Chỉ cách quảng trường đại học Frue Plads và Nhà thờ Đức Bà (Vor Frue Kirke), Copenhagen đúng một dãy phố về phía đông bắc, và nằm ngay sát bóng Tháp Tròn thiên văn Rundetårn cùng Nhà thờ Ba Ngôi Trinitatis Kirke trên con phố cổ Krystalgade (số 12), du khách đi bộ qua khu phố Latinh của thủ đô Đan Mạch sẽ bắt gặp một tòa nhà xây bằng gạch vàng nhạt có hàng rào sắt bảo vệ trang nghiêm và những đường gờ mái vát xiên rất lạ mắt. Đó chính là Đại hội đường Copenhagen (tiếng Đan Mạch: Københavns Synagoge, tên chính thức của cộng đồng là Det Jødiske Samfunds Synagoge), ngôi thánh đường trung tâm hơn một trăm chín mươi năm tuổi của cộng đồng Do Thái giáo tại Vương quốc Đan Mạch.
Được thiết kế bởi kiến trúc sư danh tiếng người Đan Mạch gốc Đức Gustav Friedrich Hetsch (1788 tới 1864) và khánh thành vào ngày 12 tháng 4 năm 1833, Đại hội đường Copenhagen là một trong những viên ngọc kiến trúc tôn giáo hiếm quý bậc nhất châu Âu vì đã sống sót nguyên vẹn qua bão táp Thế chiến thứ hai mà không bị thiêu hủy như hàng ngàn hội đường khác trên lục địa. Cùng với những di sản tâm linh biểu tượng của đất nước Đan Mạch như Gò mộ, đá Rune và Nhà thờ Jelling hay Nhà thờ Cẩm thạch Frederik (Frederikskirken), Copenhagen, ngôi hội đường trên phố Krystalgade không chỉ nổi tiếng bởi kiến trúc Phục hưng Ai Cập (Egyptian Revival) độc đáo bên trong nội thất, mà còn là tượng đài bất diệt của lương tri nhân loại gắn liền với cuộc giải cứu thần kỳ hơn bảy ngàn hai trăm người Do Thái Đan Mạch vào mùa thu năm 1943.
IThiên Chúa Duy Nhất HaShem, Tủ Thánh Aron HaKodesh Và Tinh Thần Công Dân Tự Do Của Do Thái Giáo Đan Mạch
Trong truyền thống Do Thái giáo, Đại hội đường Copenhagen là Beit Tefilah (Ngôi nhà Cầu nguyện) và Beit Knesset (Ngôi nhà Hội họp của Cộng đoàn) được hiến dâng để tôn thờ Thiên Chúa Duy Nhất Vô Hình (HaShem / Adonai) theo lời tuyên xưng đức tin bất diệt Shema Yisrael (Hãy lắng nghe, hỡi Israel: Đức Chúa là Thiên Chúa chúng ta, Đức Chúa là Duy Nhất). Ngay trên bức trán tường bậc cấp phía trên cổng vào chính nhìn ra phố Krystalgade, người bước vào hội đường được đón chào bằng câu Kinh Thánh lấy từ Thánh Vịnh 118, câu 26 khắc trang trọng: Baruch haba b'Shem Adonai (Chúc phúc thay đấng ngự đến nhân danh Đức Chúa).
Tâm điểm linh thiêng nhất bên trong Đại hội đường Copenhagen là Tủ Thánh (Aron HaKodesh / Holy Ark) đặt ở chính giữa bức tường phía Đông hướng về phía thành thánh Giêrusalem. Bên trong Tủ Thánh bằng gỗ chạm khắc và thếp vàng lộng lẫy được che bằng bức màn nhung thêu kim tuyến (Parochet) là nơi lưu giữ các cuộn Kinh Torah viết tay trên da thuộc (Sefer Torah), chứa đựng Năm Sách Ngũ Kinh của Môsê. Phía trước Tủ Thánh luôn có ngọn đèn hằng cháy (Ner Tamid) tỏa sáng ngày đêm, tượng trưng cho ngọn đèn bảy nhánh Menorah trong Đền thờ Giêrusalem xưa và sự hiện diện vĩnh cửu của Thiên Chúa giữa lòng dân Ngài.
Lịch sử thần học và phụng vụ của Đại hội đường Copenhagen gắn liền với một bước ngoặt văn hóa lớn vào đầu thế kỷ 19: Sắc lệnh Hoàng gia Đan Mạch ngày 29 tháng 3 năm 1814 (Anordning af 29. marts 1814) do Quốc vương Frederik VI ban hành, chính thức trao quyền công dân bình đẳng và tự do tôn giáo cho người Do Thái tại Đan Mạch. Để xây dựng một đời sống phụng vụ vừa trung thành tuyệt đối với luật Halakha truyền thống của Do Thái giáo Chính thống Ashkenazi, vừa hài hòa với văn hóa học thuật và thẩm mỹ trang nhã của Thời kỳ Hoàng kim Đan Mạch, cộng đồng đã đón vị Thượng giáo sĩ trẻ tuổi tài năng người Đức là Tiến sĩ Abraham Alexander Wolff (1801 tới 1891, giữ chức Thượng giáo sĩ Đan Mạch suốt 63 năm từ năm 1828 đến năm 1891).
