Nằm trên cao nguyên băng hà cổ kính của thị trấn Jelling (thuộc đô thị Vejle, vùng Nam Đan Mạch trên bán đảo Jutland), quần thể Gò mộ, đá Rune và Nhà thờ Jelling (tiếng Đan Mạch: Jelling Monumenterne: Jellinghøjene, Jellingstenene og Jelling Kirke) là thánh địa cội nguồn thiêng liêng bậc nhất của Vương quốc Đan Mạch và toàn cõi Bắc Âu Scandinavia. Nếu ở thủ đô Copenhagen phía đông, du khách chiêm ngưỡng vẻ đẹp Tân cổ điển của Nhà thờ Đức Bà (Vor Frue Kirke), Copenhagen, mái vòm hùng vĩ của Nhà thờ Cẩm thạch Frederik (Frederikskirken), Copenhagen hay di sản nhân văn của Đại hội đường Copenhagen, thì khi tìm về vùng đồi xanh Jelling ở trung tâm bán đảo Jutland, người hành hương được chạm tay trực tiếp vào nơi khai sinh của dân tộc, vương triều và đức tin Kitô giáo Đan Mạch cách đây hơn một thiên niên kỷ.
Được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới vào năm 1994 (mã số 697), quần thể kiến trúc hoàng gia thế kỷ 10 này hội tụ trên cùng một trục cảnh quan kỳ vĩ: một kè đá hình thuyền khổng lồ dài 356 mét lớn nhất lịch sử thời đại Viking, hai đại gò mộ đắp bằng cỏ đất (Gò Bắc và Gò Nam) lớn nhất Đan Mạch, thành lũy gỗ sồi hình thoi chu vi 1.440 mét, hai tấm bia đá khắc cổ tự Rune (Jellingstenene) lừng danh thế giới, và Nhà thờ đá phấn trắng Jelling (Jelling Kirke) dựng khoảng năm 1100 ngay trên nền ba ngôi vương cung thánh đường bằng gỗ từ thế kỷ 10 và 11. Chính tại tâm điểm giữa hai gò mộ của Jelling vào khoảng năm 955 và 965, vị vua Viking cuối cùng theo tín ngưỡng đa thần Bắc Âu là Gorm Già (Gorm den Gamle) cùng con trai mình là vị vua Kitô giáo đầu tiên Harald Răng Xanh (Harald Blåtand) đã dựng nên hai tấm bia đá granite khắc chữ Rune ghi danh tên gọi quốc gia "Danmark" (Đan Mạch) lần đầu tiên trên lãnh thổ đất mẹ và tuyên cáo việc đưa toàn dân tộc Đan Mạch trở thành tín hữu Kitô giáo.
ICuộc Chuyển Giao Giữa Thần Thoại Bắc Âu Và Hình Tượng Chúa Kitô Khải Hoàn Trên Đá Rune Jelling
Giá trị tâm linh độc nhất vô nhị của quần thể Jelling nằm ở chỗ nơi đây lưu giữ trọn vẹn dấu ấn vật chất của cuộc chuyển hóa đức tin vĩ đại nhất trong lịch sử vùng Scandinavia: hành trình chuyển từ vũ trụ quan đa thần giáo Bắc Âu (Norse Paganism hay Asatru) với tín ngưỡng thờ thần Odin, Thor và nghi thức mai táng thuyền đá sang đức tin Kitô giáo (sau cuộc Cải cách năm 1536 trở thành Tin Lành theo hệ phái Giáo hội Luther Quốc gia Đan Mạch - Folkekirken) tôn thờ Đức Chúa Trời Ba Ngôi và Chúa Giêsu Kitô Đấng Cứu Thế.
Dưới thời Quốc vương Gorm Già (mất mùa đông năm 958 hoặc 959) và người vợ được nhân dân kính yêu là Hoàng hậu Thyra Danebod, Jelling được kiến tạo như một thánh địa hoàng gia theo truyền thống cổ giáo Bắc Âu. Kè đá hình con thuyền khổng lồ dài 356 mét vươn theo trục Bắc Nam và hầm mộ gỗ sồi trong lòng Gò Bắc (Nordhøjen) phản ánh niềm tin về chuyến hải trình của linh hồn bậc đế vương sang cõi Valhalla cùng các vị thần Aesir. Thế nhưng, vào khoảng năm 960 tới 965, sau khi chứng kiến giáo sĩ truyền giáo người Đức Poppo thực hiện phép thử lửa cầm khối sắt nung đỏ trên tay trước triều đình mà không hề bị bỏng để chứng minh quyền năng của Thiên Chúa Kitô giáo (theo biên niên sử đương thời của Widukind xứ Corvey), Quốc vương Harald Răng Xanh đã chính thức chịu phép rửa tội và tuyên bố Kitô giáo là quốc giáo của toàn vương quốc Đan Mạch.
