Đi trên quốc lộ 1 qua đoạn xã Phước Nam cũ, quý vị sẽ thấy một khối nhà thánh đường đứng sát trục đường, có vòm và có biểu tượng trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao. Người đi xe đường dài thường chỉ kịp nhìn thấy vậy. Nhưng nếu dừng lại mà đo, trong vòng chưa tới một cây số quanh đây có tới ba nơi thờ của người Chăm gồm thánh đường này, thánh đường Islam 101 cách chừng bảy trăm tám mươi mét, và Sang Magik của người Chăm Bàni cách chừng ba trăm hai mươi mét.
Nơi đứng bên quốc lộ ấy là thánh đường Islam 104, tên riêng Niakmah, thuộc cộng đồng Chăm Islam của thôn Nho Lâm và palei Ram kề bên. Đây là ngôi thứ tư và mang số cuối trong bốn thánh đường Islam của vùng Ninh Thuận cũ. Bài này ngắn, vì những gì chung của cả bốn ngôi đã được viết ở bài ngôi 101.
INgôi thứ tư và cái tên Niakmah
Điều cần nói trước tiên là đây thuộc về Hồi Giáo Islam chính thống, cùng một dòng với các ngôi 101, 102 và 103. Đây không phải thánh đường Bàni. Chỗ khác nhau giữa người Chăm Islam và người Chăm Bàni, từ cách giữ chay, cách lễ nguyện tới hệ chức sắc, đã được giảng kỹ trong bài Thánh đường Islam 101 Văn Lâm. Quý vị muốn hiểu vì sao trong một xã có hai hệ đạo thì xin đọc bài ấy và bài Thánh đường Bàni Văn Lâm. Ở đây thư viện chỉ nói những gì riêng của ngôi 104.
Về tên gọi. Trong bài khảo cứu năm 2019 trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, Chu Văn Tuấn lập bảng ghi đủ tên riêng của bốn thánh đường, gồm Jamiul Muslimin là ngôi 101 ở Văn Lâm, Jamiul Muslimin là ngôi 102 ở Phước Nhơn, Al Noor là ngôi 103 ở An Nhơn, và Niakmah là ngôi 104 ở Nho Lâm. Trên bản đồ số, thánh đường bên quốc lộ ghi tên Jamiul Naikmah. Hai lối viết Niakmah và Naikmah chỉ khác nhau ở cách phiên âm sang chữ La tinh, và vị trí trên bản đồ khớp với mô tả ngôi 104 ở Nho Lâm gần quốc lộ 1 trong khảo cứu của Tạ Long và Ngô Thị Chính.
Tên riêng Niakmah hiếm khi xuất hiện trong tài liệu phổ thông, nơi người ta quen gọi các ngôi bằng số hiệu. Thư viện chưa thấy nguồn nào giải nghĩa tên ấy, nên không tự giải nghĩa.
| Số hiệu | Tên riêng | Thôn | Năm dựng theo nguồn | Tín đồ theo khảo cứu |
|---|---|---|---|---|
| 101 | Jamiul Muslimin | Văn Lâm | 1960 hoặc 1962 | Khoảng 1.530 tới 2.000 |
| 102 | Jamiul Muslimin | Phước Nhơn | 1962, 1963 hoặc 1964 | Khoảng 617 tới 750 |
| 103 | Al Noor | An Nhơn | 1964 hoặc 1968 | Khoảng 150 tới 229 |
| 104 | Niakmah | Nho Lâm | 1964, 1974 hoặc 1986 | Khoảng 280 tới 334 |
Chỗ hay hiểu lầm là thấy số 104 lớn hơn số 101, nhiều người tưởng các ngôi xếp theo quy mô, hoặc ngôi sau là chi nhánh của ngôi trước. Không phải. Số hiệu chỉ theo thứ tự dựng. Mỗi thánh đường là một cơ sở đủ tư cách, có Ban Hakem riêng do tín đồ bầu với nhiệm kỳ năm năm, theo Chu Văn Tuấn ban của ngôi 104 gồm năm người, có cộng đồng tín đồ riêng và lễ thứ Sáu riêng. Ngôi 104 nhỏ hơn ngôi 101 về số người, nhưng không đứng dưới ngôi ấy.