Chính Thượng giáo sĩ Abraham Alexander Wolff là người đã định hình nghi thức phụng vụ đặc trưng của Đại hội đường Copenhagen khi công trình khánh thành năm 1833: ông giữ trọn vẹn bản văn cầu nguyện tiếng Do Thái truyền thống của nhánh Chính thống, nhưng đưa vào hội đường sự trật tự trang nghiêm của bục giảng (Bimah) đặt ngay trước Tủ Thánh, bài thuyết giảng tôn giáo bằng tiếng Đan Mạch chuẩn mực và dàn hợp xướng nam giới hát thánh vịnh bốn bè. Sự kết hợp hài hòa giữa lòng trung tín cổ truyền và tinh thần khai phóng công dân ấy được gọi là Nghi thức Copenhagen (Minhag Kopenhagen), giúp gắn kết toàn bộ cộng đồng người Do Thái Đan Mạch dưới một mái nhà chung duy nhất mà không bị phân liệt gay gắt như ở nhiều quốc gia châu Âu khác trong thế kỷ 19.
Buổi sáng lịch sử ngày 29 tháng 9 năm 1943 tại Đại hội đường Copenhagen và kỳ tích giải cứu toàn bộ cộng đồng Do Thái Đan Mạch. Không một trang sử nào của Đại hội đường Copenhagen làm lay động trái tim nhân loại sâu sắc bằng sự kiện diễn ra vào mùa thu năm 1943, giữa lúc Đan Mạch đang bị quân đội Đức Quốc xã chiếm đóng. Vào đêm ngày 28 tháng 9 năm 1943, tùy viên hàng hải Đức tại Copenhagen là Georg Ferdinand Duckwitz đã dũng cảm bí mật tiết lộ cho các chính trị gia Đan Mạch là Hans Hedtoft rằng Adolf Hitler đã ra lệnh bắt giữ và trục xuất toàn bộ người Do Thái Đan Mạch tới các trại tập trung vào đúng đêm Thứ Sáu 1 tháng 10 rạng ngày 2 tháng 10 năm 1943 (đêm lễ Năm Mới Do Thái Rosh Hashanah).
Sáng sớm ngày Thứ Tư 29 tháng 9 năm 1943 (ngay trước thềm lễ Rosh Hashanah), tại buổi cầu nguyện buổi sáng ở Đại hội đường Copenhagen trên phố Krystalgade, Quyền Thượng giáo sĩ Marcus Melchior (1897 tới 1969) đã dừng buổi đọc kinh Torah lại và nói thẳng với toàn thể cộng đoàn đang có mặt những lời lịch sử: Tối qua tôi nhận được tin báo chắc chắn rằng vào đêm Thứ Sáu rạng ngày Thứ Bảy này, quân Gestapo sẽ đi lùng bắt tất cả người Do Thái tại Đan Mạch. Vì sự sống là điều thiêng liêng tối thượng, hôm nay chúng ta sẽ không cử hành lễ Năm Mới tại hội đường nữa. Tất cả quý vị hãy rời khỏi đây ngay lập tức, đừng về nhà của mình, hãy báo tin cho mọi người thân quen và tìm nơi ẩn náu ngay trong hôm nay.
Ngay sau lời cảnh báo ấy từ bục giảng Đại hội đường Krystalgade, một cuộc huy động nhân đạo tự phát vĩ đại chưa từng có trong lịch sử Thế chiến thứ hai đã bùng nổ khắp vương quốc: từ Quốc vương Christian X, các giám mục của Nhà thờ Đức Bà (Vor Frue Kirke), các bác sĩ bệnh viện, sinh viên đại học cho tới những người ngư dân bình dị đã cùng nhau che chở người Do Thái. Để bảo vệ các cuộn Kinh Torah thiêng liêng của Đại hội đường khỏi bị quân Đức đốt phá, các mục sư Tin Lành và nhân viên thành phố đã bí mật chuyển toàn bộ các cuộn kinh Torah từ Đại hội đường Krystalgade sang cất giấu an toàn dưới hầm mộ của Nhà thờ Tin Lành Trinitatis (Trinitatis Kirke) nằm ngay bên kia góc phố. Chỉ trong vòng ba tuần lễ tháng 10 năm 1943, đội thuyền đánh cá của ngư dân Đan Mạch đã vượt eo biển Øresund trong đêm tối để đưa 7.220 người Do Thái Đan Mạch và 686 người phối ngẫu không phải người Do Thái sang nước Thụy Điển trung lập an toàn (cứu sống hơn chín mươi lăm phần trăm dân số Do Thái cả nước).
