Con đường qua thôn Hậu Sanh vòng lên một quả đồi đất đỏ lởm chởm đá, trên đỉnh là một ngọn tháp gạch đứng một mình. Tháp không có mấy chạm khắc, các tầng mái thu dần lên chóp gọn và trơn. Nhưng bước qua ngưỡng cửa phía Đông, trong ánh sáng lọt vào lòng tháp, quý vị sẽ gặp một phiến đá chạm hình người đội mũ trụ, tám cánh tay xòe ra hai bên, đặt trên một bệ đá lớn.
Đây là tháp Pô Rômê, đền tháp của người Chăm Bàlamôn, tức cộng đồng Chăm theo Ấn Độ Giáo, trên đồi Bôn A Cho ở xã Phước Hữu. Tháp dựng vào thế kỷ 17 và được xem là đền tháp lớn cuối cùng người Chăm dựng, khép lại dòng kiến trúc đền tháp đã kéo dài cả nghìn năm. Pho phù điêu trong lòng tháp là hình vua Pô Rômê được thần hóa, và mỗi năm người Chăm vẫn về đây làm lễ trước ngài.
IVị Vua Tám Tay
Tháp thờ vua Pô Rômê của Panduranga, được thần hóa theo lối vua thần Shiva. Vật thờ chính là một phù điêu đá dạng mukhalinga, tức linga có gắn hình mặt, ở đây là hình cả thân vua. Vua đội mũ trụ, có tám tay, hai tay chắp trước bụng, ba tay phải cầm dao, bông sen, lược, ba tay trái cầm đinh ba, gươm, chén. Thân tượng cao 117 cm, đặt trên bệ linga yoni dài 1,7 mét, rộng 1,25 mét.
Bên phải phù điêu có tượng hoàng hậu Bia Thanh Chanh cao 75 cm, là vợ thứ hai của vua Pô Rômê, người gốc Êđê. Ở cửa ra vào lòng tháp còn có tượng bò thần Nandin bằng đá xanh, vật cưỡi của Shiva.
Bộ ba ấy đặt chung một lòng tháp nói gọn cả cách người Chăm hiểu ngôi đền, với vua ở giữa trong hình thần, hoàng hậu bên cạnh, và con bò Nandin như dấu xác nhận rằng đây là nhà của Shiva. Người đứng trước bệ vì thế vừa đứng trước một vị vua được nhớ ơn, vừa đứng trước đấng thần chủ Shiva của Ấn Độ Giáo Chăm.
Nhiều tay là cách nghệ thuật Ấn Độ Giáo nói về quyền năng của thần. Mỗi vật cầm trên tay là một thuộc tính. Đinh ba là vật quen thuộc nhất của Shiva, gươm và dao là sức mạnh, bông sen là sự thanh tịnh, chén là sự ban phát. Khi người Chăm tạc vua với tám tay cầm những vật ấy, họ nói rằng vị vua đã nhập vào hình thái của thần, không còn là một con người đứng cạnh thần. Còn bệ linga yoni bên dưới cho biết đây vẫn là một đền thờ Shiva theo đúng quy cách, chỉ có khuôn mặt của thần là mặt vua.
Về năm trị vì của vua Pô Rômê, nguồn vênh nhau. Báo Dân tộc và Phát triển cùng Báo Đại Biểu Nhân Dân ghi 1627 tới 1651. Báo Văn Hóa ghi 1595 tới 1615. Thư viện ghi cả hai, chưa chọn. Điều các nguồn gặp nhau là ký ức cộng đồng, khi báo Dân tộc và Phát triển cùng Báo Văn Hóa đều ghi vua được người Chăm nhớ ơn vì đã cho đắp đập dẫn nước vào đồng, mở mang nông nghiệp. Ở vùng khô hạn Panduranga, đó là lý do đủ để một người được thờ như thần.
Bài này chỉ viết phần thờ tự và kiến trúc, không kể đời chính sự của vua.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là nhiều bài viết phổ thông gọi Pô Rômê là vua cuối cùng của Champa. Cách gọi ấy không trùng với điều các nguồn thận trọng hơn ghi, là tháp Pô Rômê được xem là đền tháp lớn cuối cùng người Chăm dựng. Chữ cuối cùng nói về công trình, không nói về dòng vua. Thư viện dùng cách ghi về công trình.
Chỗ thứ hai là pho phù điêu thường được gọi là tượng, nhưng đây là phù điêu chạm trên một phiến đá tựa vào bệ, không phải tượng tròn đứng độc lập.