Lời tuyên ngôn trên Đại Bia Đá Rune Jelling (khoảng năm 965): Văn bia khắc bằng chữ cổ tự Bắc Âu Younger Futhark trên Bia đá Rune lớn của vua Harald Răng Xanh đọc theo phiên âm Latinh là: Haraltr kunukr bath kaurua kubl thausi aft Gurm fathur sin auk aft Thaurui muthur sina sa Haraltr ias sar uan Tanmaurk ala auk Nuruiak auk tani karthi kristna, dịch nghĩa là: Vua Harald truyền dựng đài tưởng niệm này để kính nhớ vua cha Gorm và mẫu hậu Thyra; chính đức vua Harald ấy là người đã thu phục toàn cõi Đan Mạch cùng Na Uy, và đã đưa người Đan Mạch trở thành tín hữu Kitô giáo. Nhờ lời tuyên xưng lịch sử này, nhân dân Đan Mạch tôn xưng bia đá nhỏ của vua Gorm là Giấy khai sinh của Đan Mạch (Danmarks fødselsattest) và đại bia đá của vua Harald Răng Xanh là Giấy chứng nhận Rửa tội của Đan Mạch (Danmarks dåbsattest).
Trên mặt Tây Nam của Bia đá Rune lớn (Store Jellingsten) nặng khoảng 10 tấn do vua Harald Răng Xanh dựng ngay chính giữa hai gò mộ, các nghệ nhân thời Viking đã chạm nổi bức phù điêu Chúa Giêsu Kitô cổ xưa nhất của toàn vùng Bắc Âu. Khác với hình ảnh Chúa Giêsu chịu đóng đinh đau thương trên thập giá gỗ của thời Trung cổ muộn, Chúa Kitô trên đá Jelling hiện diện như một Vị Vua Vũ Trụ Khải Hoàn (Christus Triumphans) đứng thẳng hiên ngang, dang rộng hai cánh tay quyền uy với vầng hào quang hình chữ thập quanh đầu. Bao quanh thân thể Người không phải là cây thập giá gỗ mà là những dải dây leo thực vật và nút thắt đan quyện theo phong cách nghệ thuật Mammen-Jelling thời Viking tượng trưng cho Cây Vũ Trụ sự sống. Chúa Kitô không bị trói buộc bởi các vòng dây trần thế ấy mà đang dùng chính quyền năng phục sinh để chế ngự và nâng đỡ muôn loài, qua đó giúp các chiến binh Viking thế kỷ 10 đón nhận Đức Kitô như Vị Thiên Đế Tối Cao vượt lên trên mọi thần linh cũ.
Không dừng lại ở việc dựng bia đá, vua Harald Răng Xanh còn thực hiện một hành động hiếu đạo và thiêng liêng chấn động lịch sử Bắc Âu: nhà vua cho mở hầm mộ gỗ sồi trong Gò Bắc của cha mình là vua Gorm Già (người qua đời năm 958 khi còn theo cổ giáo), rước hài cốt của vua cha sang an táng lại theo nghi thức Kitô giáo dưới nền sàn của ngôi nhà thờ gỗ đầu tiên tại Jelling (chính là vị trí cung thánh và gian giữa của Nhà thờ đá phấn Jelling ngày nay). Từ năm 1976 tới 1979, nhà khảo cổ học Knud J. Krogh thuộc Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch đã phát hiện nguyên vẹn bộ hài cốt của một người đàn ông lớn tuổi kèm hàng trăm sợi chỉ vàng của bộ lễ phục hoàng gia ngay trong hầm mộ dưới sàn nhà thờ Jelling, xác nhận cuộc chuyển giao lịch sử của tổ phụ vương triều Đan Mạch từ gò mộ ngoại giáo vào lòng thánh đường Kitô giáo.
IIBiên Niên Sử Một Thiên Niên Kỷ: Từ Kinh Đô Vương Triều Viking Tới Di Sản Thế Giới UNESCO
Lịch sử của quần thể Jelling gắn liền trực tiếp với sự hình thành nhà nước Đan Mạch thống nhất và cội nguồn của Vương triều Đan Mạch, một trong những hoàng tộc trị vì liên tục lâu đời nhất trên thế giới (từ vua Gorm Già thế kỷ 10 tới Quốc vương Frederik X ngày nay). Các cuộc khai quật khảo cổ học hiện đại kết hợp phương pháp định tuổi tuyệt đối bằng vòng cây gỗ sồi (dendrochronology) đã làm sáng tỏ từng mốc năm chính xác của công trình.
- Khoảng 1500 TCNĐắp gò mộ cổ thời đại Đồ Đồng Bắc Âu trên đỉnh đồi JellingCư dân tiền sử thời đại Đồ Đồng dựng một gò mộ tròn trên điểm cao của cao nguyên Jelling. Hơn hai thiên niên kỷ rưỡi sau, gò mộ cổ này được các vị vua Viking chọn làm lõi trung tâm để đắp nên Gò mộ Bắc (Nordhøjen).
- Khoảng 940 - 955Vua Gorm Già dựng kè thuyền đá dài 356 mét và Bia đá Rune nhỏQuốc vương Gorm Già (Gorm den Gamle) cho xếp hàng trăm tảng đá lớn thành hình con thuyền dài 356 mét, rộng 80 mét theo trục Bắc Nam và dựng Bia đá Rune nhỏ (Lille Jellingsten) để tưởng niệm Hoàng hậu Thyra, lần đầu tiên khắc danh xưng quốc gia "Tanmarkar but" (Niềm kiêu hãnh và Đấng bảo hộ của Đan Mạch) trên đất Đan Mạch.
- Mùa đông 958 - 959Vua Gorm Già băng hà và vua Harald Răng Xanh đắp Gò mộ BắcTheo phân tích vòng cây trên các thân gỗ sồi bị đốn hạ vào mùa đông năm 958, sau khi vua Gorm Già qua đời, con trai ông là vua Harald Răng Xanh đã dựng căn hầm mộ bằng gỗ sồi dài 6,75 mét và đắp Gò mộ Bắc (Nordhøjen) cao 8,5 mét, đường kính 65 mét để an táng vua cha theo nghi lễ hoàng gia Viking.
- Khoảng 960 - 965Cải đạo sang Kitô giáo, dựng nhà thờ gỗ đầu tiên và Bia đá Rune lớnVua Harald Răng Xanh chịu phép rửa tội, cho dựng ngôi nhà thờ gỗ sồi đầu tiên rộng lớn ở phía Nam Gò Bắc, bí mật rước hài cốt của vua cha Gorm Già từ Gò Bắc sang cải táng trong hầm mộ dưới nền nhà thờ mới, đồng thời dựng Bia đá Rune lớn (Store Jellingsten) nặng 10 tấn khắc hình Chúa Kitô.
- Khoảng 968 - 970Đắp Gò mộ Nam cao 10 mét và dựng thành lũy gỗ hình thoi dài 1.440 métVua Harald Răng Xanh huy động nhân lực toàn vương quốc đắp Gò mộ Nam (Sydhøjen) cao 10 mét, đường kính 70 mét làm lễ đài hoàng gia, đồng thời dựng hàng rào thành lũy bằng gỗ sồi hình thoi chu vi 1.440 mét bao bọc diện tích 12,5 héc-ta cùng các dãy nhà dài kiểu Trelleborg.
- Khoảng năm 1100Xây dựng Nhà thờ đá phấn trắng Jelling (Jelling Kirke) thời RomanesqueSau khi ba thế hệ nhà thờ gỗ liên tiếp tại Jelling bị hỏa hoạn thiêu rụi vào cuối thế kỷ 10 và thế kỷ 11, vương thất Đan Mạch xây dựng Nhà thờ Jelling bằng đá phấn xốp (kalksten tức travertine) quét vôi trắng theo phong cách Romanesque sớm và trang trí bộ bích họa Byzantine trong cung thánh.
- 1586 và 1591Khai lộ Bia đá Rune lớn và công bố bản khắc đồng thời vua Christian IVChúa đất địa phương Caspar Markdanner cho đào lớp đất lấp quanh Bia đá Rune lớn vào năm 1586; năm 1591, Quốc vương Christian IV tới thăm Jelling và cho ấn hành bản khắc đồng đầu tiên giới thiệu di tích Jelling với giới học giả châu Âu.
- 1820 và 1861Phát hiện hầm mộ Gò Bắc và cuộc khai quật hoàng gia của vua Frederik VIINăm 1820, người dân địa phương phát hiện hầm mộ gỗ sồi trong Gò Bắc và tìm thấy chiếc cốc bạc Jelling; năm 1861, Quốc vương Frederik VII trực tiếp chỉ đạo cuộc khai quật khảo cổ học tại cả Gò Bắc lẫn Gò Nam.
- 1976 - 1979 và 2000Tìm thấy hài cốt vua Gorm Già và lễ tái an táng dưới sàn Nhà thờ JellingNhà khảo cổ học Knud J. Krogh khai quật nền sàn Nhà thờ Jelling, phát hiện dấu tích ba nhà thờ gỗ và bộ hài cốt của vua Gorm Già; năm 2000, hài cốt nhà vua được tái an táng trang trọng dưới vạch bạc trên sàn nhà thờ trước sự chứng kiến của Nữ hoàng Margrethe II.
- 1994, 2011 và 2015Ghi danh Di sản Thế giới UNESCO và khánh thành Bảo tàng Kongernes JellingUNESCO công nhận Gò mộ, đá Rune và Nhà thờ Jelling là Di sản Thế giới năm 1994; năm 2011 lắp đặt hai nhà kính đồng bảo vệ bia đá Rune; năm 2013 đánh dấu toàn bộ thuyền đá và vòng thành gỗ 1.440 mét trên mặt cỏ và năm 2015 mở cửa Trung tâm Trải nghiệm Kongernes Jelling.
Từ vương hiệu của vua Harald Răng Xanh tại Jelling đến chuẩn kết nối không dây Bluetooth toàn cầu: Một chi tiết văn hóa đương đại thú vị bắt nguồn trực tiếp từ thánh địa Jelling là công nghệ kết nối không dây Bluetooth trên hàng tỷ điện thoại thông minh và máy tính khắp thế giới ngày nay được đặt theo chính biệt danh tiếng Anh của Quốc vương Harald Blåtand (Harald Bluetooth). Năm 1997, khi các kỹ sư của Ericsson, Intel và Nokia tìm kiếm tên gọi cho chuẩn giao tiếp hợp nhất giữa máy tính và viễn thông, kỹ sư Jim Kardach đã đề xuất tên của vị vua từng dựng bia đá tại Jelling để thống nhất các bộ lạc Đan Mạch và Na Uy. Đặc biệt, biểu tượng logo chính thức của Bluetooth chính là chữ ghép cổ tự Bắc Âu (Bind Rune) kết hợp hai chữ cái H (Hagall) và B (Bjarkan) trong bảng chữ cái Younger Futhark, tức hai chữ cái đầu tiên trong tên của vua Harald Blåtand được khắc trên đá Rune tại Jelling hơn một thiên niên kỷ trước.
