Đường vào Thành Tín đi qua cát. Cát trắng và cát hồng trải dài hai bên, và cái tên Chăm của làng nói đúng điều ấy: palei Cwah Patih, nghĩa là bãi cát trắng. Người trong làng vẫn gọi nhau bằng tên ấy chứ không gọi bằng tên hành chính.
Giữa xóm là một nếp nhà dài quét vôi sáng, tường phẳng, mái dốc hai phía, cửa đóng. Không mái vòm, không tháp cao, không gì cho biết đây là nơi thờ tự. Vậy mà ngôi nhà lặng lẽ ấy là nơi đặt Hội đồng Sư cả của cả một tôn giáo, tức chỗ đứng đầu về mặt chức sắc của người Chăm Bàni trong vùng.
IBàni Và Ngôi Đứng Đầu Về Chức Sắc
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất và xếp nhầm thì chạm tới cả hai bên. Bàni là Hồi Giáo đã bản địa hóa của người Chăm, hình thành riêng ở vùng Nam Trung Bộ, và khác với Hồi Giáo Islam chính thống mà cộng đồng Chăm Islam ở miền Tây cùng người gốc Mã Lai theo. Hai bên cùng nhận một gốc nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một dữ kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Nơi thờ của người Bàni gọi là Sang Magik, tức nhà thờ phượng, chứ không gọi là masjid. Người Việt quanh vùng quen gọi là chùa Bàni, một cách gọi đã thành nếp tuy không đúng chữ. Riêng ngôi ở đây, tiếng Chăm gọi là Haluw Cwah Patih, tức ngôi thánh đường của làng bãi cát trắng.
Theo giáo nghĩa Bàni, đấng tối cao là Po Awluah, tức Allah. Bên cạnh đó, người Bàni vẫn thờ cúng ông bà tổ tiên và vẫn giữ các vị thần tự nhiên trong hệ nghi lễ của mình, một lớp mà Islam chính thống không có.
Khác biệt thứ hai nằm ở ai gánh bổn phận. Năm cột trụ của Hồi Giáo gồm tuyên tín, cầu nguyện năm lần mỗi ngày, bố thí, giữ chay tháng chay và hành hương Mecca. Bên Islam chính thống, đó là bổn phận của từng tín đồ. Bên Bàni, chúng được giao cho lớp chức sắc đảm nhận thay cho cả làng. Tín đồ thường không lễ năm lần mỗi ngày, và việc hành hương Mecca hầu như không đặt ra.
Chính vì vậy mà ở đạo Bàni, hàng chức sắc quan trọng hơn hẳn so với Islam chính thống. Ở một masjid, người dẫn lễ là người đủ hiểu biết để đứng trước, không phải chức sắc thụ phong theo lối tu sĩ. Ở một Sang Magik, lớp chức sắc là người thay cả làng gánh việc đạo, nên phải được thụ phong và phải đi lên theo bậc. Hiểu điều ấy thì mới hiểu vì sao việc đặt Hội đồng Sư cả ở làng nào lại là chuyện đáng kể.
Hàng chức sắc Bàni đi từ Acar là bậc mới thụ phong, lên Katip, lên Imâm, cao nhất là Gru hay Po Gru, tức Sư cả, người đứng đầu một thánh đường và quyết định mọi việc thuộc phần đạo trong làng. Một số bản khảo còn kể thêm bậc Mưdin lo điều hành nghi lễ và dạy kinh, thành năm bậc. Các nguồn ghi tên và số bậc có chỗ khác nhau, tùy cách phiên âm tiếng Chăm và tùy từng vùng, nên chúng tôi ghi cả hai cách kể. Cả lớp người ấy được tín đồ quen gọi gọn là các vị Acar.
Trên các Sư cả của từng thánh đường là Hội đồng Sư cả, tức tổ chức quy tụ các vị đứng đầu của tất cả thánh đường Bàni trong vùng. Theo tư liệu về cộng đồng, hội đồng của người Bàni vùng Ninh Thuận cũ đặt tại làng Thành Tín. Đó là điều làm nơi này khác các ngôi Sang Magik còn lại: về số tín đồ nó không phải ngôi lớn nhất, nhưng về mặt chức sắc thì nó là ngôi đầu.
Chỗ ấy cũng là cách phân vai giữa ba ngôi Bàni mà thư viện có trang riêng. Văn Lâm là ngôi của một trong những làng Bàni đông người nhất. Phú Nhuận là ngôi của làng duy nhất có hai tôn giáo sống đan xen. Thành Tín là ngôi đầu về chức sắc. Ba ngôi, ba vai, cùng một đạo.