IINgôi Đền Khép Lại Một Dòng Kiến Trúc
Báo Văn Hóa và Báo Đại Biểu Nhân Dân ghi tháp dựng vào thế kỷ 17. Cụm xưa có ba công trình, nay chỉ còn tháp chính đứng vững. Pô Rômê thuộc tiểu quốc Panduranga, cùng vùng với tháp Po Klong Garai cách chừng 12,5 cây số và tháp Hòa Lai cách chừng 27 cây số. Ba nơi đặt cạnh nhau cho thấy đủ một chặng đường, từ Hòa Lai là tháp sớm thế kỷ 8 tới 9, qua Po Klong Garai cuối thế kỷ 13 thờ vua dưới dạng linga mặt người, tới Pô Rômê là tháp muộn nhất thờ vua dưới dạng phù điêu tám tay.
- Thế kỷ 17Dựng đềnDựng trên đồi Bôn A Cho để thờ vua Pô Rômê được thần hóa. Cụm ban đầu gồm tháp chính, tháp cổng và tháp lửa.
- 1627 tới 1651Năm trị vì theo một hướng nguồnTheo báo Dân tộc và Phát triển và Đại Biểu Nhân Dân. Báo Văn Hóa ghi 1595 tới 1615.
- 1992Di tích quốc gia và tu bổXếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia ngày 31 tháng 8 năm 1992. Tháp được tu bổ trong năm này.
- 2010Tu bổ lần haiTu bổ thân tháp và chỉnh trang khu di tích, theo Báo Văn Hóa.
- 2020Bảo vật quốc giaPhù điêu vua Pô Rômê được công nhận Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31 tháng 12 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ.
Về địa danh, tháp nằm ở thôn Hậu Sanh, xã Phước Hữu, thuộc huyện Ninh Phước cũ của tỉnh Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hòa. Báo Đại Biểu Nhân Dân ghi tháp cách Phan Rang chừng 15 cây số.
Về tên gọi, người Chăm gọi tháp là Bimong Po Ramé, còn sách báo tiếng Việt ghi nhiều cách như Pô Rômê, Po Rome, Po Ro Me. Đó chỉ là những lối chuyển tên Chăm sang chữ La tinh khác nhau, cùng chỉ một vị vua và một ngôi tháp. Thư viện dùng cách viết Pô Rômê theo tên chính thức của di tích.
Theo Báo Văn Hóa và Dân Việt, khu đền tháp xưa gồm ba ngôi tháp là tháp chính, tháp cổng và tháp lửa, nay tháp cổng và tháp lửa đã đổ sập chỉ còn dấu tích. Bên trái tháp chính còn một Linga đá cao khoảng 1,3 mét, phía sau tháp chính có một ngôi miếu nhỏ thờ hoàng hậu Bia Thanh Chih, vợ đầu của vua Pô Rômê, kề bên là ngôi mộ Kút đánh dấu bằng hai phiến đá cao thấp khác nhau. Hai lần tu bổ năm 1992 và 2010 đã gia cố và giữ lại thân tháp chính như hiện thấy.
IIIMột Bản Mô Phỏng Chưa Trọn
Tháp chính cao chừng 16,5 mét, gồm bốn tầng, chân mỗi cạnh 7,30 mét theo Báo Văn Hóa, thu nhỏ dần lên chóp. Báo Đại Biểu Nhân Dân nhận xét tháp là bản mô phỏng chưa trọn của tháp Po Klong Garai, với đường nét giản lược hơn. Đây là phong cách muộn của kiến trúc đền tháp Chăm.
Muốn thấy dấu phong cách muộn, quý vị nhìn vào ba chỗ. Thứ nhất là mặt tường ít chạm trổ. Các tháp sớm như Hòa Lai chạm sâu hoa văn lá móc trực tiếp lên gạch, còn ở đây mặt tường gạch để trơn, phần trang trí tập trung vào các phiến đá hình ngọn lửa nhô ra ở đầu trụ, các cửa giả gắn hình người cầu nguyện và phù điêu đất nung hình đuôi rồng, lá xoắn, bò thần trên các tầng mái. Thứ hai là cụm tháp đã khuyết, khi tháp cổng và tháp lửa đã sập, chỉ còn tháp chính đứng cùng ngôi miếu nhỏ thờ hoàng hậu Bia Thanh Chih và mộ Kút phía sau. Thứ ba là vật thờ, khi thay cho linga mặt người, người Chăm dùng phù điêu vua nhiều tay, một hình thức riêng của lớp muộn.