IISố cuối trong bốn số
Lịch sử của ngôi 104 nằm trong lịch sử chung của dòng Islam chính thống ở vùng này, vốn bắt đầu từ đầu thập niên 1960, khi một bộ phận người Chăm trong vùng chọn thực hành theo Islam chính thống mà vẫn ở nguyên trong làng cũ. Ngôi 101 ở Văn Lâm là ngôi đầu tiên. Ngôi 104 là ngôi cuối, và nó mọc lên ngay trong cùng một xã với ngôi đầu. Theo khảo cứu của Tạ Long và Ngô Thị Chính, trước khi dựng thánh đường riêng, tín đồ ở Nho Lâm từng tập trung hành lễ tại nhà riêng của một nhân sự cốt cán trong thôn. Khi ngôi 104 được dựng sát quốc lộ 1, vị trí bên ngoài rìa làng này cũng giúp hóa giải vướng mắc trước đó trong xã về việc đưa thi hài tín đồ mất ở xa về thánh đường làm lễ mà không phải đi ngang qua khu làng Bàni.
- 1960 hoặc 1962Ngôi 101 Văn LâmThánh đường Islam đầu tiên của vùng dựng ở thôn Văn Lâm, cách ngôi 104 chừng bảy trăm tám mươi mét. Nguồn ghi năm khác nhau.
- 1962, 1963 hoặc 1964Ngôi 102 Phước NhơnNgôi thứ hai dựng ở thôn Phước Nhơn, các khảo cứu ghi ba mốc năm liên tiếp.
- 1964 hoặc 1968Ngôi 103 An NhơnNgôi thứ ba dựng ở thôn An Nhơn kề Phước Nhơn.
- 1964, 1974 hoặc 1986Dựng ngôi 104 Nho LâmBáo cáo của Ban Đại diện dẫn trong bài của Chu Văn Tuấn ghi năm 1964. Khảo cứu của Nguyễn Hồng Dương (2007) và Tạ Long, Ngô Thị Chính (2008) ghi năm 1974. Một bài năm 2005 của Tạ Long và Ngô Thị Chính lại ghi năm 1986.
- 2003Tu sửaTheo Chu Văn Tuấn, thánh đường được tu sửa năm này, trên khu đất rộng 1.237 mét vuông.
- 2011Lễ ra mắt Ban Đại diện lâm thờiTháng 3 năm 2011, thánh đường 104 là nơi tổ chức lễ ra mắt Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo Islam lâm thời của tỉnh, trước khi có Ban Đại diện chính thức năm 2012.
- Hiện nayKhoảng 280 tới 334 tín đồThánh đường có Ban Hakem năm người, phục vụ cộng đồng tín đồ tại thôn Nho Lâm với các số liệu thống kê từ 280 tới 334 người tùy thời điểm.
Ba chỗ nguồn ghi vênh nhau, xin nói thẳng.
Về năm dựng. Sách của Nguyễn Hồng Dương (2007) và khảo cứu của Tạ Long, Ngô Thị Chính (2008) ghi ngôi 104 dựng năm 1974 và xếp nó là ngôi thứ tư, sau 101, 102 và 103. Bảng tổng hợp từ báo cáo của Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo tỉnh trong bài khảo cứu năm 2019 của Chu Văn Tuấn trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo lại ghi năm 1964, kèm lần tu sửa năm 2003, đồng thời chú thích rằng một công trình năm 2005 của Tạ Long và Ngô Thị Chính ghi năm 1986. Nếu đặt con số 1964 cạnh năm dựng các ngôi khác, ngôi 104 sẽ ra đời cùng lúc với ngôi 103. Thư viện chưa tra được văn bản khởi dựng gốc của chính thánh đường, nên ghi đủ cả ba mốc năm theo từng nguồn.
Về số tín đồ. Báo cáo năm 2018 dẫn trong bài của Chu Văn Tuấn ghi ngôi 104 có 286 tín đồ, còn khảo sát điền dã tháng 9 năm 2019 của cùng tác giả ghi thôn Nho Lâm có 75 hộ với khoảng 280 nhân khẩu theo Islam. Bản tin của VOV tháng 2 năm 2023 dẫn lời Trưởng Ban quản trị thánh đường 104 cho biết cộng đồng tại đây có 93 hộ với 334 nhân khẩu, và tính chung cả xã Phước Nam cũ có 1.479 tín đồ Islam sinh hoạt ở hai thánh đường 101 và 104. Sự chênh lệch này phản ánh biến động dân số tự nhiên và cách thống kê theo hộ thường trú hay theo số người đi làm ăn xa qua từng năm.
Về địa danh. Các khảo cứu đều ghi thánh đường ở thôn Nho Lâm. Bản đồ số lại đặt ngôi Jamiul Naikmah trên quốc lộ 1 ở khu vực mang tên Văn Lâm. Hai thôn kề nhau, ranh giới trên bản đồ số không phải lúc nào cũng khớp ranh giới thôn, nên thư viện giữ tên Nho Lâm theo khảo cứu.
