Đi vào thôn Văn Lâm, quý vị sẽ thấy một điều mà rất ít làng Chăm nào khác có. Trong cùng một xóm, cách nhau chừng năm trăm mét, là hai nếp nhà thờ tự trông không giống nhau. Một nếp nhà dài quét vôi sáng, tường phẳng, không mái vòm, cửa đóng gần trọn năm. Một khối nhà khác có mái vòm và trên cao là hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao, cửa mở mỗi ngày và có người ra vào cả năm buổi.
Hai nếp nhà ấy thuộc hai hệ đạo khác nhau của cùng một tộc người, trong cùng một làng, giữa những người cùng họ hàng. Bài này viết về ngôi thứ hai, tức thánh đường Islam mang số hiệu 101, tên riêng là Jamiul Muslimin. Đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống và là ngôi đầu tiên của dòng ấy trong cả vùng Ninh Thuận cũ.
IMột làng, hai hệ đạo
Xin nói rõ ngay từ dòng đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất. Nơi này là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam. Đây không phải một thánh đường Bàni.
Trong cùng thôn Văn Lâm còn có một thánh đường của người Chăm Bàni, tức Thánh đường Bàni Văn Lâm, ngôi Sang Magik của làng đứng cách ngôi này chừng năm trăm mét. Thư viện đã có trang riêng cho ngôi Bàni ấy, và quý vị nên đọc cả hai bài để thấy một làng Chăm thật sự vận hành như thế nào. Tên Chăm của làng là palei Ram, và tên ấy dùng chung cho cả hai bên, vì cả hai bên đều là người của cùng một palei. Theo khảo cứu trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, ngôi 101 có tên riêng là Jamiul Muslimin, đặt tại thôn Văn Lâm 1 trên khu đất rộng 1.640,22 mét vuông.
Theo giáo nghĩa Islam, nền tảng là niềm tin vào Đấng Allah, không hình tướng và không thể vẽ ra. Vì vậy trong thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học và thư pháp chép lời kinh.
Cộng đồng Chăm Islam ở đây theo hệ phái Sunni, thực hành theo trường phái giáo luật Shafi'i. Bổn phận của tín đồ gồm năm cột trụ là tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay trọn tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng tín đồ chứ không giao cho ai làm thay. Vì vậy thánh đường mở quanh năm và có người tới mỗi ngày.
Việc đạo trong một thánh đường ở đây do một ban quản trị trông coi mà người Chăm gọi là Ban Hakem, đứng đầu là vị Hakim, dưới có Imâm dẫn lễ, Khotib giảng kinh và Tuan lo phần dạy đọc kinh Qur'an. Điểm đáng chú ý là ban ấy được cộng đồng tín đồ bầu ra theo nhiệm kỳ năm năm chứ không theo lối truyền thừa trong dòng họ. Theo khảo cứu công bố năm 2019, Ban Hakem của thánh đường 101 gồm chín thành viên.
Người Chăm ở vùng Ninh Thuận cũ có hai cộng đồng riêng hẳn về đời sống tôn giáo trong nhánh Hồi Giáo, cùng nhận một gốc nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một dữ kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
| Mục | Chăm Bàni | Chăm Islam |
|---|---|---|
| Nơi thờ | Sang Magik, dân quen gọi là chùa | Masjid, tiếng Việt gọi là thánh đường |
| Chức sắc | Acar, Mưdin, Katip, Imâm, Po Gru, theo lối truyền thừa | Hakim, Imâm, Khotib, Tuan, do cộng đồng bầu nhiệm kỳ 5 năm |
| Tháng chay | Ramưwan, chức sắc vào ở trong Sang Magik giữ chay thay cho cả làng | Ramadan, cả cộng đồng chay trọn tháng |
| Lễ trong ngày | Theo kỳ lễ | Năm lần mỗi ngày |
| Tổ tiên | Có tảo mộ và dâng cơm tổ tiên | Không có phần này |
| Cửa nơi thờ | Chỉ mở trong kỳ lễ | Mở quanh năm |
Hai chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, không phải người Chăm nào ở vùng này cũng theo Bàni. Cách nói gộp rằng người Chăm Ninh Thuận cũ chỉ có Bàlamôn và Bàni là cách nói thiếu một vế. Từ đầu thập niên 1960, một bộ phận người Chăm Bàni trong vùng chuyển sang thực hành theo Islam chính thống, và tới nay có khoảng ba nghìn tín đồ sinh hoạt tại bốn thánh đường mang số hiệu 101, 102, 103 và 104.