Gạch nung, mặt bằng vuông mỗi cạnh 7,30 mét, cửa chính mở về hướng Đông có vòm cuốn mũi giáo, lòng tháp hẹp vừa đủ cho bệ thờ và người chủ lễ.
Các tầng mái lặp lại hình thân tháp, nhỏ dần lên cao, bốn mặt mỗi tầng có cửa giả chạm hình người cầu nguyện, góc diềm gắn đá hình ngọn lửa và phù điêu đuôi rồng, lá xoắn.
Đá, thân cao 117 cm, tám tay, đặt trên bệ linga yoni dài 1,7 mét rộng 1,25 mét. Bảo vật quốc gia năm 2020.
Tượng hoàng hậu Bia Thanh Chanh cao 75 cm đặt bên phải phù điêu, bò thần Nandin đá xanh ở cửa vào, phía sau tháp có miếu thờ hoàng hậu Bia Thanh Chih và mộ Kút.
Người xem quen các tháp lớn thời trước dễ thấy Pô Rômê giản lược về trang trí mặt tường. Nhưng đọc theo lịch sử thì chính sự giản lược ấy là dữ kiện. Nó cho biết vào thế kỷ 17 người Chăm vẫn giữ được sơ đồ đền tháp, vẫn dựng được một khối gạch cao mười sáu mét rưỡi, nhưng sức người và sức của dồn cho chạm khắc ngoài tường đã khác xưa. Cái được dồn vào nhiều nhất lại nằm trong lòng tháp, ở phiến phù điêu tám tay nơi tay thợ còn tỉ mỉ tới từng chiếc lược, chiếc chén.
IVThế Đất Và Hướng
Trước hết là lệ của chính người dựng tháp. Đền tháp Chăm theo Ấn Độ Giáo mở cửa chính về hướng Đông, nơi mặt trời mọc, đặt tháp trên gò hay đồi, và gắn khu đền với núi thiêng và nguồn nước. Pô Rômê theo đúng lệ ấy, khi tháp đứng trên đỉnh đồi Bôn A Cho và cửa chính quay về phía Đông. Ấn Độ Giáo không có phép phong thủy. Những gì viết tiếp theo là cách đọc riêng của thư viện qua con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, đặt ra để đối chiếu, không phải điều người Chăm tính tới và không chép trong văn bản nào về ngôi đền.
Người quen phép xem đất sẽ thấy ngay đồi trơ giữa vùng khô. Đồi Bôn A Cho nhiều đá, ít cây, chung quanh là đồng ruộng khô hạn của vùng Phan Rang. Phong thủy người Việt chuộng đất có cây tốt, có nước ngọt gần kề, và thường chê cuộc đất khô cằn là khí mỏng. Theo thước đo ấy, đây không phải chỗ đẹp.
Nhưng đọc tiếp thì thấy một điều lạ. Vị được thờ trong tháp chính là người được nhớ vì dẫn nước vào đồng. Người Chăm không tìm một chỗ sẵn nước để đặt đền, mà đặt vào đền người đã mang nước tới cho đất. Nước ở đây không nằm trước mặt tháp như minh đường của sách phong thủy, mà nằm trong ký ức về vị vua.
Thứ ba là một tháp đứng một mình. Cụm xưa có ba ngôi tháp, nay hai tháp phụ đã sập chỉ còn một ngọn đứng. Phong thủy quen đọc nơi thờ theo cả tổng thể, có tả có hữu, có trước có sau. Một ngọn tháp đơn trên đỉnh đồi trống là thế độc lập, không có gì che chắn hai bên. Với tháp Chăm, đó không phải khiếm khuyết, bởi khối tháp tự nó đã là hình ảnh ngọn núi thiêng, không cần núi thật làm chỗ tựa.
VBốn Lễ Trong Năm Của Người Chăm Bàlamôn
Khác với nhiều tháp Chăm đã thành phế tích, Pô Rômê còn thờ. Theo báo Dân tộc và Phát triển, Báo Văn Hóa và Dân Việt, người Chăm Bàlamôn làm bốn lễ tại tháp mỗi năm theo lịch Chăm, gồm lễ mở cửa tháp vào tháng Giêng, lễ cầu đảo vào tháng Tư, lễ Katê vào tháng Bảy và lễ Chabun vào tháng Chín.
| Lễ | Thời điểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lễ mở cửa tháp (Pơh băng yang) | Thượng tuần trăng tháng 1 lịch Chăm | Cửa tháp chính đóng quanh năm, chỉ mở khi có lễ, việc mở cửa đầu năm được làm thành một lễ riêng. |
| Lễ cầu đảo (Yơr yang) | Thượng tuần tháng 4 lịch Chăm | Lễ cầu mưa và cầu bình an của cộng đồng, gắn với đời sống nông nghiệp ở vùng khô hạn. |
| Lễ Katê | Tháng 7 lịch Chăm | Lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàlamôn, hướng về các vị thần và các vị vua đã được thần hóa. |
| Lễ Chabun (Chabul) | Tháng 9 lịch Chăm | Lễ cúng Nữ thần Mẹ xứ sở và các vị thần bảo hộ theo truyền thống Chăm Bàlamôn tại tháp. |
Trình tự các chặng của lễ Katê, từ rước y trang, mở cửa tháp, tắm tượng tới mặc y phục cho thần, thư viện đã ghi trong bài tháp Po Klong Garai, không chép lại ở đây. Chỉ xin nhắc Katê là lễ của người Chăm Bàlamôn, còn người Chăm Bàni có lịch lễ riêng của họ, hai cộng đồng khác nhau.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- đồi Bôn A Cho, thôn Hậu Sanh, xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa
- Đường tới
- Đồi Bôn A Cho, thôn Hậu Sanh, xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa, trước thuộc huyện Ninh Phước cũ của tỉnh Ninh Thuận cũ, cách Phan Rang chừng 15 cây số.
- Toạ độ
- 11.5012, 108.8658
Đây là đền còn được hành lễ, lệ của người Chăm là lệ phải theo. Ăn mặc kín đáo, bỏ giày và bỏ mũ trước khi vào lòng tháp, không chạm tay lên phù điêu vua, tượng hoàng hậu và tượng bò Nandin. Cửa tháp chính thường đóng, chỉ mở vào dịp lễ. Trong ngày lễ, phần nghi thức trong lòng tháp do chức sắc Chăm chủ trì, khách ngoài cộng đồng đứng ngoài xem theo lời người trông coi.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Pô Rômê
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Pô Rômê thờ ai
Thờ vua Pô Rômê của Panduranga, được thần hóa theo lối vua thần Shiva. Vật thờ chính là phù điêu đá dạng mukhalinga, vua đội mũ trụ, tám tay, đặt trên bệ linga yoni. Bên phải có tượng hoàng hậu Bia Thanh Chanh, ở cửa vào có tượng bò thần Nandin, và phía sau tháp có miếu thờ hoàng hậu Bia Thanh Chih.
Tháp Pô Rômê xây năm nào
Tháp dựng vào thế kỷ 17 và được xem là đền tháp lớn cuối cùng người Chăm dựng. Năm trị vì của vua Pô Rômê thì nguồn vênh nhau, 1627 tới 1651 theo báo Dân tộc và Phát triển, hoặc 1595 tới 1615 theo Báo Văn Hóa.
Bảo vật quốc gia ở tháp Pô Rômê là gì
Là phù điêu đá vua Pô Rômê tám tay, thân cao 117 cm, đặt trên bệ linga yoni dài 1,7 mét rộng 1,25 mét. Phù điêu được công nhận Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31 tháng 12 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ.
Tháp Pô Rômê có lễ Katê không
Có. Người Chăm Bàlamôn làm bốn lễ mỗi năm tại tháp theo lịch Chăm, gồm lễ mở cửa tháp vào thượng tuần tháng 1, lễ cầu đảo vào thượng tuần tháng 4, lễ Katê vào tháng 7 và lễ Chabun vào tháng 9. Pô Rômê là một trong những đền tháp còn được hành lễ đều đặn ở vùng Panduranga cũ.
Tháp Pô Rômê khác tháp Po Klong Garai thế nào
Po Klong Garai dựng cuối thế kỷ 13, còn đủ ba nếp tháp, thờ vua dưới dạng linga mặt người. Pô Rômê dựng thế kỷ 17, hai tháp phụ đã sập chỉ còn một tháp chính, tường gạch ít chạm khắc hơn và thờ vua dưới dạng phù điêu tám tay. Hai nơi cách nhau chừng 12,5 cây số, cùng vùng Panduranga.