Khi nói về lịch sử người Do Thái tại Đan Mạch và Đại hội đường Copenhagen trong Thế chiến thứ hai, có một giai thoại rất nổi tiếng mà nhiều du khách trên thế giới thường tưởng là sự thật lịch sử theo nghĩa đen: câu chuyện kể rằng Quốc vương Christian X của Đan Mạch đã tự gắn ngôi sao Đa-vít màu vàng lên áo quân phục của mình khi cưỡi ngựa dạo qua các con phố Copenhagen để phản đối lệnh của Đức Quốc xã. Thực tế lịch sử còn cao đẹp và mạnh mẽ hơn cả giai thoại ấy: vì toàn bộ Hoàng gia, chính phủ và nhân dân Đan Mạch kiên quyết bảo vệ quyền công dân bình đẳng của người Do Thái ngay từ đầu, chính quyền chiếm đóng Đức Quốc xã chưa bao giờ dám ban hành lệnh bắt người Do Thái ở Đan Mạch phải đeo ngôi sao vàng như tại các nước châu Âu khác. Tuy Quốc vương Christian X không đeo ngôi sao vàng, nhưng nhà vua đã đích thân đến thăm Đại hội đường Copenhagen vào dịp kỷ niệm 100 năm khánh thành (năm 1933), gửi thư động viên Thượng giáo sĩ Marcus Melchior và chi tiền riêng để hỗ trợ chiến dịch đưa người Do Thái vượt biển sang Thụy Điển năm 1943.
IIHơn Ba Thế Kỷ Từ Lời Mời Của Vua Christian IV Đến Ngôi Đại Hội Đường Trên Phố Krystalgade
Lịch sử của Đại hội đường Copenhagen phản ánh hành trình hội nhập sâu sắc của cộng đồng người Do Thái vào xã hội Đan Mạch từ thế kỷ 17 cho đến vị thế một di sản văn hóa quốc gia được toàn dân Đan Mạch trân quý bảo vệ.
- Năm 1622 và năm 1684Quốc vương Christian IV mời các thương nhân Do Thái định cư và cho phép lập phòng cầu nguyện đầu tiênNăm 1622 vua Christian IV mời người Do Thái nhánh Sephardi từ Amsterdam và Hamburg đến phát triển thương mại; năm 1684 vua Christian V chính thức cho phép cộng đồng Do Thái Ashkenazi tổ chức lễ cầu nguyện tại Copenhagen.
- Năm 1766 tới năm 1795Hội đường đầu tiên tại phố Læderstræde bị thiêu rụi trong Đại hỏa hoạn Copenhagen năm 1795Cộng đồng xây dựng ngôi hội đường lớn đầu tiên tại phố Læderstræde vào năm 1766, nhưng trận đại hỏa hoạn Copenhagen tháng 6 năm 1795 đã thiêu hủy hoàn toàn tòa nhà, khiến cộng đồng bị chia rẽ hàng chục năm về việc chọn địa điểm và nghi thức mới.
- Ngày 29 tháng 3 năm 1814 và năm 1828Sắc lệnh Hoàng gia trao quyền công dân bình đẳng và bổ nhiệm Thượng giáo sĩ Abraham Alexander WolffVua Frederik VI ban hành Sắc lệnh năm 1814 công nhận người Do Thái là công dân Đan Mạch có đầy đủ quyền lợi; năm 1828 Tiến sĩ Abraham Alexander Wolff được bổ nhiệm làm Thượng giáo sĩ, thống nhất cộng đồng để xây dựng đại hội đường mới.
- Năm 1830 tới ngày 12 tháng 4 năm 1833Kiến trúc sư Gustav Friedrich Hetsch xây dựng và hoàn thành Đại hội đường trên phố KrystalgadeTrên khu đất mua từ năm 1800 tại phố Skidenstræde (đổi tên thành Krystalgade năm 1818), kiến trúc sư Gustav Friedrich Hetsch thiết kế ngôi đại hội đường kết hợp Tân cổ điển và Phục hưng Ai Cập, thánh hiến trọng thể ngày 12 tháng 4 năm 1833.
- Tháng 9 và tháng 10 năm 1943 (và tháng 5 năm 1945)Lời cảnh báo của Giáo sĩ Marcus Melchior, cất giấu kinh Torah và lễ mở cửa trở lại năm 1945Sáng 29/9/1943 Giáo sĩ Marcus Melchior phát cảnh báo cứu cộng đồng; các cuộn kinh Torah được giấu tại Nhà thờ Trinitatis suốt thời gian chiến tranh và được rước trở lại Đại hội đường trong lễ tạ ơn ngày 22 tháng 6 năm 1945 sau khi Đan Mạch giải phóng.