IIIMột khu đất bên quốc lộ
Thư viện chưa tìm được bản khảo tả kiến trúc riêng của ngôi 104. Những gì nguồn ghi chắc chỉ gồm diện tích khu đất 1.237 mét vuông và lần tu sửa năm 2003. Vì vậy mục này không tả chi tiết từng bộ phận của ngôi nhà mà nói những gì mọi thánh đường Islam đều phải có, và những gì người đi ngang có thể nhìn thấy.
Mọi thánh đường Islam đều có một gian rộng không tượng, không ban thờ, để người lễ đứng thành hàng ngang. Đây là bộ phận không thể thiếu, vì lễ thứ Sáu phải làm chung.
Ở bức tường phía tây có hốc chỉ hướng Mecca, tên phiên âm là mihrab. Nó không phải chỗ thờ mà là mốc cho hàng người quay mặt về.
Phép rửa trước mỗi buổi lễ là bắt buộc, nên thánh đường nào cũng có chỗ nước ở lối vào.
Dấu hiệu bên ngoài phân biệt thánh đường Islam với Sang Magik Bàni trong cùng vùng, vốn là nếp nhà dài không vòm, không biểu tượng trên nóc.
Điều đáng để ý hơn cả kiến trúc là chỗ đứng. Ba ngôi Islam kia nằm trong lòng làng, còn ngôi 104 đứng ngay bên trục quốc lộ. Người đi đường dài qua xã vì thế dễ thấy ngôi này hơn ngôi 101, dù ngôi 101 lớn hơn và cổ hơn. Các bộ phận của một masjid, từ mihrab, minbar tới khối xướng lời gọi lễ, đã được tả kỹ trong bài ngôi 101, xin quý vị xem ở đó.
IVThế đất và hướng
Trong đạo Islam không có chỗ cho phong thủy. Hướng của gian lễ được định bởi qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, và đó là quy tắc bắt buộc, người dựng không được chọn khác. Từ vùng này, hướng ấy rơi về phía tây, chếch lên bắc. Phần dưới đây là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, chỉ để làm chỗ đối chiếu, không phải điều Islam dạy và không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Điểm đầu tiên là quan hệ với con đường. Theo lối đọc cũ, nhà đặt sát đường lớn thì chịu thế xung, tức dòng người dòng xe chạy qua liên tục làm khí khó dừng. Nhưng thánh đường không định theo đường. Dù con đường chạy thế nào, gian lễ bên trong vẫn phải quay về Mecca. Đây là chỗ cho thấy rõ nhất rằng hai hệ không trùng nhau, khi một bên xét nhà theo đường, còn một bên xét nhà theo một điểm ở cách hàng nghìn dặm.
Thứ hai là ba nơi thờ trong một vòng nhỏ. Ngôi 104, ngôi 101 và Sang Magik Bàni nằm trong vòng chưa tới một cây số. Hai ngôi Islam cùng quay gian lễ về một hướng. Theo bài về Sang Magik Văn Lâm, bên Bàni cửa mở về phía mặt trời mọc, nhưng khi hành lễ thì chức sắc cũng quay về phía tây. Đọc bằng con mắt cũ, cả ba chỗ đều lấy một tâm ở bên ngoài vùng đất làm chuẩn, điều mà phép xem đất người Việt không có.
Thứ ba là đất. Vùng Phước Nam cũ nằm trên dải đồng khô ven biển, nắng và gió nhiều, sau lưng là núi thấp, trước mặt là biển. Theo lối đọc cũ, cái cần giữ ở vùng này không phải là tìm thêm khí mà là che nắng che gió. Khu đất hơn một nghìn hai trăm mét vuông cho phép thánh đường có khoảng lùi khỏi mặt đường, và khoảng lùi ấy theo lối cũ đóng vai một minh đường nhỏ, tức khoảng trống trước nhà để khí dừng lại.
Thư viện dừng ở đó. Mọi so sánh trên chỉ là so sánh về hình, lý do thật của từng chi tiết nằm trong giáo lý của đạo.
VNhịp lễ của một ngôi nhỏ
Ngôi 104 giữ đúng nhịp của mọi thánh đường Islam gồm lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ chung ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, lịch mặt trăng của Islam, ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày. Với một cộng đồng chừng ba trăm người, giữ đủ năm lần mở cửa mỗi ngày là một việc không nhỏ, vì ở dòng Islam chính thống không ai được làm thay ai. Theo khảo sát điền dã năm 2019 của Chu Văn Tuấn tại thánh đường 104, những buổi lễ ngày thường có khoảng ba tới mười người tham dự vì nhiều tín đồ bận đi làm nương rẫy hoặc buôn bán xa, buổi tối khi bà con đi làm về có khoảng mười tới mười lăm người, còn buổi lễ trưa thứ Sáu hằng tuần quy tụ khoảng năm mươi tới sáu mươi người.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Chia theo vị trí mặt trời trong ngày, trước mỗi buổi làm phép tẩy thể bằng nước. Ngày thường có khoảng 3 tới 15 người lễ tại thánh đường. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ chung | Buổi đông nhất trong tuần, có bài giảng rồi cả cộng đồng cùng lễ, tại ngôi 104 thường có khoảng 50 tới 60 người dự. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, cả cộng đồng cùng giữ. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mãn chay | Tên quốc tế là Eid al Fitr, kết thúc tháng Ramadan, cộng đồng tụ về thánh đường lễ nguyện. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Lễ hiến sinh | Tên quốc tế là Eid al Adha, trùng dịp hành hương Mecca, có phần chia thịt cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Trong cùng xã, bên Bàni giữ tháng Ramưwan theo lịch Chăm, còn bên Islam giữ tháng Ramadan theo lịch Hijri. Hai mùa lễ có tên gần nhau nhưng lệch ngày nhau và khác cách giữ. Chuyện hai mùa chay trong một vùng đã được kể kỹ ở bài ngôi 101 và bài Sang Magik Văn Lâm.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Nho Lâm, ven quốc lộ 1, xã Thuận Nam (xã Phước Nam cũ, huyện Thuận Nam cũ, tỉnh Ninh Thuận cũ), tỉnh Khánh Hòa. Hai khảo cứu đều ghi thôn Nho Lâm, Google Maps ghi tên Jamiul Naikmah trên quốc lộ 1 ở khu Văn Lâm, cách thánh đường Islam 101 chừng 780 mét
- Đường tới
- Thánh đường ở thôn Nho Lâm, ven quốc lộ 1, xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa, thuộc xã Phước Nam cũ của tỉnh Ninh Thuận cũ. Thánh đường Islam 101 cách chừng bảy trăm tám mươi mét, Sang Magik Bàni Văn Lâm chừng ba trăm hai mươi mét.
- Toạ độ
- 11.5, 108.9138
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động của một cộng đồng nhỏ, không phải điểm tham quan. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Nam mặc quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không chụp ảnh người đang hành lễ. Thánh đường nằm sát quốc lộ, xin dừng xe ở chỗ không chắn lối vào.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Islam 104 Nho Lâm
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Islam 104 ở đâu?
Ở thôn Nho Lâm, sát quốc lộ 1, xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa, thuộc xã Phước Nam cũ của tỉnh Ninh Thuận cũ. Trên bản đồ số thánh đường mang tên Jamiul Naikmah. Cách đây chừng bảy trăm tám mươi mét là thánh đường Islam 101, chừng ba trăm hai mươi mét là Sang Magik Bàni Văn Lâm.
Thánh đường 104 Nho Lâm xây năm nào?
Các nguồn ghi ba mốc khác nhau. Báo cáo của Ban Đại diện dẫn trong bài của Chu Văn Tuấn trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo ghi năm 1964 và tu sửa năm 2003. Sách của Nguyễn Hồng Dương (2007) và khảo cứu của Tạ Long, Ngô Thị Chính (2008) ghi năm 1974, là ngôi thứ tư sau 101, 102, 103. Một bài năm 2005 của Tạ Long và Ngô Thị Chính lại ghi năm 1986.
Niakmah là thánh đường nào?
Là tên riêng của thánh đường Islam 104 ở thôn Nho Lâm, theo bảng của Chu Văn Tuấn ghi tên bốn thánh đường Islam vùng Ninh Thuận cũ. Trên bản đồ số tên này viết là Jamiul Naikmah, chỉ khác lối phiên âm. Thư viện chưa thấy nguồn nào giải nghĩa tên ấy.
Thánh đường 104 là Islam hay Bàni?
Là Islam chính thống, cùng dòng với các ngôi 101, 102 và 103, không phải Bàni. Tín đồ lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ chung ngày thứ Sáu và nhịn chay trọn tháng Ramadan. Sang Magik của người Chăm Bàni ở Văn Lâm gần đó là một cơ sở khác, thuộc hệ đạo khác.
Xã Phước Nam cũ có bao nhiêu thánh đường Islam?
Hai, là ngôi 101 ở Văn Lâm và ngôi 104 ở Nho Lâm, cách nhau chừng bảy trăm tám mươi mét. VOV năm 2023 ghi cả xã có 1.479 tín đồ Islam sinh hoạt ở hai ngôi ấy, trong đó riêng ngôi 104 có 93 hộ với 334 nhân khẩu, còn các khảo sát năm 2018 và 2019 của Chu Văn Tuấn ghi ngôi 104 có khoảng 280 tới 286 tín đồ trên khu đất 1.237 mét vuông.