Đứng ở sân đền Cô Tân An, quý vị có dòng sông Hồng ngay trước mặt, nước đỏ phù sa chảy xuôi về phía đồng bằng. Bên kia sông là đất của đền Bảo Hà. Người đi lễ vùng này quen đi cả hai bờ trong một chuyến: lễ bên ấy xong thì qua sông sang bên này, và câu truyền miệng giải thích cái lệ ấy rất ngắn gọn: lễ Cha rồi phải lễ Con.
Vị được thờ ở đây là Cô Bé Tân An, một vị thuộc hàng Cô trong điện thần Tứ Phủ, được người trong đạo coi là một hóa thân của Cô Bé Thượng Ngàn ở miền Bảo Hà. Ngôi đền nhỏ, nhưng câu chuyện quanh nó không nhỏ: một cơn lũ, hai ngôi đền cùng tên, và một lệ rước kiệu mà dân gọi là con gái mời cha về dự hội. Bài này đi lần lượt qua từng lớp ấy, và nói rõ lớp nào là sử liệu, lớp nào là lời kể.
ICô Bé Tân An Trong Điện Thần Tứ Phủ
Câu hỏi đầu tiên của người mới tới thường là: Cô ở đây là Cô nào. Câu trả lời gọn nhất là Cô Bé Tân An, tức vị Cô Bé mang tên đất Tân An. Chữ Bé trong hệ Tứ Phủ không chỉ tuổi mà chỉ thứ bậc: trong hàng Cô, Cô Bé là vị nhỏ nhất của một tòa. Còn chữ Tân An là tên xã cũ nơi đền đứng, nay đã nhập vào xã Bảo Hà.
Các nguồn gọi vị này bằng nhiều tên. Văn nghệ Lào Cai gọi vị được thờ là Công chúa Thượng Ngàn theo tín ngưỡng thờ Mẫu. Các trang Đạo Mẫu gọi là Cô Bé Tân An, và coi Cô là một hóa thân của Cô Bé Thượng Ngàn ở vùng này. Một trang Đạo Mẫu còn chép tên Cô Bảy Tân An. Ba cách gọi ấy không loại nhau, nguồn chưa thống nhất một danh xưng.
Theo cách hệ Tứ Phủ tự sắp xếp, dưới hàng Mẫu lần lượt là hàng Quan, hàng Chầu, hàng Ông Hoàng, rồi tới hàng Cô và hàng Cậu. Hàng Cô gồm những vị nữ thần trẻ tuổi hầu cận các Mẫu, mỗi vị thuộc một phủ, mang một sắc áo và một bản văn riêng.
Cô Bé Tân An thuộc Nhạc phủ, tức phủ Thượng Ngàn, miền rừng núi, sắc xanh, do Mẫu Thượng Ngàn cai quản. Tạp chí Nghiên cứu Phật học, trong bài của tác giả Đặng Xuân Xuyến về trật tự các giá hầu, viết rằng các vị Cô Bé đều là bộ nàng trên tòa Sơn Trang, hầu cận Mẫu Thượng Ngàn, và liệt Cô Bé Tân An ở Lào Cai vào hàng ấy.
Hai dị bản về thân thế của Cô
Về thân thế, có hai dị bản, và cả hai đều thuộc lớp truyền thuyết, không phải sử liệu.
Dị bản thứ nhất, phổ biến hơn, được các trang gia phả và trang của đền Đạo Mẫu chép lại: tương truyền Cô tên là Nguyễn Hoàng Bà Xa, con gái của vị được thờ ở đền Bảo Hà, sống vào cuối đời Lê. Theo lời kể, Cô giúp cha giữ yên vùng biên, lo cho dân khai hoang lập bản, và sau khi mất được dân lập đền thờ bên sông. Truyện kể ấy xếp Cô vào hàng thánh có công giúp dân giữ đất, và bài này chỉ ghi tới đó.