IIICấu Trúc Hình Học Hoàng Gia: Hai Đại Gò Mộ, Bia Đá Cổ Tự Rune Đa Sắc Và Nhà Thờ Đá Phấn Thế Kỷ 12
Các cuộc khảo sát địa vật lý và khai quật khảo cổ học từ năm 2006 đến năm 2013 của Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch đã chứng minh rằng quần thể Jelling không phải là những công trình mọc lên rời rạc ngẫu nhiên mà là một siêu dự án quy hoạch hình học hoàng gia được tính toán chính xác đến từng mét dưới thời vua Harald Răng Xanh vào khoảng năm 965 tới 970. Toàn bộ khu thánh địa được bao bọc bởi một hàng rào thành lũy bằng gỗ sồi hình thoi cân xứng (Palisaden) có tổng chu vi 1.440 mét (mỗi cạnh dài đúng 360 mét), lấy đỉnh Gò mộ Bắc (nơi đặt hầm mộ ban đầu của vua Gorm Già) làm tâm điểm hình học tuyệt đối.
| Hạng mục di tích tại Jelling | Niên đại khởi tạo | Kích thước và Vật liệu xây dựng | Đặc điểm kiến trúc và giá trị khảo cổ học |
|---|---|---|---|
| Kè đá hình thuyền khổng lồ (Skibssætningen) và Hàng rào gỗ hình thoi (Palisaden) | Khoảng năm 940 - 955 (Thuyền đá) và năm 968 (Hàng rào gỗ) | Thuyền đá dài 356 mét, rộng 80 mét; hàng rào gỗ sồi chu vi 1.440 mét bao quanh 12,5 héc-ta | Kè thuyền đá lớn nhất lịch sử thế giới Viking chạy dọc trục Bắc Nam; hiện nay toàn bộ vị trí các tảng đá thuyền và hàng nghìn cột gỗ sồi được đánh dấu trên mặt cỏ bằng các phiến bê tông trắng do kiến trúc sư cảnh quan Kristine Jensen thiết kế năm 2013. |
| Gò mộ Bắc (Nordhøjen - Gò của Hoàng hậu Thyra và Hầm mộ Vua Gorm) | Mùa đông năm 958 tới 959 (đắp trùm lên gò Đồ Đồng năm 1500 TCN) | Đường kính 65 mét, cao 8,5 mét; đắp bằng các tảng đất cỏ bùn lật úp | Bên trong chứa căn hầm mộ bằng thân gỗ sồi dài 6,75 mét, rộng 2,6 mét, cao 1,45 mét từng là nơi an táng đầu tiên của vua Gorm Già cùng chiếc cốc bạc phong cách Jelling trước khi hài cốt nhà vua được dời vào nhà thờ. |
| Gò mộ Nam (Sydhøjen - Gò của Vua Gorm và Đài lễ Harald) | Khoảng năm 968 - 970 | Đường kính 70 mét, cao 10 mét (gò nhân tạo thời Viking lớn nhất Đan Mạch) | Đắp bằng hàng trăm nghìn tảng đất cỏ đồng lầy xếp úp mặt cỏ xuống dưới để chống xói mòn, trùm lên nửa phía Nam của kè thuyền đá; bên trong không có hầm mộ mà được dùng làm đài quan sát và lễ đài tuyên pháp của nhà vua. |
| Bia đá Rune nhỏ của Vua Gorm (Lille Jellingsten) và Bia đá Rune lớn của Vua Harald (Store Jellingsten) | Khoảng năm 955 và khoảng năm 965 | Đá granite gneiss: bia nhỏ cao 1,4 mét; bia lớn cao 2,43 mét, nặng khoảng 10 tấn | Bia nhỏ khắc chữ Rune dọc tưởng niệm Hoàng hậu Thyra; bia lớn hình kim tự tháp ba mặt khắc chữ Rune ngang, một mặt khắc chữ, một mặt chạm quái thú sư tử quấn rắn, một mặt chạm hình Chúa Kitô; được bảo vệ trong hai lồng kính khung đồng hiện đại từ năm 2011. |
| Nhà thờ đá phấn trắng Jelling (Jelling Kirke) và Hầm mộ Vua Gorm Già | Khoảng năm 1100 (trên nền 3 nhà thờ gỗ thế kỷ 10 và 11) | Đá phấn xốp (kalksten tức travertine) quét vôi trắng, gồm gian chính, cung thánh và tháp Tây thế kỷ 15 | Ngôi thánh đường Romanesque lâu đời nhất vùng Vejle; dưới sàn gian chính có vạch bạc đánh dấu nơi an nghỉ của vua Gorm Già, trên tường cung thánh lưu giữ bản phục chế bộ bích họa phong cách Byzantine đầu thế kỷ 12. |