- Năm 1993, năm 2015 và hiện tạiKỷ niệm 50 năm giải cứu, tưởng niệm liệt sĩ Dan Uzan (2015) và trùng tu bảo tồn di sảnTháng 2 năm 2015, anh Dan Uzan (nhân viên bảo vệ tình nguyện 37 tuổi) đã dũng cảm hy sinh trước cổng phụ hội đường để bảo vệ một buổi lễ Bat Mitzvah bên trong; hàng vạn người dân và Hoàng gia Đan Mạch đã đến đặt hoa tưởng niệm và khẳng định sự đoàn kết bảo vệ cộng đồng.
Cuộc rước trả lại các cuộn Kinh Torah từ Nhà thờ Tin Lành Trinitatis về Đại hội đường tháng 6 năm 1945. Một trong những khoảnh khắc cảm động nhất trong lịch sử tôn giáo Bắc Âu thế kỷ 20 đã diễn ra trên con phố ngắn Krystalgade vào mùa hè năm 1945, chỉ vài tuần sau khi quân đội Đức Quốc xã đầu hàng và hơn bảy ngàn người Do Thái Đan Mạch từ Thụy Điển trở về quê hương. Trong suốt gần hai năm (từ tháng 10 năm 1943 đến tháng 5 năm 1945) khi toàn bộ cộng đồng người Do Thái vắng mặt, chính quyền thành phố Copenhagen và cảnh sát Đan Mạch đã canh giữ tòa nhà Đại hội đường Krystalgade để không ai xâm phạm, trong khi toàn bộ các cuộn Kinh Torah bằng da thuộc và đồ thờ bằng bạc nằm yên bình dưới hầm mộ của Nhà thờ Tin Lành Trinitatis (Trinitatis Kirke) cách đó chưa đầy hai trăm mét.
Vào ngày 22 tháng 6 năm 1945, các mục sư Tin Lành của Nhà thờ Trinitatis cùng đại diện Tòa Đô chính Copenhagen đã trang trọng trao trả từng cuộn Kinh Torah nguyên vẹn cho Thượng giáo sĩ Marcus Melchior và ban lãnh đạo cộng đồng. Đoàn rước đi dọc phố Krystalgade trong tiếng chuông ngân và nước mắt xúc động của người dân thủ đô để đặt lại các cuộn kinh vào Tủ Thánh Aron HaKodesh và thắp sáng lại ngọn đèn hằng cháy Ner Tamid. Sự kiện hai ngôi đền thờ của hai tôn giáo trên cùng một con phố bảo vệ báu vật thiêng liêng cho nhau trong giờ phút sinh tử đã biến phố Krystalgade thành biểu tượng vĩnh cửu của tình huynh đệ nhân loại tại Đan Mạch.
IIIKiến Trúc Tân Cổ Điển Của Gustav Friedrich Hetsch Và Nội Thất Thức Cột Hoa Sen Phục Hưng Ai Cập Độc Đáo Bậc Nhất Châu Âu
Về mặt lịch sử kiến trúc thế giới, Đại hội đường Copenhagen của kiến trúc sư Gustav Friedrich Hetsch (1788 tới 1864, học trò và con rể của kiến trúc sư C.F. Hansen, người xây Nhà thờ Đức Bà) giữ một vị trí vô cùng đặc biệt. Vào đầu thập niên 1830, các kiến trúc sư châu Âu đứng trước câu hỏi lớn: một hội đường Do Thái hiện đại nên mang phong cách kiến trúc nào để không bị nhầm với nhà thờ Kitô giáo kiểu Gothic hay đền thờ Hy Lạp - La Mã? Trước khi phong cách Hồi giáo Moorish (Moorish Revival) trở nên phổ biến ở châu Âu vào nửa sau thế kỷ 19, Gustav Friedrich Hetsch đã đưa ra một lời giải đầy sáng tạo: kết hợp khung kiến trúc Hậu Tân cổ điển (Late Neoclassicism) giản dị ở mặt ngoài với ngôn ngữ trang trí Phục hưng Ai Cập và Cận Đông cổ đại (Egyptian Revival) ở bên trong nội thất.
Ý tưởng của Hetsch bắt nguồn từ lịch sử Kinh Thánh: dân tộc Israel đã bước ra từ Ai Cập trong cuộc Xuất Hành của Môsê, và Đền thờ Giêrusalem đầu tiên của Vua Solomon thuộc về thế giới kiến trúc Cận Đông cổ đại. Vì vậy, Hetsch đã sử dụng những đường gờ mái vát xiên hình thang (cavetto cornices), những hàng cột tròn có đầu cột chạm búp hoa sen và lá cọ Ai Cập thếp vàng nâng đỡ tầng hành lang và vòm trần ô hộc, tạo nên một không gian nội thất vừa uy nghiêm cổ kính vừa rực rỡ ánh vàng kim và đỏ thẫm.