Thứ hai, gọi nơi này là chùa là gọi sai. Chữ chùa chỉ cơ sở thờ tự của Phật Giáo, có tượng Phật và có tăng ni. Ở đây không có tượng, không có sư và không có ban thờ. Cách gọi ấy vốn là lối nói quen của người ngoài cộng đồng, và người trong cộng đồng không dùng.
IINgôi thứ nhất trong bốn ngôi
Lịch sử của ngôi thánh đường này ngắn hơn hẳn lịch sử của các nơi thờ tự Chăm khác trong vùng, và chính vì ngắn nên nó kể được một chuyện mà các nơi kia không kể, đó là chuyện một bộ phận trong làng chọn một lối thực hành khác, rồi dựng lấy chỗ lễ cho mình, mà vẫn ở nguyên trong làng cũ.
- Khoảng 1959 tới 1960Islam chính thống vào palei RamTheo các khảo cứu của Tạ Long, Ngô Thị Chính và Chu Văn Tuấn, từ năm 1959 một số người Chăm quê Phước Nhơn và Văn Lâm tiếp xúc với thương nhân Ấn Độ theo Islam cùng Hiệp hội Chàm Hồi giáo Việt Nam ở Sài Gòn, đưa người trong các thôn Văn Lâm, Phước Nhơn, An Nhơn vào Sài Gòn học đạo rồi trở về truyền bá trong họ hàng. Thời gian đầu chưa có thánh đường, nhóm tín đồ ở Văn Lâm làm lễ tại nhà riêng.
- 1960 hoặc 1962Dựng thánh đường 101Ngôi thánh đường Islam đầu tiên của cả vùng được dựng tại thôn Văn Lâm, khi nhóm theo Islam trong làng đã phát triển được khoảng ba mươi hộ. Nguồn ghi năm dựng khác nhau giữa 1960 và 1962, chi tiết nêu ngay dưới đây.
- 1962, 1963 hoặc 1964Thánh đường 102 Phước NhơnNgôi thứ hai của dòng Islam chính thống trong vùng được dựng ở thôn Phước Nhơn, cũng là một làng vốn theo Bàni. Các nguồn ghi năm dựng vênh nhau giữa 1962, 1963 và 1964.
- 1964 hoặc 1968Thánh đường 103 An NhơnNgôi thứ ba được dựng ở thôn An Nhơn, làng kề Phước Nhơn và cũng là làng có cả hai hệ. Các nguồn ghi năm dựng là 1964 hoặc 1968.
- 1964, 1974 hoặc 1986Thánh đường 104 Nho LâmNgôi thứ tư dựng ở thôn Nho Lâm kề bên, cùng một xã với Văn Lâm. Từ đây vùng có đủ bốn thánh đường Islam mang bốn số hiệu liền nhau.
- 1998Trùng tu thánh đường 101Theo số liệu của Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo Islam công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, thánh đường Jamiul Muslimin 101 Văn Lâm được trùng tu vào năm 1998 trên diện tích 1.640,22 mét vuông.
- 2011 và 2012Lập ban đại diện cấp tỉnhTháng 3 năm 2011 ra mắt Ban đại diện lâm thời tại thánh đường 104, tới năm 2012 chính thức thành lập Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo Islam tỉnh Ninh Thuận cũ để trông coi việc chung của cả bốn thánh đường.
Có ba chỗ nguồn ghi vênh nhau, xin nói rõ thay vì chọn bừa một con số.
Về năm dựng. Khảo cứu của Tạ Long và Ngô Thị Chính cùng sách do Nguyễn Hồng Dương chủ biên năm 2007 ghi thánh đường 101 dựng năm 1962. Trong khi đó, số liệu của Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo Islam tỉnh Ninh Thuận cũ do Chu Văn Tuấn dẫn trong bài viết năm 2019, cũng như bản tin của Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) dẫn lời vị Trưởng Ban Hakem thánh đường 101, lại ghi ngôi thánh đường đầu tiên này xây dựng năm 1960 và trùng tu năm 1998. Thư viện chưa tra được văn bản gốc lúc khởi dựng nên ghi cả hai mốc và chỉ nói chắc rằng ngôi này dựng vào đầu thập niên 1960 và là ngôi đầu tiên của vùng.
Về số tín đồ. Báo cáo năm 2018 của Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo Islam ghi thánh đường 101 có 1.530 tín đồ, còn thánh đường 104 ở thôn Nho Lâm có 286 người, trong tổng số 2.662 tín đồ của cả bốn thánh đường. Đợt khảo sát thực tế tháng 9 năm 2019 của Chu Văn Tuấn lại ghi nhận thánh đường 101 có 451 hộ với khoảng 2.000 nhân khẩu. Trong khi đó, bản tin năm 2023 của VOV ghi toàn xã Phước Nam cũ có 1.479 tín đồ Islam sinh hoạt ở hai thánh đường 101 và 104 (trước đó số liệu của Ủy ban nhân dân xã năm 2005 ghi toàn xã có 1.200 tín đồ Islam trong tổng số 8.051 người theo Hồi giáo Bàni và Islam). Các cách thống kê chênh nhau đáng kể tùy thời điểm và tiêu chí đếm theo hộ khẩu thường trú hay người thực tế ở làng, nên thư viện ghi đủ các mốc để bạn đọc đối chiếu.
Về năm lập ban đại diện cấp tỉnh. Bản tin VOV ghi lễ ra mắt Ban đại diện lâm thời tổ chức vào tháng 3 năm 2011 tại thánh đường 104, còn khảo cứu của Chu Văn Tuấn ghi Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo Islam tỉnh Ninh Thuận chính thức thành lập năm 2012 với nhiệm kỳ đại hội thứ nhất từ 2012 tới 2017. Hai mốc này phản ánh hai bước từ ban lâm thời sang ban chính thức của tổ chức chung cho cả bốn thánh đường.
IIIGian lễ, mihrab và cái khác với nếp nhà Bàni
Nhìn từ ngoài, thứ phân biệt ngay một thánh đường Islam với một Sang Magik Bàni trong cùng làng chính là phần trên mái. Nếp nhà Bàni không có mái vòm, không có tháp, không có biểu tượng trên nóc, trông gần như một nhà hội của làng. Thánh đường Islam thì có vòm, có khối vươn cao, và trên cao là hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao. Cái khác ấy không phải chuyện thẩm mỹ mà là chuyện công dụng, bởi một bên chỉ mở trong kỳ lễ, còn một bên phải gọi người tới lễ năm lần mỗi ngày.
Một gian rộng để trống, nền trải phẳng, không ghế, không tượng, không tranh, không ban thờ. Người lễ đứng thành hàng ngang vai kề vai, không phân biệt trên dưới trong hàng.
Hốc tường lõm ở bức tường chính, chỉ hướng qiblah về Mecca. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, nó làm đúng một việc là chỉ hướng cho cả hàng người đứng lễ.
Bục giảng có bậc, đặt cạnh mihrab, dùng cho bài thuyết giảng trong buổi lễ ngày thứ Sáu. Đây là chỗ duy nhất cao hơn mặt bằng chung, và nó cao vì công dụng chứ không vì phẩm vị.
Bể nước và hệ vòi ở lối vào, dùng cho phép rửa bắt buộc trước mỗi buổi lễ. Không làm phép này thì không vào hàng lễ được, nên khu nước là bộ phận không bao giờ bị cắt bớt.
Bộ phận để xướng lời gọi lễ, tiếng Arab phiên âm là minaret. Ở các thánh đường làng trong vùng, khối này thường gọn và thấp hơn nhiều so với các ngôi lớn ở miền Tây.
Chỉ dùng hoa văn hình học, hoa lá cách điệu và thư pháp chép lời kinh, vì giáo nghĩa không cho vẽ người và vật. Trên cao có hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao năm cánh.
Một điều dễ nhận ra với người quen đi đình chùa là ở đây không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa Việt dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, mỗi bước một lớp kín hơn và một lớp thiêng hơn. Thánh đường thì mở, đi qua sân, rửa nước, vào một gian rộng duy nhất, và trong gian ấy mọi người đứng thành hàng ngang bằng vai nhau. Không có chỗ nào kín hơn chỗ nào, vì không có vật thiêng nào để cất vào trong.
Theo khảo cứu và các bản tin đã công bố, ngôi thánh đường ở đây được trùng tu vào năm 1998 và những năm gần đây tiếp tục được mở rộng khang trang trên khuôn viên rộng 1.640,22 mét vuông. Điều được giữ nguyên qua các lần sửa là chỗ đứng và hướng của gian hành lễ, vì hai thứ ấy không được phép đổi.
IVThế đất và hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo là hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ đất Việt Nam, hướng ấy rơi về phía tây chếch lên bắc. Người dựng không có quyền chọn khác. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và nếu thửa đất không thuận thì người ta xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng.
Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Điều đáng đọc trước nhất ở đây không phải thế đất mà là chuyện hai nơi thờ cùng một hướng trong một làng. Sang Magik Bàni và thánh đường Islam của Văn Lâm đứng cách nhau chừng năm trăm mét, thuộc hai hệ khác nhau, nhưng cả hai đều quay về cùng một điểm ở rất xa. Phong thủy cổ truyền không có tình huống nào như vậy, vì phép cũ định hướng nhà theo thế đất, theo dòng nước, theo tuổi người ở, nên hai công trình cạnh nhau thường phải khác hướng. Ở đây điểm quy chiếu nằm ngoài mảnh đất và cách xa hàng nghìn dặm, nên mọi nơi thờ đều song song với nhau. Đọc bằng con mắt cũ thì đây là một hệ lấy tâm ngoài, và phép cổ truyền không có khái niệm nào tương đương.
Về thế đất, làng nằm trên dải đồng ven biển Nam Trung Bộ, đất khô, nắng gắt và gió nhiều, phía tây là dãy núi thấp, phía đông là biển. Theo lối đọc cũ, đây là thế tựa sơn hướng hải ở quy mô cả làng, có núi làm chỗ dựa sau lưng, có biển làm minh đường mở rộng trước mặt. Cái phải xử lý ở vùng này không phải thiếu khí mà là gió mạnh và nắng lớn, và cách xử lý của người Chăm là làm nhà thấp, tường dày, cửa nhỏ, xóm quây kín. Khối nhà thánh đường đi theo đúng nếp ấy.
Về hướng tây theo con mắt cổ truyền, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và với sự thu liễm. Nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt, nhất là ở vùng khô hạn như đây. Nhưng hướng tây ở đây được chọn không vì khí hậu, không vì thế đất và không vì tuổi ai cả, mà vì Mecca nằm về phía đó. Đó là một ví dụ rõ về việc một nguyên tắc tôn giáo đứng trên mọi tính toán về đất, và thư viện nêu ra để quý vị thấy rõ giới hạn của việc đối chiếu.
Cuối cùng là khu nước ở cửa. Phong thủy cổ truyền coi nước là thứ tụ khí và rất chú ý tới chỗ đặt bể nước, nên đặt nước ngay lối vào, theo lối đọc cũ, là thế thủy tại môn, khí gặp nước thì dừng lại mà tụ. Lý do thật của khu nước ấy chẳng liên quan gì tới khí, bởi nó có mặt vì phép tẩy thể là bắt buộc trước mỗi buổi lễ. Hai hệ chỉ vào cùng một vật mà nói hai chuyện khác hẳn nhau.
VNhịp ngày, nhịp tuần và nhịp năm
Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp gồm lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa chứ không đứng yên như hội hè theo âm lịch của người Việt. Đây cũng là chỗ khác hẳn bên Bàni, vì tháng Ramưwan của Bàni tính theo lịch Chăm.
| Thời điểm theo lịch Hijri | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Năm buổi chia theo vị trí mặt trời trong ngày, gồm sáng sớm khoảng 4 giờ, trưa khoảng 12 giờ, chiều khoảng 3 giờ, hoàng hôn khoảng 6 giờ và tối khoảng 7 giờ. Trước mỗi buổi phải làm phép tẩy thể bằng nước tại khu nước ở lối vào. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ tập trung buổi trưa | Buổi lễ đông nhất trong tuần, có bài thuyết giảng đọc từ minbar rồi cả hàng cùng lễ. Theo khảo sát năm 2019 tại thánh đường 101, tỷ lệ tín đồ dự lễ trưa thứ Sáu đạt khoảng 60 phần trăm, còn ngày thường khoảng 50 phần trăm. |
| Ngày 12 tháng Rabi al Awwal | Lễ Maulid | Lễ kỷ niệm ngày sinh của Nhà tiên tri Muhammad, một trong các kỳ lễ lớn trong năm của cộng đồng. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, buổi tối tụ về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mừng mãn chay | Lễ kết thúc tháng nhịn chay, tên quốc tế là Eid al Fitr (trong cộng đồng còn gọi là Raya Eidil Fit-ri). Cả cộng đồng tới thánh đường lễ nguyện rồi thăm hỏi nhau như ngày Tết. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Đại lễ hành hương và hiến sinh | Tên quốc tế là Eid al Adha (còn gọi là Raya Eidil Adha hoặc đại lễ Haji), trùng dịp hành hương Mecca. Có nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ phần bố thí theo nếp chung của một masjid, gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah, và giữ phần dạy kinh cho con em trong xóm. Các nghi lễ vòng đời như lễ cưới và lễ tang của tín đồ Chăm Islam cũng được thực hiện tại thánh đường.
Điều đáng nói nhất của làng này nằm ở chỗ khác. Mỗi năm, khi bên Bàni bước vào tháng Ramưwan với tảo mộ và mâm cơm mời tổ tiên, thì bên Islam bước vào tháng Ramadan với cả cộng đồng nhịn chay trọn tháng. Hai mùa lễ mang hai cái tên gần nhau, tính theo hai thứ lịch khác nhau, và diễn ra trong cùng một làng, giữa những người cùng họ hàng và cùng tiếng nói. Các khảo cứu ghi nhận thời kỳ đầu mới tách ra vào thập niên 1960 và cuối thập niên 1970, hai bên từng có bất đồng gay gắt quanh tục đưa người mất ở ngoài làng về thánh đường làm lễ tang, vì lệ làng Bàni kiêng đưa người chết ở ngoài vào làng. Về sau cộng đồng mở lối đi riêng và hòa giải, nên hiện nay hai cộng đồng sống hòa thuận với nhau, giữ giao lưu thăm hỏi trong các dịp hiếu hỉ theo quan hệ họ hàng và làng xóm, dù không có liên hệ nào về mặt tôn giáo. Đó là điều làm palei Ram đáng được đọc kỹ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Văn Lâm, xã Phước Nam cũ, nay là xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở thôn Văn Lâm 1, xã Phước Nam cũ, nay là xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa, trên trục quốc lộ 1 xuôi từ Phan Rang về phía nam. Trong cùng thôn còn có thánh đường Bàni Văn Lâm cách chừng năm trăm mét, là một cơ sở khác, và thôn Nho Lâm kề bên có thánh đường Islam 104 cách chừng bảy trăm tám mươi mét.
- Toạ độ
- 11.4961, 108.9198
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động nằm giữa chỗ ở của các gia đình, không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín đáo, nam mặc quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Gian lễ chính dành cho nam giới, nữ giới có khu vực hành lễ riêng. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Ngôi Bàni trong cùng làng là một cơ sở khác và có lệ riêng, xin quý vị đừng mang lệ bên này sang bên kia.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Islam 101 Văn Lâm
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường islam 101 văn lâm ở đâu
Ở thôn Văn Lâm 1, xã Phước Nam cũ, nay là xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa, trên trục quốc lộ 1 xuôi từ Phan Rang về phía nam. Đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, tên riêng là Jamiul Muslimin, và là ngôi đầu tiên của dòng ấy trong vùng Ninh Thuận cũ. Trong cùng thôn còn có một thánh đường Bàni, là cơ sở khác hẳn.
thánh đường 101 văn lâm xây năm nào
Đầu thập niên 1960, nhưng nguồn ghi vênh nhau. Khảo cứu của Tạ Long, Ngô Thị Chính và Nguyễn Hồng Dương ghi năm 1962, trong khi số liệu của Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo Islam do Chu Văn Tuấn dẫn năm 2019 và bản tin của Đài Tiếng nói Việt Nam ghi năm 1960, trùng tu năm 1998. Thư viện chưa tra được văn bản gốc nên ghi cả hai.
vì sao làng văn lâm có hai thánh đường khác nhau
Vì trong làng có hai cộng đồng theo hai hệ đạo. Một bên là người Chăm Bàni với Sang Magik của mình, một bên là người Chăm Islam theo lối chính thống với thánh đường 101, hai nơi cách nhau chừng năm trăm mét. Bộ phận theo Islam chính thống hình thành từ đầu thập niên 1960 ngay trong làng cũ.
thánh đường islam 101 102 103 104 là những ngôi nào
Bốn thánh đường Islam của vùng Ninh Thuận cũ, mang bốn số hiệu liền nhau gồm 101 (Jamiul Muslimin) ở thôn Văn Lâm dựng năm 1960 hoặc 1962, 102 (Jamiul Muslimin) ở thôn Phước Nhơn dựng năm 1962, 1963 hoặc 1964, 103 (Al Noor) ở thôn An Nhơn dựng năm 1964 hoặc 1968, và 104 (Niakmah) ở thôn Nho Lâm dựng năm 1964, 1974 hoặc 1986. Cả bốn cùng một dòng Islam chính thống, với khoảng ba nghìn tín đồ.
chăm bàni và chăm islam khác nhau thế nào
Chăm Islam theo lối chính thống hệ phái Sunni, trong đó mỗi tín đồ tự lễ nguyện năm lần mỗi ngày, cả cộng đồng chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm, chức sắc trong Ban Hakem do cộng đồng bầu theo nhiệm kỳ 5 năm. Chăm Bàni giao các bổn phận ấy cho lớp chức sắc Acar đảm nhận thay, giữ thêm phần thờ cúng tổ tiên, và tháng lễ là Ramưwan tính theo lịch Chăm.