Ba chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, Bàni và Islam không phải một. Người Chăm Islam ở miền Tây Nam Bộ và ở thành phố thực hành theo Hồi Giáo Islam chính thống: mọi tín đồ tự lễ nguyện năm lần mỗi ngày, cả cộng đồng cùng nhịn chay trọn tháng Ramadan, masjid mở quanh năm. Người Chăm Bàni thực hành theo lối đã mô tả ở trên. Gọi chung cả hai là người Chăm theo đạo Hồi thì đúng về gốc nhưng che mất chỗ khác nhau đáng kể.
Thứ hai, ngôi đầu về chức sắc không có nghĩa là ngôi lớn nhất hay thiêng nhất. Hội đồng Sư cả đặt ở đây là chuyện tổ chức của cộng đồng, không phải chuyện thứ bậc thiêng liêng giữa các thánh đường. Trong đạo Bàni không có khái niệm tổ đình và chùa nhánh như Phật Giáo. Mỗi Sang Magik lo phần đạo cho làng của mình, và lễ trong đó diễn ra y như nhau.
Thứ ba, cửa đóng không phải dấu hiệu tàn lụi. Thánh đường Bàni đóng gần trọn năm và chỉ mở trong kỳ lễ. Đó là đúng nếp vận hành, vì ngoài các dịp ấy, đời sống nghi lễ của người Bàni diễn ra tại nhà và tại nghĩa trang dòng họ chứ không ở thánh đường.
IILàng Bãi Cát Trắng Và Ngôi Thánh Đường
Các tài liệu chúng tôi tra được không ghi một năm khởi dựng cụ thể cho ngôi thánh đường này, và chúng tôi để trống chỗ ấy thay vì đưa ra một con số không có nguồn. Điều này không lạ với Sang Magik của người Bàni: công trình gốc vốn làm bằng vật liệu mau hỏng, dựng lại nhiều lần, nên niên đại được nhớ theo đời Sư cả chứ không theo văn bia. Các mốc dưới đây ghi theo dòng lịch sử của cả đạo Bàni và của làng.
- Thế kỷ 9 tới 10Hồi Giáo tới Chăm PaHồi Giáo theo đường biển tới vương quốc Chăm Pa cùng thương nhân và thợ thủ công nước ngoài cư trú dọc bờ biển miền Trung.
- Thế kỷ 15 tới 17Hình thành đạo BàniLớp Hồi Giáo sớm hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bà La Môn có sẵn, thành đạo Bàni với hệ chức sắc năm bậc và hệ lễ riêng.
- Thế kỷ 17Cặp Awal và AhierTheo truyền thống Chăm, việc dàn xếp cho hai nhánh Awal và Ahier cùng nằm trong một hệ lễ nghi chung gắn với đời vua Po Rome. Đây là chuyện của truyền thống chứ không phải tài liệu biên niên.
- Lâu đờiLàng Thành Tín hình thànhLàng Chăm Thành Tín, tên Chăm là palei Cwah Patih nghĩa là bãi cát trắng, có từ lâu đời và theo đạo Bàni gần như trọn vẹn. Trong làng còn những giếng cổ đào trên cát, thứ nước duy nhất của cả vùng trước khi có giếng khoan.
- Trước giữa thế kỷ 20Thánh đường bằng vật liệu nhẹSang Magik theo mô tả của giới nghiên cứu vốn làm mái tranh, vách tre, nền đất, dựng lại theo chu kỳ chứ không xây kiên cố.
- Nửa sau thế kỷ 20Xây lại bằng vật liệu bềnPhần lớn thánh đường Bàni được xây lại bằng gạch và mái ngói hoặc mái tôn, giữ nguyên bố cục cũ nhưng đổi vật liệu.
- Hiện nayNơi đặt Hội đồng Sư cảHội đồng Sư cả của người Bàni vùng Ninh Thuận cũ đặt tại làng này, quy tụ các vị đứng đầu của các thánh đường Bàni trong vùng.
Xin ghi thêm một chỗ về tên gọi, vì nó ảnh hưởng tới việc tra cứu. Các nguồn dùng nhiều chữ khác nhau cho cùng một cộng đồng: Bàni, Chăm Bàni, Hồi Giáo Bàni, Awal, Bani Awal. Ngay trong giới nghiên cứu và trong chính cộng đồng cũng có những ý khác nhau về việc nên dùng chữ nào. Thư viện ghi nhận cả các cách gọi ấy và không đứng về cách gọi nào.