Nhìn từ phố Krystalgade, tòa nhà hội đường mang vẻ đẹp chừng mực, kín đáo của kiến trúc gạch vàng Copenhagen thế kỷ 19 với các mảng tường hơi vát nhẹ theo hình tháp pylon cổ đại. Mặt đứng phía tây có hai cổng vào đối xứng dành cho nam giới và nữ giới, ở giữa là bức trán tường bậc cấp (stepped gable) khắc dòng chữ tiếng Do Thái 'Baruch haba b'Shem Adonai' bằng chữ mạ vàng nổi bật.
Bước vào bên trong sảnh cầu nguyện chính (dài khoảng 27 mét, rộng 18 mét), không gian mở ra đầy choáng ngợp với hai hàng cột bát giác và cột tròn chạy dọc hai bên gian chính để nâng đỡ tầng hành lang dành cho nữ giới (Ezrat Nashim) và mái vòm trần hình bán trụ có ô hộc (coffered barrel vault). Điểm độc đáo nhất là các đầu cột (capitals) được chạm khắc hình bó thân cây cói và búp hoa sen Ai Cập nở xòe thếp vàng lá rực rỡ trên nền sơn màu nâu đỏ và kem ấm áp.
Tại tâm điểm bức tường phía Đông là Tủ Thánh (Aron HaKodesh) cao lớn được thiết kế như một cổng đền cổ đại Cận Đông với đôi cột hoa sen thếp vàng, phần diềm mái cong vươn ra (Egyptian gorge cornice) và đỉnh vương miện tôn trí Hai Tấm Bia Đá Mười Điều Răn khắc chữ Do Thái vàng trên nền đen. Bên dưới bức màn nhung thêu (Parochet) là cánh cửa gỗ quý bảo vệ các cuộn Kinh Torah lịch sử đã từng vượt qua cuộc giải cứu năm 1943.
Theo bố cục cải tiến của Thượng giáo sĩ Abraham Alexander Wolff và kiến trúc sư Hetsch, bục đọc kinh Torah (Bimah) và bục giảng thuyết được đặt ở phía đông ngay trước bậc thềm dẫn lên Tủ Thánh (thay vì đặt ở chính giữa phòng như hội đường thời Trung cổ), được bao quanh bởi lan can gỗ chạm hình học tinh xảo và những cây đèn đồng lớn, giúp toàn thể cộng đoàn ngồi trên các dãy ghế gỗ hướng trọn ánh nhìn về phía Đông.
Tại khu vực khuôn viên phố Krystalgade có gắn bia tưởng niệm sự kiện giải cứu năm 1943 và tưởng niệm người bảo vệ tình nguyện Dan Uzan hy sinh năm 2015. Các hiện vật lễ nghi quý giá lịch sử của cộng đồng còn được trưng bày bổ trợ tại Bảo tàng Do Thái Đan Mạch (Dansk Jødisk Museum, do kiến trúc sư Daniel Libeskind thiết kế bên trong Nhà thuyền Hoàng gia của vua Christian IV tại Slotsholmen).
| Hạng mục kiến trúc và Nội thất | Kiến trúc sư và Niên đại | Đặc điểm kỹ thuật và Ý nghĩa biểu tượng |
|---|---|---|
| Ngoại thất gạch vàng và Cổng đá Krystalgade | Kiến trúc sư Gustav Friedrich Hetsch (1830 tới 1833) | Phong cách Hậu Tân cổ điển kết hợp trán tường bậc cấp khắc câu Thánh Vịnh 118:26 bằng tiếng Do Thái |
| Hệ cột đầu hoa sen Ai Cập (Egyptian Revival) | Nội thất sảnh cầu nguyện chính (khánh thành 12/04/1833) | Một trong những nội thất hội đường phong cách Phục hưng Ai Cập hiếm nhất thế giới còn tồn tại nguyên vẹn |
| Tủ Thánh (Aron HaKodesh) và Đèn Ner Tamid | Bức tường phía Đông hướng về Giêrusalem (1833) | Cấu trúc cổng đền thếp vàng lưu giữ các cuộn Kinh Torah từng được cứu thoát sang Nhà thờ Trinitatis năm 1943 |
| Hành lang tầng lửng nữ giới (Ezrat Nashim) và Vòm trần | Dọc hai bên gian chính và phía tây (1833) | Hành lang hai tầng có chấn song gỗ tinh tế dưới mái vòm bán trụ chia ô hộc trang trí hoa văn vàng kim |