Nghệ thuật chạm khắc và màu sắc nguyên bản của hai bia đá cổ tự Rune. Nếu Bia đá Rune nhỏ của vua Gorm Già vẫn tuân theo truyền thống bia đá Viking cổ với các dòng cổ tự khắc theo chiều dọc từ dưới lên trên, thì Bia đá Rune lớn của vua Harald Răng Xanh lại đánh dấu một cuộc cách mạng thị giác: nhà vua cho khắc các dòng chữ Rune chạy ngang từ trái sang phải giống hệt như các trang sách chép tay bằng giấy da Latinh của tu viện Kitô giáo châu Âu. Trên ba mặt của tảng đá granite nặng 10 tấn ấy, mặt thứ nhất (hướng Tây Bắc) mang lời tuyên ngôn chính trị và tôn giáo của nhà vua; mặt thứ hai (hướng Đông Nam) chạm nổi hình tượng Đại Thú (Det Store Dyr - con sư tử dũng mãnh đang chiến đấu với con rắn quấn quanh mình) đại diện cho vương quyền chiến thắng cái ác và trở thành nguồn cảm hứng cho hình tượng sư tử trên quốc huy Đan Mạch; còn mặt thứ ba (hướng Tây Nam) chạm hình Chúa Kitô Khải Hoàn. Các phân tích sắc tố vi lượng của Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch cho thấy vào thế kỷ 10, toàn bộ chữ khắc và phù điêu trên bia đá đều được tô sơn rực rỡ bằng màu đỏ chu sa, vàng đất, xanh lam và đen (ngày nay du khách có thể chiêm ngưỡng hai bản phục dựng tô màu nguyên bản trưng bày tại Bảo tàng Kongernes Jelling ngay bên cạnh).
Không gian nội thất của Nhà thờ đá phấn Jelling (Jelling Kirke). Đứng ngay phía Bắc của hai tấm bia đá là ngôi Nhà thờ Jelling quét vôi trắng tinh khôi được xây dựng khoảng năm 1100 bằng đá phấn travertine khai thác từ vùng thung lũng sông Grejs. Trước khi ngôi nhà thờ đá này ra đời, tại chính địa điểm này đã từng có ba ngôi nhà thờ bằng gỗ sồi liên tiếp (ngôi thứ nhất do vua Harald Răng Xanh dựng khoảng năm 960 dài tới 30 mét và là một trong những công trình gỗ lớn nhất thời Viking, nhưng cả ba ngôi nhà thờ gỗ đều lần lượt bị cháy rụi). Bước vào bên trong Nhà thờ Jelling ngày nay, ánh mắt du khách lập tức hướng về đường chỉ nạm bạc sáng lấp lánh trên nền gạch lát của gian giữa do Nữ hoàng Margrethe II khánh thành năm 2000 để đánh dấu chính xác vị trí hầm mộ chứa hài cốt của tổ phụ vương triều là Vua Gorm Già. Trong khu vực cung thánh (Choir), trên hai bức tường Bắc và Nam là các bức bích họa phong cách Byzantine kết hợp Romanesque từ khoảng năm 1100 (được phát hiện dưới lớp vôi cũ vào năm 1874 khi trùng tu nhà thờ và được danh họa Magnus Petersen phục chế), khắc họa cuộc đời Chúa Giêsu và Thánh Gioan Tẩy Giả, vốn là những tác phẩm hội họa tường nhà thờ cổ xưa nhất từng được tìm thấy trên đất Đan Mạch.
Chỗ hay hiểu lầm về tên gọi Gò Hoàng hậu Thyra và Gò Vua Gorm: Trong dân gian Đan Mạch suốt nhiều thế kỷ trước đây, người ta thường quen gọi Gò mộ Bắc (Nordhøjen) là "Gò của Hoàng hậu Thyra" và Gò mộ Nam (Sydhøjen) là "Gò của Vua Gorm". Tuy nhiên, các cuộc khai quật khảo cổ học hiện đại đã chứng minh ngược lại hoàn toàn: Gò mộ Nam hoàn toàn rỗng (không có bất kỳ hầm mộ nào bên trong) và chỉ được vua Harald Răng Xanh đắp vào khoảng năm 968 tới 970 làm đài tưởng niệm và lễ đài hoàng gia; trong khi Gò mộ Bắc mới chính là nơi có căn hầm mộ gỗ sồi được đóng vào mùa đông năm 958 tới 959 để an táng Vua Gorm Già trước khi hài cốt của ông được vua con Harald dời vào dưới nền Nhà thờ Jelling.
IVThế Đất Cao Nguyên Băng Hà Jutland, Trục Thuyền Đá Bắc Nam Và Nhị Cự Gò Hộ Trì Thánh Đường
Xét theo địa lý lịch sử vùng bán đảo Jutland và nguyên lý hình thế cảnh quan sơn thủy (Loan đầu và Lý khí), thị trấn Jelling sở hữu một cục diện địa linh đế vương vô cùng đặc biệt. Vào thời đại Viking, các vị vua Đan Mạch chọn đặt đại bản doanh tại Jelling bởi nơi đây nằm trên cao nguyên băng hà cổ ở độ cao khoảng 105 mét so với mực nước biển, ngay sát trục giao thương huyết mạch cổ đại chạy dọc sống lưng bán đảo Jutland mang tên Hærvejen (Con đường Quân sự và Con đường Đàn bò cổ) nối liền Bắc Âu với lục địa Đức, đồng thời cách đầu vịnh biển Vejle Fjord chỉ khoảng 10 km về phía Đông Nam, cho phép hạm đội chiến thuyền Viking vừa kiểm soát đường bộ vừa làm chủ đường biển.
Trục Thần Đạo Bắc Nam và Thế Nhị Cự Sơn Phong Hộ Vệ (Gò Bắc cùng Gò Nam): Quần thể Jelling được kiến tạo theo một trục thẳng Bắc Nam chuẩn xác xuyên qua tâm điểm của kè thuyền đá dài 356 mét. Hai đại gò mộ nhân tạo là Gò Bắc (cao 8,5 mét) và Gò Nam (cao 10 mét) sừng sững như hai ngọn núi đôi (Song Phong Nhị Cự Sơn) trấn giữ hai đầu Nam Bắc: Gò Bắc làm Huyền Vũ hậu chẩm vững chãi che chắn gió lạnh phương Bắc cho ngôi Nhà thờ Jelling và hai tấm bia đá Rune, trong khi Gò Nam làm Chu Tước án sơn cao vút ở phía trước, tạo nên một thung lũng tụ khí thiêng liêng nằm gọn giữa hai gò đất.
Tâm Điểm Linh Huyệt Tại Vị Trí Bia Đá Rune Lớn Của Vua Harald: Các phép đo đạc trắc địa chính xác chỉ ra rằng vị trí đặt Bia đá Rune lớn của vua Harald Răng Xanh không hề ngẫu nhiên mà nằm ở điểm giữa tuyệt đối (Midpoint) trên đường thẳng nối tâm của Gò mộ Bắc và tâm của Gò mộ Nam, đồng thời nằm sát cửa Nam của Nhà thờ Jelling. Đây chính là "Thiên Tâm Thập Đạo" của toàn khu di tích, nơi giao hội giữa trục Bắc Nam của thuyền đá Viking (tổ tiên và vương quyền) với trục Đông Tây hướng về Giêrusalem của Nhà thờ đá phấn Jelling (thần quyền Kitô giáo).
Thành Lũy Hình Thoi Tứ Chính và Thủy Cục Hồ Fårup Sø Phía Nam: Bao bọc lấy trục gò mộ và nhà thờ là hàng rào thành lũy gỗ sồi hình thoi bốn cạnh đều nhau (mỗi cạnh 360 mét) lấy đỉnh Gò Bắc làm tâm, tạo thành kết cấu vòng thành khóa khí kiên cố giữa vùng đồng bằng cao nguyên. Ở phía Nam và Tây Nam của Jelling là mặt nước mênh mông của hồ băng hà Fårup Sø cùng hệ thống suối đổ về vịnh Vejle Fjord, tạo nên thế "Sơn hoàn Thủy bão" nuôi dưỡng mạch đất tổ của vương triều Đan Mạch suốt hơn một thiên niên kỷ.
Năm 2013, dự án chỉnh trang cảnh quan tổng thể khu Di sản Thế giới Jelling do nữ kiến trúc sư cảnh quan Đan Mạch Kristine Jensen chủ trì đã khôi phục lại một cách đầy tinh tế hình học phong thủy cổ đại này. Hàng trăm phiến bê tông trắng ngà được đặt chìm trên thảm cỏ xanh mướt để tái hiện lại toàn bộ đường viền của con thuyền đá dài 356 mét bị chôn vùi dưới Gò Nam cũng như bốn cạnh của hàng rào gỗ hình thoi dài 1.440 mét, giúp du khách khi đứng trên đỉnh Gò Bắc hoặc Gò Nam có thể nhìn thấy bằng mắt thường toàn bộ sơ đồ vũ trụ quan vĩ đại của các vị vua Viking thế kỷ 10.