Tên làng cũng có hai lớp. Tên hành chính là thôn Thành Tín, trước thuộc xã Phước Hải, nay thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa. Tên Chăm là palei Cwah Patih. Trong các bản khảo cứu về làng Chăm thì tên Chăm mới là tên dùng để định vị, và cái tên ấy còn nói được cả đất của làng: cát trắng, cát hồng, và những cái giếng đào xuống cát để lấy nước ngọt.
IIISang Magik Và Masjid Khác Nhau Ở Đâu
Đây là chỗ hay gây ngỡ ngàng nhất, nên xin nói thẳng. Về khối nhà, Sang Magik của người Bàni và masjid của người Chăm Islam thực ra khá giống nhau. Cả hai đều mang dấu kiến trúc Chăm cổ hòa với nét Hồi Giáo, đều là nếp nhà mặt bằng chữ nhật, và đều quay theo hướng qiblah về Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Cái khác nằm ở lối hành lễ chứ không ở khối nhà.
Nghĩa là người đi xem kiến trúc đơn thuần sẽ khó phân biệt hai bên. Còn người hỏi ba câu sau thì phân biệt được ngay: nơi này mở cửa mấy lần mỗi ngày, ai là người giữ giới trong tháng chay, và trước tháng chay cả làng có ra nghĩa trang tảo mộ hay không.
Một gian dài không chia cột giữa, nền để trống hoàn toàn, không ghế, không tượng, không tranh. Chỗ ngồi của chức sắc phân theo bậc, xếp thành hàng ngang hướng về phía tường hành lễ.
Khi hành lễ, chức sắc quay về hướng qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đây là quy tắc mà Bàni giữ chung với Islam chính thống.
Thánh đường đóng cửa gần trọn năm, chỉ mở trong tháng Ramưwan và các kỳ lễ theo lịch Chăm. Đây là chỗ khác rõ nhất so với masjid của Islam chính thống vốn mở năm lần mỗi ngày.
Bên cạnh khối nhà chính có nhà bếp và chỗ nghỉ, vì trong tháng Ramưwan các vị Acar ở lại trong khuôn viên và mọi việc ăn nghỉ đều diễn ra tại chỗ.
Nguyên gốc là mái tranh, vách tre, nền đất. Từ nửa sau thế kỷ 20 phần lớn được xây lại bằng gạch, mái ngói hoặc tôn, quét vôi sáng màu. Bố cục giữ nguyên, chỉ đổi vật liệu.
Thánh đường nằm giữa xóm chứ không ở rìa làng, chung một mặt bằng với nhà ở, không tường bao cao và không sân hành lễ rộng.
Một điều nữa đáng ghi và nó nói được nhiều hơn vẻ ngoài của ngôi nhà. Vì đạo Bàni giao việc đạo cho lớp chức sắc, cái mà thánh đường cần chứa không phải một đám đông tín đồ mỗi ngày, mà là một nhóm người ở lại trong một tháng. Vì vậy bố cục ưu tiên chỗ ngồi theo bậc, chỗ nấu ăn và chỗ ngủ, chứ không ưu tiên diện tích đứng lễ. Ai quen với các masjid có gian lễ rộng và hiên chạy quanh để chứa người sẽ thấy tỷ lệ ở đây khác hẳn, và cái khác ấy đến thẳng từ giáo lý.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói thẳng trước khi đọc tiếp. Hồi Giáo không dạy phong thủy, và đạo Bàni cũng vậy. Hướng hành lễ trong một ngôi Sang Magik được định theo qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đó là một quy tắc của phụng vụ chứ không phải một phép xem đất, và người dựng không có quyền chọn khác.
Phần dưới đây hoàn toàn là chỗ đối chiếu của thư viện dành cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều người dựng thánh đường tính tới.
Trước hết là đất cát. Thành Tín nằm trên dải cát ven biển, và trong phép xem đất cổ truyền thì cát là thứ khó nhất. Sách cũ chuộng đất có mạch, có thớ, có chỗ tụ, còn cát thì không giữ được hình, gió thổi là đổi, mưa xuống là thấm hết. Người xem đất theo lối cũ đứng trên bãi cát sẽ không tìm được long mạch nào để lần, cũng không có gò nào để điểm huyệt. Cái tên Cwah Patih, bãi cát trắng, nói đúng bài toán ấy ngay từ tên gọi.