| Bục đọc kinh (Bimah) và Ghế ngồi cộng đoàn | Thiết kế theo quy chuẩn của Thượng giáo sĩ A.A. Wolff | Đặt phía trước Tủ Thánh nhằm hợp nhất không gian đọc kinh Torah, hợp xướng và thuyết giảng tiếng Đan Mạch |
IVThế Đất Và Hướng
Cần lưu ý rõ rằng truyền thống Do Thái giáo và kiến trúc sư Gustav Friedrich Hetsch hoàn toàn không áp dụng thuật phong thủy phương Đông khi xây dựng Đại hội đường Copenhagen. Vị trí và phương hướng của tòa nhà được quyết định tuyệt đối bởi luật Halakha của Do Thái giáo (theo sách Talmud và bộ luật Shulchan Aruch quy định người cầu nguyện tại châu Âu phải quay mặt về phía Đông và Đông Nam hướng về Đất Thánh Israel cùng Đền thờ Giêrusalem), kết hợp với mặt bằng lô đất phố Krystalgade. Phần dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên địa hình thực tế của khu phố cổ Indre By tại tọa độ 55,6811 độ vĩ bắc, 12,5733 độ kinh đông, Đại hội đường Copenhagen nằm trên con phố Krystalgade (Phố Pha Lê) ngay tại vùng đất cao trung tâm nối liền giữa quần thể Đại học Copenhagen và Nhà thờ Đức Bà (Vor Frue Kirke) ở phía tây nam với Tháp Tròn (Rundetårn), Nhà thờ Trinitatis và vườn thượng uyển Lâu đài Rosenborg (Kongens Have) ở phía đông bắc. Trong cấu trúc đô thị cổ của Copenhagen, phố Krystalgade có địa thế tàng phong tụ khí rất đặc biệt: con phố hơi uốn nhẹ tạo thế vòng ôm, hai bên là các tòa nhà học thuật và thư viện đại học che chắn gió lạnh từ eo biển, giúp ngôi hội đường nằm lùi sau hàng rào sắt có một khoảng đệm minh đường yên tĩnh và an toàn.
Đặc sắc nhất là cách xử lý phương hướng của kiến trúc sư Gustav Friedrich Hetsch trên lô đất phố Krystalgade: dù con phố Krystalgade chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam ở phía bắc tòa nhà, Hetsch đã thiết kế trục chính của sảnh cầu nguyện chạy chuẩn xác theo hướng Tây - Đông (Cổng vào ở phía Tây, Tủ Thánh Aron HaKodesh đặt ở bức tường phía Đông - Đông Nam hướng về Giêrusalem). Nhờ vậy, khi bước từ phố Krystalgade qua sân tiền đường để rẽ vào cửa Tây của sảnh chính, dòng khí không xông thẳng đột ngột (tránh thế trực xung) mà uốn lượn mềm mại theo lối khúc tắc hữu tình trước khi mở ra không gian vòm trần rực rỡ ánh vàng bên trong. Sự gắn kết địa lý sát vách giữa Đại hội đường Copenhagen với Đại học Copenhagen và Nhà thờ Trinitatis trên cùng một gò đất cao đã tạo nên một tam giác văn hiến và nhân đạo bền vững bậc nhất Bắc Âu.
VNgày Sabát, Đại Lễ Năm Mới Rosh Hashanah, Lễ Đền Tội Yom Kippur Và Kỷ Niệm Cuộc Giải Cứu Tháng Mười Tại Copenhagen
Đại hội đường Copenhagen là trái tim sinh hoạt tôn giáo của Cộng đồng Do Thái tại Đan Mạch (Det Jødiske Samfund i Danmark, trước đây gọi là Det Mosaiske Troessamfund), vận hành theo Lịch Do Thái (Âm Dương lịch Hebrew). Suốt gần hai thế kỷ qua, ngôi hội đường vẫn duy trì đều đặn các buổi cầu nguyện sáng và chiều, lễ đón ngày nghỉ thánh Sabát mỗi tối Thứ Sáu và sáng Thứ Bảy, cùng toàn bộ chu kỳ các đại lễ trong năm với sự tham gia của Thượng giáo sĩ Đan Mạch, vị Chazzan (Ca trưởng phụng vụ) và dàn hợp xướng truyền thống.
| Thời điểm trong năm và trong tuần | Hệ lịch áp dụng | Tên lễ tiết và Sự kiện tưởng niệm | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Đại hội đường Copenhagen |
|---|---|---|---|
| Chiều tối Thứ Sáu đến tối Thứ Bảy hằng tuần | Chu kỳ hằng tuần (Lịch Do Thái) | Lễ Đón Ngày Nghỉ Thánh Sabát (Kabbalat Shabbat) và Lễ Đọc Kinh Torah Sáng Thứ Bảy (Shacharit) | Mở Tủ Thánh Aron HaKodesh rước cuộn Kinh Torah lên bục Bimah, đọc phần Kinh Thánh hằng tuần (Parashat HaShavua) dưới hàng cột hoa sen thếp vàng và hát thánh vịnh hợp xướng. |
| Ngày 1 và 2 tháng Tishrei (cùng ngày 29 tháng 9 Dương lịch) | Âm Dương lịch Do Thái và Dương lịch | Đại lễ Năm Mới Do Thái (Rosh Hashanah) và Kỷ niệm Lời Cảnh Báo Cứu Mạng Năm 1943 | Thổi tù và sừng cừu (Shofar) đón năm mới và tưởng niệm buổi sáng lịch sử ngày 29 tháng 9 năm 1943 khi Giáo sĩ Marcus Melchior phát lời cảnh báo giải cứu toàn bộ cộng đồng. |
| Ngày 10 tháng Tishrei (tháng 9 hoặc tháng 10) | Âm Dương lịch Do Thái | Đại lễ Đền Tội Trọng Thể Nhất Trong Năm (Yom Kippur) | Cộng đoàn mặc trang phục trắng, giữ chay tịnh tuyệt đối 25 giờ liền và lắng nghe giai điệu cầu nguyện Kol Nidrei đầy xúc động vang vọng dưới mái vòm hội đường. |
| Ngày 25 tháng Kislev (kéo dài 8 ngày trong tháng 12) | Âm Dương lịch Do Thái | Lễ hội Ánh Sáng Cung Hiến Đền Thờ (Chanukah) | Thắp sáng cây đèn chín nhánh Chanukiah tại hội đường, hát ca khúc Maoz Tzur và tổ chức ngày hội cộng đồng cho các thế hệ gia đình Do Thái tại Đan Mạch. |
| Ngày 15 tháng Nisan (tháng 3 hoặc tháng 4) và tháng Sivan | Âm Dương lịch Do Thái | Đại lễ Vượt Qua (Pesach) và Lễ Ban Hành Kinh Torah (Shavuot) | Tưởng nhớ cuộc Xuất Hành khỏi Ai Cập (gợi nhắc trực tiếp qua chính kiến trúc cột hoa sen Ai Cập của hội đường) và mừng biến cố đón nhận Mười Điều Răn trên núi Sinai. |
Truyền thống hợp xướng Lewertoff và sự gắn kết với Bảo tàng Do Thái Đan Mạch của Daniel Libeskind. Một nét văn hóa rất đặc sắc của Đại hội đường Copenhagen là truyền thống âm nhạc hợp xướng phụng vụ có từ năm 1833, được nâng lên tầm nghệ thuật cao dưới thời ca trưởng lừng danh Salomon Lewertoff vào thế kỷ 20. Bên cạnh việc tham dự lễ tại hội đường trên phố Krystalgade, du khách muốn tìm hiểu sâu hơn về lịch sử 400 năm của người Do Thái tại Đan Mạch và chạm tay vào những chiếc thuyền gỗ thật từng chở người Do Thái vượt biển sang Thụy Điển năm 1943 có thể đi bộ khoảng mười phút từ Đại hội đường xuống Bảo tàng Do Thái Đan Mạch (Dansk Jødisk Museum) trên đảo Slotsholmen, nơi kiến trúc sư Daniel Libeskind đã thiết kế toàn bộ không gian trưng bày theo hình dáng bốn chữ cái của từ Mitzvah (Nghĩa cử thiện lành và Điều răn nhân ái) để tri ân tấm lòng của nhân dân Đan Mạch.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phố Krystalgade 12, Khu phố cổ Indre By, 1172 København K (Copenhagen), Vương quốc Đan Mạch
- Đường tới
- Đại hội đường Copenhagen tọa lạc tại số 12 phố Krystalgade, thuộc Khu phố cổ Indre By ở trung tâm thủ đô Copenhagen (nằm ngay giữa Tháp Tròn Rundetårn và khu nhà chính của Đại học Copenhagen tại Frue Plads). Từ ga tàu điện ngầm và tàu S-tog Nørreport Station, quý vị đi bộ dọc theo phố Fiolstræde hoặc Købmagergade rẽ vào phố Krystalgade chỉ mất khoảng 4 đến 5 phút (khoảng 350 mét).
- Toạ độ
- 55.6811, 12.5733
Vì Đại hội đường Copenhagen tại số 12 phố Krystalgade là cơ sở thờ tự đang hoạt động và được bảo vệ an ninh rất nghiêm ngặt, du khách cá nhân không thể tự do đi vào bên trong hội đường nếu không đăng ký trước. Du khách có thể chiêm ngưỡng kiến trúc mặt tiền gạch vàng, bức trán tường khắc chữ Do Thái và đặt hoa tưởng niệm tại cổng phố Krystalgade từ phía ngoài vỉa hè. Để vào tham quan nội thất thức cột hoa sen Ai Cập bên trong hoặc tham dự một buổi lễ Sabát, quý vị bắt buộc phải liên hệ và đăng ký trước nhiều ngày qua trang web chính thức của Cộng đồng Do Thái Đan Mạch (mosaiske.dk) hoặc qua chương trình tham quan có hướng dẫn của Bảo tàng Do Thái Đan Mạch, cung cấp đầy đủ thông tin hộ chiếu để kiểm tra an ninh. Khi vào bên trong, nam giới bắt buộc phải đội mũ sọ (Kippah, có phát tại cửa), trang phục lịch sự kín đáo và tuyệt đối không chụp ảnh hoặc sử dụng điện thoại trong ngày Sabát và các ngày lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại hội đường Copenhagen
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đại hội đường Copenhagen được xây dựng vào năm nào và do ai thiết kế?