Dị bản thứ hai ít người biết hơn: theo lời các thanh đồng cũ trong vùng mà một trang Đạo Mẫu ghi lại, ngôi đền có từ trước khi câu chuyện cha con được gắn vào, và vốn thờ một vị nữ thần Thượng Ngàn của đất này. Nếu đọc theo dị bản ấy thì lớp thờ nữ thần rừng núi là lớp gốc, còn lớp con gái của vị được thờ bên Bảo Hà là lớp đến sau. Chúng tôi không có văn bản nào để xét dị bản nào sớm hơn, nên ghi cả hai cạnh nhau.
Vì lệ rước kiệu gắn hai đền làm một, nhiều người hiểu rằng đền Cô Tân An là một phần của đền Bảo Hà. Theo tư liệu thì không phải. Đền Bảo Hà thờ Thần Vệ quốc Hoàng Bảy theo lớp thờ nhân thần, rồi mới có thêm lớp Tứ Phủ, phần này đã viết ở bài đền Bảo Hà. Đền Cô thờ một vị hàng Cô của Tứ Phủ ngay từ tên gọi. Hai nơi nối nhau bằng lời kể cha con và lệ rước kiệu, không phải bằng một hồ sơ di tích chung.
IIMột Ngôi Đền Bên Sông Thành Hai Ngôi
Phải nói thẳng ngay từ đầu: năm khởi dựng đền chưa khảo được. Chúng tôi không tra thấy bia ký hay sắc phong nào cho biết đền dựng năm nào. Những mốc dưới đây chia làm hai loại, và xin quý vị đọc riêng từng loại: mốc có văn bản nhà nước hay báo chí đứng sau, và mốc chỉ có trang Đạo Mẫu chép lại.
- Chưa rõKhởi dựngChưa khảo được năm khởi dựng. Ngôi đền cũ được các trang Đạo Mẫu tả là một ngôi nhỏ bên bờ sông ở thôn Tân An II.
- Cuối đời LêThời của truyện kểDị bản phổ biến đặt thân thế của Cô vào cuối đời Lê. Đây là thời gian trong truyền thuyết, không phải năm dựng đền.
- 1971Lũ cuốn đền cũTheo các trang Đạo Mẫu, ngôi đền cũ bên sông bị lũ cuốn. Một số tượng được vớt lên và đưa về một ngôi thờ trong rừng ở thôn Tân An I. Chưa tra thấy nguồn chính thức về mốc này.
- 2006 hoặc 2010Di tích cấp tỉnhNgôi ở chỗ đền cũ bên sông được xếp hạng di tích cấp tỉnh. Nguồn ghi vênh nhau về năm, chi tiết nêu ngay dưới đây.
- Khoảng 2010Dựng lại trên nền cũTheo các trang Đạo Mẫu, ngôi đền ở vị trí bên sông được dựng lại vào khoảng năm này. Chưa tra thấy văn bản chính thức.
- 2016Di tích quốc giaBáo Lào Cai đưa tin ngày 9 tháng 11 năm 2016 về việc xếp hạng di tích lịch sử quốc gia, tên trong quyết định là Di tích lịch sử Đền Cô, xã Tân An, huyện Văn Bàn.
- 2016UNESCO ghi danhCuối năm ấy, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều được ghi danh là tập quán thực hành, không phải riêng một ngôi đền.
- 2025Đổi địa giớiXã Tân An thuộc huyện Văn Bàn cũ nhập vào xã Bảo Hà mới, tỉnh Lào Cai. Từ đây đền Cô và đền Bảo Hà cùng nằm trong một đơn vị xã.
Ba chỗ tư liệu chưa khớp, xin ghi thẳng thay vì chọn bừa.
Năm xếp hạng cấp tỉnh. Có nguồn ghi đền được công nhận di tích cấp tỉnh năm 2006, có nguồn ghi ngày 19 tháng 3 năm 2010. Chúng tôi chưa tra được quyết định gốc để nói dứt, nên nêu cả hai.
Chuyện hai ngôi đền. Theo trang Đạo Mