một vế. Từ đầu thập niên 1960, một bộ phận người Chăm Bàni trong vùng chuyển sang thực hành theo Islam chính thống, và tới nay có khoảng ba nghìn tín đồ sinh hoạt tại bốn thánh đường mang số hiệu 101, 102, 103 và 104.
Thứ hai, gọi nơi này là chùa là gọi sai. Chữ chùa chỉ cơ sở thờ tự của Phật Giáo, có tượng Phật và có tăng ni. Ở đây không có tượng, không có sư và không có ban thờ. Cách gọi ấy vốn là lối nói quen của người ngoài cộng đồng, và người trong cộng đồng không dùng.
IINgôi Thứ Nhất Trong Bốn Ngôi
Lịch sử của ngôi thánh đường này ngắn hơn hẳn lịch sử của các nơi thờ tự Chăm khác trong vùng, và chính vì ngắn nên nó kể được một chuyện mà các nơi kia không kể: chuyện một bộ phận trong làng chọn một lối thực hành khác, rồi dựng lấy chỗ lễ cho mình, mà vẫn ở nguyên trong làng cũ.
- Khoảng 1960Islam chính thống vào palei RamTheo các khảo cứu, một số người trong làng đi học đạo ở Sài Gòn rồi trở về, và những gia đình theo lối thực hành Islam chính thống bắt đầu tụ thành một nhóm riêng trong thôn Văn Lâm.
- 1960 hoặc 1962Dựng thánh đường 101Ngôi thánh đường Islam đầu tiên của cả vùng được dựng tại thôn Văn Lâm. Nguồn ghi năm khác nhau, chi tiết nêu ngay dưới đây. Khi ấy nhóm theo Islam trong làng vào khoảng ba mươi hộ.
- 1964Thánh đường 102 Phước NhơnNgôi thứ hai của dòng Islam chính thống trong vùng được dựng ở thôn Phước Nhơn, cũng là một làng vốn theo Bàni.
- 1968Thánh đường 103 An NhơnNgôi thứ ba được dựng ở thôn An Nhơn, làng kề Phước Nhơn và cũng là làng có cả hai hệ.
- 1974Thánh đường 104 Nho LâmNgôi thứ tư dựng ở thôn Nho Lâm kề bên, cùng một xã với Văn Lâm. Từ đây vùng có đủ bốn thánh đường Islam mang bốn số hiệu liền nhau.
- 2011 hoặc 2012Lập ban đại diện cấp tỉnhCộng đồng Islam trong tỉnh có một ban đại diện chung cho bốn thánh đường. Nguồn ghi năm khác nhau, chi tiết nêu ngay dưới đây.
- Những năm gần đâyMở rộng nơi lễTheo bản tin đã công bố, hai thánh đường trong xã vốn nhỏ hẹp đã được mở rộng và làm lại khang trang hơn, giữ nguyên chỗ đứng và hướng của gian hành lễ.
Có ba chỗ nguồn ghi vênh nhau, xin nói rõ thay vì chọn bừa một con số.
Về năm dựng. Một khảo cứu về sự phát triển của Islam trong người Chăm hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận cũ ghi thánh đường 101 dựng năm 1962. Một bản tin của đài phát thanh quốc gia lại ghi ngôi thánh đường Islam đầu tiên của vùng lập năm 1960. Chúng tôi chưa tra được văn bản gốc nên ghi cả hai và chỉ dám nói chắc một điều: ngôi này dựng vào đầu thập niên 1960 và là ngôi đầu tiên.
Về số tín đồ. Một khảo cứu ghi riêng thánh đường 101 có 1.530 tín đồ, còn thánh đường 104 ở thôn Nho Lâm có 286, cộng lại hơn một nghìn tám trăm người cho cả xã. Một bản tin lại ghi cả xã chỉ có 1.479 tín đồ Islam, chia cho hai thánh đường ấy. Hai cách đếm chênh nhau đáng kể, có thể vì đếm theo hộ khẩu hay theo người dự lễ, nên chúng tôi ghi cả hai.
Về năm lập ban đại diện cấp tỉnh. Một khảo cứu ghi ban được lập năm 2012, một bản tin ghi tháng 3 năm 2011. Các nguồn thống nhất ở chỗ ban này trông coi việc chung của cả bốn thánh đường trong tỉnh cũ.
IIIGian Lễ, Mihrab Và Cái Khác Với Nếp Nhà Bàni
Nhìn từ ngoài, thứ phân biệt ngay một thánh đường Islam với một Sang Magik Bàni trong cùng làng chính là phần trên mái. Nếp nhà Bàni không có mái vòm, không có tháp, không có biểu tượng trên nóc, trông gần như một nhà hội của làng. Thánh đường Islam thì có vòm, có khối vươn cao, và trên cao là hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao. Cái khác ấy không phải chuyện thẩm mỹ mà là chuyện công dụng: một bên chỉ mở trong kỳ lễ, một bên phải gọi người tới lễ năm lần mỗi ngày.
Một gian rộng để trống, nền trải phẳng, không ghế, không tượng, không tranh, không ban thờ. Người lễ đứng thành hàng ngang vai kề vai, không phân biệt trên dưới trong hàng.
Hốc tường lõm ở bức tường chính, chỉ hướng qiblah về Mecca. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, nó làm đúng một việc là chỉ hướng cho cả hàng người đứng lễ.
Bục giảng có bậc, đặt cạnh mihrab, dùng cho bài thuyết giảng trong buổi lễ ngày thứ Sáu. Đây là chỗ duy nhất cao hơn mặt bằng chung, và nó cao vì công dụng chứ không vì phẩm vị.
Bể nước và hệ vòi ở lối vào, dùng cho phép rửa bắt buộc trước mỗi buổi lễ. Không làm phép này thì không vào hàng lễ được, nên khu nước là bộ phận không bao giờ bị cắt bớt.
Bộ phận để xướng lời gọi lễ, tiếng Arab phiên âm là minaret. Ở các thánh đường làng trong vùng, khối này thường gọn và thấp hơn nhiều so với các ngôi lớn ở miền Tây.
Chỉ dùng hoa văn hình học, hoa lá cách điệu và thư pháp chép lời kinh, vì giáo nghĩa không cho vẽ người và vật. Trên cao có hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao năm cánh.
Một điều dễ nhận ra với người quen đi đình chùa: ở đây không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa Việt dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, mỗi bước một lớp kín hơn và một lớp thiêng hơn. Thánh đường thì mở: qua sân, rửa nước, vào một gian rộng duy nhất, và trong gian ấy mọi người đứng thành hàng ngang bằng vai nhau. Không có chỗ nào kín hơn chỗ nào, vì không có vật thiêng nào để cất vào trong.
Theo các bản tin đã công bố, ngôi thánh đường ở đây vốn nhỏ và những năm gần đây được làm lại rộng rãi hơn. Điều được giữ nguyên qua các lần sửa là chỗ đứng và hướng của gian hành lễ, vì hai thứ ấy không được phép đổi.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo: hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ đất Việt Nam, hướng ấy rơi về phía tây chếch lên bắc. Người dựng không có quyền chọn khác. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và nếu thửa đất không thuận thì người ta xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng.
Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Điều đáng đọc trước nhất ở đây không phải thế đất mà là chuyện hai nơi thờ cùng một hướng trong một làng. Sang Magik Bàni và thánh đường Islam của Văn Lâm đứng cách nhau chừng năm trăm mét, thuộc hai hệ khác nhau, nhưng cả hai đều quay về cùng một điểm ở rất xa. Phong thủy cổ truyền không có tình huống nào như vậy: phép cũ định hướng nhà theo thế đất, theo dòng nước, theo tuổi người ở, nên hai công trình cạnh nhau thường phải khác hướng. Ở đây điểm quy chiếu nằm ngoài mảnh đất và cách xa hàng nghìn dặm, nên mọi nơi thờ đều song song với nhau. Đọc bằng con mắt cũ thì đây là một hệ lấy tâm ngoài, và phép cổ truyền không có khái niệm nào tương đương.
Về thế đất, làng nằm trên dải đồng ven biển Nam Trung Bộ, đất khô, nắng gắt và gió nhiều, phía tây là dãy núi thấp, phía đông là biển. Theo lối đọc cũ, đây là thế tựa sơn hướng hải ở quy mô cả làng: có núi làm chỗ dựa sau lưng, có biển làm minh đường mở rộng trước mặt. Cái phải xử lý ở vùng này không phải thiếu khí mà là gió mạnh và nắng lớn, và cách xử lý của người Chăm là làm nhà thấp, tường dày, cửa nhỏ, xóm quây kín. Khối nhà thánh đường đi theo đúng nếp ấy.
Về hướng tây theo con mắt cổ truyền, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và với sự thu liễm. Nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt, nhất là ở vùng khô hạn như đây. Nhưng hướng tây ở đây được chọn không vì khí hậu, không vì thế đất và không vì tuổi ai cả, mà vì Mecca nằm về phía đó. Đó là một ví dụ rõ về việc một nguyên tắc tôn giáo đứng trên mọi tính toán về đất, và chúng tôi nêu ra để quý vị thấy rõ giới hạn của việc đối chiếu.
Cuối cùng là khu nước ở cửa. Phong thủy cổ truyền coi nước là thứ tụ khí và rất chú ý tới chỗ đặt bể nước, nên đặt nước ngay lối vào, theo lối đọc cũ, là thế thủy tại môn, khí gặp nước thì dừng lại mà tụ. Lý do thật của khu nước ấy chẳng liên quan gì tới khí: nó có mặt vì phép tẩy thể là bắt buộc trước mỗi buổi lễ. Hai hệ chỉ vào cùng một vật mà nói hai chuyện khác hẳn nhau.
VNhịp Ngày, Nhịp Tuần Và Nhịp Năm
Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa chứ không đứng yên như hội hè theo âm lịch của người Việt. Đây cũng là chỗ khác hẳn bên Bàni, vì tháng Ramưwan của Bàni tính theo lịch Chăm.
| Thời điểm theo lịch Hijri | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Năm buổi chia theo vị trí mặt trời trong ngày. Trước mỗi buổi phải làm phép tẩy thể bằng nước tại khu nước ở lối vào. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ tập trung trong tuần | Buổi lễ đông nhất trong tuần, có bài thuyết giảng đọc từ minbar rồi cả hàng cùng lễ. Theo khảo cứu, tỷ lệ tín đồ dự buổi này cao hơn hẳn các ngày thường. |
| Ngày 12 tháng Rabi al Awwal | Lễ Maulid | Lễ kỷ niệm ngày sinh của Nhà tiên tri Muhammad, một trong các kỳ lễ lớn trong năm của cộng đồng. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, buổi tối tụ về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mừng mãn chay | Lễ kết thúc tháng nhịn chay, tên quốc tế là Eid al Fitr. Cả cộng đồng tới thánh đường lễ nguyện rồi thăm hỏi nhau. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Lễ hiến sinh | Tên quốc tế là Eid al Adha, trùng dịp hành hương Mecca. Có nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ phần bố thí theo nếp chung của một masjid, gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah, và giữ phần dạy kinh cho con em trong xóm.
Điều đáng nói nhất của làng này nằm ở chỗ khác. Mỗi năm, khi bên Bàni bước vào tháng Ramưwan với tảo mộ và mâm cơm mời tổ tiên, thì bên Islam bước vào tháng Ramadan với cả cộng đồng nhịn chay trọn tháng. Hai mùa lễ mang hai cái tên gần nhau, tính theo hai thứ lịch khác nhau, và diễn ra trong cùng một làng, giữa những người cùng họ hàng và cùng tiếng nói. Các khảo cứu gần đây ghi nhận hai cộng đồng trong vùng sống hòa thuận với nhau và giữ giao lưu theo các quan hệ họ hàng và làng xóm, dù không có liên hệ nào về mặt tôn giáo. Đó là điều làm palei Ram đáng được đọc kỹ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Văn Lâm, xã Phước Nam cũ, nay là xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở thôn Văn Lâm, xã Phước Nam cũ, nay là xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa, trên trục quốc lộ xuôi từ Phan Rang về phía nam. Trong cùng thôn còn có thánh đường Bàni Văn Lâm, là một cơ sở khác, và thôn Nho Lâm kề bên có thánh đường Islam 104.
- Toạ độ
- 11.4961, 108.9198
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động nằm giữa chỗ ở của các gia đình, không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín: nam quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Gian lễ chính dành cho nam giới. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Ngôi Bàni trong cùng làng là một cơ sở khác và có lệ riêng, xin quý vị đừng mang lệ bên này sang bên kia.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Islam 101 Văn Lâm
Contribute photos, information or video for Islamic Mosque 101, Van LamThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường islam 101 văn lâm ở đâu
Ở thôn Văn Lâm, xã Phước Nam cũ, nay là xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa, trên trục quốc lộ xuôi từ Phan Rang về phía nam. Đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống và là ngôi đầu tiên của dòng ấy trong vùng Ninh Thuận cũ. Trong cùng thôn còn có một thánh đường Bàni, là cơ sở khác hẳn.
thánh đường 101 văn lâm xây năm nào
Đầu thập niên 1960, nhưng nguồn ghi vênh nhau. Một khảo cứu về sự phát triển của Islam trong người Chăm ghi năm 1962, một bản tin của đài phát thanh quốc gia ghi ngôi thánh đường Islam đầu tiên của vùng lập năm 1960. Chúng tôi chưa tra được văn bản gốc nên ghi cả hai.
vì sao làng văn lâm có hai thánh đường khác nhau
Vì trong làng có hai cộng đồng theo hai hệ đạo. Một bên là người Chăm Bàni với Sang Magik của mình, một bên là người Chăm Islam theo lối chính thống với thánh đường 101, hai nơi cách nhau chừng năm trăm mét. Bộ phận theo Islam chính thống hình thành từ đầu thập niên 1960 ngay trong làng cũ.
thánh đường islam 101 102 103 104 là những ngôi nào
Bốn thánh đường Islam của vùng Ninh Thuận cũ, mang bốn số hiệu liền nhau: 101 ở thôn Văn Lâm dựng đầu thập niên 1960, 102 ở thôn Phước Nhơn năm 1964, 103 ở thôn An Nhơn năm 1968 và 104 ở thôn Nho Lâm năm 1974. Cả bốn cùng một dòng Islam chính thống, với khoảng ba nghìn tín đồ.
chăm bàni và chăm islam khác nhau thế nào
Chăm Islam theo lối chính thống: mỗi tín đồ tự lễ nguyện năm lần mỗi ngày, cả cộng đồng chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm, chức sắc là Hakim, Imâm và Tuan do cộng đồng bầu. Chăm Bàni giao các bổn phận ấy cho lớp chức sắc Acar đảm nhận thay, giữ thêm phần thờ cúng tổ tiên, tháng lễ là Ramưwan tính theo lịch Chăm.