VPhụng Vụ Tin Lành Luther Tại Nhà Thờ Jelling, Lễ Hội Viking Và Hành Hương Về Cội Nguồn Đan Mạch
Trải qua hơn một thiên niên kỷ kể từ khi vua Harald Răng Xanh dựng ngôi thánh đường đầu tiên vào khoảng năm 960, Nhà thờ Jelling (Jelling Kirke) ngày nay vẫn là một nhà thờ giáo xứ đang hoạt động sống động thuộc Giáo phận Haderslev của Giáo hội Tin Lành Luther Quốc gia Đan Mạch (Folkekirken). Sự kết hợp giữa đời sống phụng vụ Kitô giáo hằng tuần bên trên hầm mộ vua Gorm Già với các hoạt động tưởng niệm lịch sử và lễ hội văn hóa Bắc Âu biến Jelling thành điểm hành hương tinh thần của mọi người dân Đan Mạch.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên lễ tiết và Sự kiện văn hóa | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Quần thể Di sản Jelling |
|---|---|---|---|
| Sáng Chủ nhật hằng tuần (thường lúc 10:30) | Dương lịch (Lịch Phụng vụ Luther) | Thánh lễ Chủ nhật Trọng thể (Højmesse) tại Nhà thờ đá phấn Jelling | Cộng đoàn giáo xứ Jelling cử hành lễ đọc Kinh Thánh, hát thánh ca Đan Mạch và rước lễ bên dưới các bức bích họa thế kỷ 12 và ngay phía trên hầm mộ của vua Gorm Già. |
| Chúa nhật Lễ Hiện Xuống (Pinsedag - tháng 5 hoặc tháng 6) | Lịch Phụng vụ Kitô giáo | Thánh lễ Hiện Xuống Ngoài Trời Giữa Hai Gò Mộ (Friluftsgudstjeneste mellem højene) | Buổi lễ cầu nguyện ngoài trời truyền thống diễn ra trên thảm cỏ giữa Gò Bắc, Gò Nam và hai bia đá Rune, kỷ niệm biến cố đón nhận Chúa Thánh Thần và sự kiện rửa tội của dân tộc Đan Mạch. |
| Cuối tháng 5 hằng năm | Dương lịch (Mùa xuân - hè) | Đại hội Âm nhạc Jelling (Jelling Musikfestival) | Một trong những lễ hội âm nhạc và văn hóa lớn nhất Đan Mạch được tổ chức tại thị trấn Jelling từ năm 1989, kết nối di sản ngàn năm của mảnh đất cố đô với đời sống văn hóa đương đại. |
| Tháng 7 và các kỳ nghỉ hè hằng năm | Dương lịch (Mùa hè Bắc Âu) | Tuần lễ Văn hóa và Chợ Thời đại Viking tại Kongernes Jelling (Vikingemarked) | Tái hiện đời sống chiến binh, nghệ thuật khắc chữ Rune, đúc bạc, đóng thuyền và kể chuyện thần thoại Bắc Âu quanh khu bảo tàng Kongernes Jelling và chân hai gò mộ. |
| Đêm 24 tháng 12 và Tuần Thánh Phục Sinh | Dương lịch (Lịch Phụng vụ Luther) | Đại lễ Giáng Sinh (Julegudstjeneste) và Đại lễ Phục Sinh (Påskegudstjeneste) | Thắp nến truyền thống trong lòng nhà thờ đá phấn trắng năm 1100 và suy niệm trước hình tượng Chúa Kitô Phục Sinh Khải Hoàn được chạm khắc trên Bia đá Rune của vua Harald Răng Xanh. |
Trung tâm Trải nghiệm Hoàng gia Kongernes Jelling (Home of the Viking Kings). Nằm ngay sát cạnh phía Tây của Gò mộ Nam là Bảo tàng Kongernes Jelling trực thuộc Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch (Nationalmuseet), được mở cửa miễn phí cho toàn thể công chúng và du khách quốc tế. Bên trong tòa nhà kiến trúc đương đại này, du khách được trải nghiệm các trưng bày tương tác đa phương tiện hiện đại tái hiện cuộc đời của vua Gorm Già và vua Harald Răng Xanh, chiêm ngưỡng hai bản phục dựng tô màu rực rỡ nguyên bản của hai tấm bia đá Rune, và bước lên sân thượng ngắm toàn cảnh trục thuyền đá cùng hai đại gò mộ từ trên cao.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phố Gormsgade 23, thị trấn Jelling, đô thị Vejle, 7300 Jelling, bán đảo Jutland, Vương quốc Đan Mạch
- Đường tới
- Thị trấn Jelling nằm tại vùng Nam Đan Mạch (Syddanmark) trên bán đảo Jutland, cách thành phố Vejle khoảng 10 km về phía Tây Bắc và cách sân bay quốc tế Billund (BLL - nơi có công viên Legoland) chỉ khoảng 20 km về phía Đông (20 phút đi ô tô hoặc xe buýt). Từ thủ đô Copenhagen hoặc thành phố Vejle, quý vị có thể đi tàu hỏa đường sắt quốc gia DSB hoặc tàu địa phương Arriva dừng ngay tại Ga Jelling (Jelling Station); từ nhà ga đi bộ dọc theo phố Gormsgade khoảng 300 mét (chưa đầy 4 phút) là tới thẳng chân Gò mộ Nam và Nhà thờ Jelling.