Thứ hai là nước. Ở nơi mà cát không giữ nước trên mặt, cái quý nhất là nước ngầm, và làng Chăm ở đây từ xưa lấy nước bằng những cái giếng đào xuống cát. Theo lối đọc cũ, giếng trong làng là điểm tụ thủy, và ở một vùng khô thì nó còn là cái làm cho làng đứng được ở chỗ ấy chứ không phải chỗ khác. Người Việt xem đất hay nói nước là huyết mạch, và ở dải cát này thì câu ấy đúng theo nghĩa đen hơn bất cứ đâu.
Thứ ba là hướng tây theo con mắt cổ truyền. Trong phép cũ, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và sự thu liễm, và nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt, nhất là trên đất cát vốn hắt nắng. Ở đây hướng tây được giữ không vì khí hậu, không vì thế đất, mà vì Mecca nằm về phía đó. Đây là một ví dụ rõ về việc một quy tắc tôn giáo đứng trên mọi tính toán về đất, và nó đứng trên cả sự tiện nghi.
Cuối cùng là điều riêng của ngôi này, và là chỗ mà con mắt cũ không đọc được. Phong thủy cổ truyền đọc một nơi thờ tự như một chỗ khí vận hành liên tục: hương khói mỗi ngày, cửa mở mỗi ngày, người ra vào mỗi ngày. Ở đây thì ngôi nhà đóng gần trọn năm. Phép cũ không có khái niệm cho một nơi thờ tự vận hành theo mùa như vậy, vì trong lối nghĩ cổ truyền, nơi thờ tự bỏ trống lâu ngày là điều phải sửa. Với người Bàni thì ngược lại: cái lặng ấy là đúng nếp, vì việc đạo trong phần lớn thời gian trong năm diễn ra ở nhà và ở nghĩa trang dòng họ. Chúng tôi ghi chỗ vênh ấy đúng như nó là, và nhắc lại rằng cách đọc cũ ở đây chỉ để đối chiếu chứ không phải để phán xét.
VTháng Ramưwan Và Các Kỳ Lễ Theo Lịch Chăm
Ramưwan là tháng lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàni, tính theo lịch riêng của người Chăm nên rơi vào những ngày dương lịch khác nhau qua từng năm. Đây không phải một ngày lễ mà là cả một mùa, gồm phần ở nghĩa trang, phần ở nhà và phần ở thánh đường. Ngoài mùa ấy, thánh đường chỉ mở trong các kỳ lễ theo lịch Chăm.
| Chặng | Nơi diễn ra | Nội dung |
|---|---|---|
| Tảo mộ | Nghĩa trang dòng họ | Trước khi vào tháng lễ, các gia đình ra nghĩa trang dòng họ với bánh trái và trầu cau, làm lễ mời ông bà tổ tiên về nhà. |
| Dâng cơm gia tiên | Trong từng nhà | Bày mâm cúng trong nhà, mỗi người thân đã khuất được dâng một mâm chay và một mâm mặn. Đây là lớp nghi lễ bản địa mà Ramadan của Islam chính thống không có. |
| Chức sắc vào thánh đường | Thánh đường | Các vị Acar làm lễ tẩy uế rồi vào ở hẳn trong thánh đường, giữ giới và hành lễ thay cho cả cộng đồng. Trong tháng này thánh đường mới mở cửa. |
| Chặng giữ giới nghiêm | Thánh đường | Nguồn ghi vênh nhau về độ dài: có bản ghi ba ngày đầu, có bản ghi mười lăm tới mười sáu ngày. Trong chặng ấy chức sắc không ăn uống khi mặt trời chưa lặn, không làm việc nặng, không về nhà. |
| Kiêng cữ trong làng | Từng gia đình | Suốt chặng chức sắc giữ giới nghiêm, các gia đình kiêng sát sinh và giữ hòa thuận với nhau. |
| Mãn chay | Thánh đường và trong làng | Hết tháng, chức sắc rời thánh đường, cửa lại đóng cho tới kỳ lễ sau. |
| Lễ Suk Yơng | Thánh đường | Kỳ lễ tổ chức tại thánh đường vào các ngày thứ sáu, theo chu kỳ vài năm một lần, do Sư cả và các vị Acar chủ trì. Có đánh trống khai lễ, cầu kinh, dâng lễ vật cùng hai mâm cơm chay và mặn do phụ nữ trong làng chuẩn bị. |
Về lễ Suk Yơng, cần nói thêm hai chỗ. Thứ nhất, các nguồn phiên âm tên kỳ lễ này khác nhau, có bản ghi là Suk Yeng. Cả hai cùng chỉ một kỳ lễ, khác nhau ở cách ghi tiếng Chăm bằng chữ quốc ngữ. Thứ hai, kỳ lễ không diễn ra ở một làng lẻ mà đi tuần tự qua các làng Bàni trong vùng, mỗi làng một đợt, kéo dài nhiều tuần. Thành Tín nằm trong vòng ấy cùng các làng Văn Lâm, Phú Nhuận, Lương Tri, An Nhơn, Phước Nhơn và Tuấn Tú.