Đại hội đường Copenhagen tại số 12 phố Krystalgade được xây dựng từ năm 1830 đến năm 1833 và chính thức thánh hiến vào ngày 12 tháng 4 năm 1833. Công trình do kiến trúc sư danh tiếng người Đan Mạch gốc Đức Gustav Friedrich Hetsch (1788 tới 1864) thiết kế nhằm thay thế ngôi hội đường cũ đã bị thiêu rụi trong trận đại hỏa hoạn Copenhagen năm 1795.
Vì sao nội thất của Đại hội đường Copenhagen lại mang phong cách kiến trúc Phục hưng Ai Cập rất hiếm gặp?
Vào đầu thập niên 1830, kiến trúc sư Gustav Friedrich Hetsch muốn tạo ra một ngôn ngữ kiến trúc riêng biệt cho hội đường Do Thái, không sao chép nhà thờ Gothic hay đền thờ La Mã. Lấy cảm hứng từ lịch sử Kinh Thánh thời Xuất Hành và kiến trúc Cận Đông cổ đại của Đền thờ Solomon, ông đã thiết kế các hàng cột bên trong với đầu cột chạm búp hoa sen Ai Cập thếp vàng và các gờ mái vát xiên, tạo nên một trong số ít nội thất Phục hưng Ai Cập (Egyptian Revival) còn tồn tại trên thế giới.
Sự kiện lịch sử vĩ đại nào đã diễn ra tại Đại hội đường Copenhagen vào sáng ngày 29 tháng 9 năm 1943?
Sáng ngày 29 tháng 9 năm 1943, ngay trước thềm lễ Năm Mới Rosh Hashanah, Quyền Thượng giáo sĩ Marcus Melchior đã dừng buổi lễ sáng tại Đại hội đường Copenhagen để báo tin khẩn cấp (do nhà ngoại giao Đức Georg Ferdinand Duckwitz tiết lộ) rằng quân Gestapo sắp vây bắt toàn bộ người Do Thái. Lời cảnh báo kịp thời này đã mở đầu cho chiến dịch của nhân dân Đan Mạch đưa hơn 7.200 người Do Thái vượt eo biển sang Thụy Điển an toàn.
Các cuộn Kinh Torah của Đại hội đường Copenhagen đã được cứu thoát như thế nào trong Thế chiến thứ hai?
Ngay sau khi cộng đồng người Do Thái đi ẩn náu vào đầu tháng 10 năm 1943, các mục sư Tin Lành và nhân viên thành phố Copenhagen đã bí mật chuyển toàn bộ các cuộn Kinh Torah viết tay trên da thuộc từ Tủ Thánh của Đại hội đường Krystalgade sang cất giấu an toàn dưới hầm mộ của Nhà thờ Tin Lành Trinitatis (Trinitatis Kirke) nằm ngay bên kia góc phố, và trang trọng rước trả lại vào tháng 6 năm 1945.
Thượng giáo sĩ Abraham Alexander Wolff có vai trò gì đối với truyền thống của Đại hội đường Copenhagen?
Tiến sĩ Abraham Alexander Wolff (làm Thượng giáo sĩ Đan Mạch từ năm 1828 tới 1891) là người đồng hành xây dựng hội đường năm 1833 và thiết lập 'Nghi thức Copenhagen': bảo tồn trọn vẹn giáo luật và kinh văn tiếng Do Thái Chính thống Ashkenazi nhưng kết hợp bài giảng tiếng Đan Mạch, hợp xướng nam giới và đặt bục Bimah trước Tủ Thánh, giúp thống nhất lâu dài cộng đồng Do Thái Đan Mạch.
Du khách muốn vào tham quan bên trong Đại hội đường Copenhagen cần làm thủ tục gì?
Do quy định an ninh nghiêm ngặt đối với một cơ sở thờ tự đang hoạt động, du khách không thể tự ý bước vào mà không hẹn trước. Để tham quan nội thất hoặc dự lễ, du khách cần đăng ký trước qua Cộng đồng Do Thái Đan Mạch (mosaiske.dk) hoặc qua các chuyến tham quan định kỳ có hướng dẫn của Bảo tàng Do Thái Đan Mạch kèm theo thông tin hộ chiếu hợp lệ.