- Toạ độ
- 55.7567, 9.4197
Quần thể Gò mộ, hai bia đá Rune ngoài trời, Nhà thờ Jelling và Bảo tàng Kongernes Jelling đều mở cửa hoàn toàn miễn phí cho du khách tham quan quanh năm. Khu vực công viên ngoài trời gồm hai gò mộ, các trụ bê tông đánh dấu thuyền đá cùng hàng rào gỗ và hai tấm bia đá cổ tự Rune (đặt trong lồng kính đồng bảo vệ ngay sân trước nhà thờ) mở cửa tự do suốt 24 giờ mỗi ngày; Nhà thờ Jelling mở cửa đón khách tham quan hàng ngày từ 08:00 đến 17:00 (trừ thời gian đang cử hành lễ cưới, lễ tang hoặc lễ Chủ nhật); còn Bảo tàng Kongernes Jelling mở cửa từ 10:00 đến 17:00 hàng ngày (tháng 10 tới tháng 3 đóng cửa ngày thứ Hai). Du khách được khuyến khích đi theo cầu thang gỗ dẫn lên đỉnh cả Gò Bắc lẫn Gò Nam để phóng tầm mắt bao quát toàn bộ trục hình học thời Viking, đồng thời giữ sự tôn nghiêm yên tĩnh khi bước vào bên trong Nhà thờ Jelling nơi lưu giữ hài cốt của Quốc vương Gorm Già.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Gò mộ, đá Rune và Nhà thờ Jelling
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao hai bia đá cổ tự Rune tại Jelling lại được gọi là Giấy khai sinh và Giấy chứng nhận Rửa tội của Đan Mạch?
Bia đá Rune nhỏ do vua Gorm Già dựng khoảng năm 955 được gọi là Giấy khai sinh của Đan Mạch vì đây là văn khắc đầu tiên trên đất Đan Mạch ghi danh tên nước "Danmark" (Tanmarkar). Còn Bia đá Rune lớn do vua Harald Răng Xanh dựng khoảng năm 965 được gọi là Giấy chứng nhận Rửa tội của Đan Mạch vì văn bia tuyên bố nhà vua đã thống nhất toàn cõi Đan Mạch và đưa người Đan Mạch trở thành tín hữu Kitô giáo, kèm theo bức phù điêu Chúa Kitô cổ xưa nhất Bắc Âu.
Hài cốt của Quốc vương Viking Gorm Già hiện đang được an táng ở đâu trong quần thể Jelling?
Vua Gorm Già ban đầu được an táng vào mùa đông năm 958 hoặc 959 trong căn hầm mộ bằng gỗ sồi bên trong Gò mộ Bắc (Nordhøjen). Sau khi vua con Harald Răng Xanh cải đạo sang Kitô giáo khoảng năm 960, ông đã rước hài cốt của vua cha sang cải táng dưới nền ngôi nhà thờ gỗ đầu tiên. Bộ hài cốt được khai quật năm 1979 và được tái an táng năm 2000 ngay dưới nền sàn gian chính của Nhà thờ đá phấn Jelling, đánh dấu bằng một vạch bạc trên mặt sàn.
Bên trong Gò mộ Nam (Sydhøjen) lớn nhất Đan Mạch có hầm mộ hoàng gia nào không?
Không. Mặc dù Gò mộ Nam cao tới 10 mét và có đường kính 70 mét (là gò nhân tạo thời Viking lớn nhất Đan Mạch, đắp khoảng năm 968 đến 970), các cuộc khai quật của vua Frederik VII năm 1861 và khảo cổ hiện đại đều xác nhận bên trong Gò Nam hoàn toàn không có hầm mộ. Gò này được vua Harald Răng Xanh đắp làm đài tưởng niệm hoàng gia và lễ đài trung tâm trong tổng thể quy hoạch hình học của khu di tích.
Công nghệ kết nối không dây Bluetooth ngày nay có mối liên hệ gì với quần thể di tích Jelling?
Công nghệ kết nối không dây Bluetooth được đặt theo chính biệt danh tiếng Anh của Quốc vương Harald Blåtand (Harald Bluetooth, vị vua dựng Bia đá Rune lớn và các gò mộ tại Jelling vào thế kỷ 10), bởi nhà vua nổi tiếng với tài năng gắn kết và thống nhất các bộ lạc Đan Mạch và Na Uy. Logo của Bluetooth chính là sự kết hợp của hai chữ cái cổ tự Rune H (Hagall) và B (Bjarkan) viết tắt tên của vua Harald Blåtand.
Các trụ bê tông trắng chạy dọc mặt cỏ quanh hai gò mộ Jelling có ý nghĩa gì?
Hệ thống các tấm và trụ bê tông trắng được lắp đặt vào năm 2013 theo thiết kế của kiến trúc sư cảnh quan Kristine Jensen nhằm đánh dấu chính xác vị trí các di tích ngầm dưới lòng đất đã được khảo cổ học phát hiện: đó là đường viền của kè đá hình con thuyền khổng lồ dài 356 mét vươn qua hai gò mộ và bốn cạnh của hàng rào thành lũy gỗ sồi hình thoi dài 1.440 mét bao bọc khu hoàng thành thời vua Harald Răng Xanh.
Khách du lịch đến thăm Gò mộ, đá Rune, Nhà thờ Jelling và Bảo tàng Kongernes Jelling có phải mua vé vào cửa không?
Hoàn toàn miễn phí. Toàn bộ khu công viên di sản ngoài trời gồm hai gò mộ, hai bia đá Rune trong lồng kính đồng, bên trong Nhà thờ đá phấn Jelling và cả Trung tâm Trải nghiệm Bảo tàng Kongernes Jelling (thuộc Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch) đều mở cửa miễn phí cho tất cả du khách trong nước và quốc tế.