Chỗ khác biệt rõ nhất so với Ramadan của Hồi Giáo Islam chính thống nằm ở hai điểm. Một là ai giữ chay: bên Islam là toàn thể tín đồ trưởng thành, bên Bàni là lớp chức sắc giữ thay. Hai là lớp thờ cúng tổ tiên: phần tảo mộ và mời ông bà về nhà là phần mở đầu bắt buộc của Ramưwan. Hai điều ấy nói gọn cả câu chuyện bản địa hóa mà đạo Bàni đã trải qua trong nhiều thế kỷ, và đó cũng là lý do vì sao một ngôi Sang Magik lại cần tới một Hội đồng Sư cả đứng đầu, trong khi một masjid thì không cần cơ cấu ấy.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Thành Tín, xã Phước Hải cũ, nay là xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa
- Đường tới
- Làng nằm ở thôn Thành Tín, xã Phước Hải cũ, nay thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa, trên dải cát ven biển phía nam Phan Rang. Thánh đường nằm giữa xóm chứ không ở rìa làng, nên cần hỏi đường người trong làng.
- Toạ độ
- 11.5092, 108.9701
Đây là nơi thờ phượng của một cộng đồng cụ thể, không phải điểm tham quan, và thánh đường đóng cửa gần như trọn năm. Lệ thường được nhắc: hỏi ý người trong làng trước khi vào khuôn viên, ăn mặc kín đáo, bỏ giày trước khi bước vào lòng nhà, không mang thức ăn đồ uống vào trong. Trong tháng Ramưwan và trong kỳ lễ Suk Yơng, phần nghi lễ thuộc về các vị chức sắc, xin quý vị đứng ngoài và không chụp ảnh khi chưa được phép. Nếu quý vị tới vào những ngày thường, cửa đóng là chuyện bình thường, xin đừng nhờ người mở ra để xem.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Bàni Thành Tín
Contribute photos, information or video for Thanh Tin Bani TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường bàni thành tín có gì đặc biệt
Đây là nơi đặt Hội đồng Sư cả của người Chăm Bàni vùng Ninh Thuận cũ, tức ngôi đứng đầu về mặt chức sắc. Vì đạo Bàni giao việc đạo cho lớp chức sắc đảm nhận thay cả cộng đồng, nên việc hội đồng đặt ở làng nào là chuyện đáng kể. Về số tín đồ thì đây không phải ngôi lớn nhất.
palei cwah patih nghĩa là gì
Là tên Chăm của làng Thành Tín, nghĩa là bãi cát trắng, gọi theo chính đất của làng vốn nằm trên dải cát ven biển. Ngôi thánh đường trong làng, tiếng Chăm gọi là Haluw Cwah Patih. Tên hành chính là thôn Thành Tín, nay thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa.
vì sao thánh đường bàni đóng cửa quanh năm
Vì đời sống nghi lễ của người Bàni trong phần lớn thời gian trong năm diễn ra tại nhà và tại nghĩa trang dòng họ, không ở thánh đường. Sang Magik chỉ mở trong tháng Ramưwan và các kỳ lễ theo lịch Chăm. Đây là chỗ khác rõ nhất so với masjid của Islam chính thống vốn mở năm lần mỗi ngày.
thánh đường bàni và masjid islam khác nhau ra sao
Về khối nhà thì khá giống nhau, cùng mang dấu kiến trúc Chăm cổ hòa với nét Hồi Giáo, cùng quay theo hướng qiblah về Mecca. Cái khác nằm ở lối hành lễ: masjid mở quanh năm cho năm lần lễ nguyện mỗi ngày của từng tín đồ, còn Sang Magik chỉ mở trong kỳ lễ và việc đạo do lớp chức sắc đảm nhận thay cả làng.
hội đồng sư cả bàni là gì
Là tổ chức quy tụ các vị Sư cả, tức Po Gru, đứng đầu từng thánh đường Bàni trong vùng. Hàng chức sắc Bàni đi từ Acar là bậc mới thụ phong, lên Katip, lên Imâm, cao nhất là Sư cả. Một số bản khảo còn kể thêm bậc Mưdin, thành năm bậc, và các nguồn ghi tên cùng số bậc có chỗ khác nhau.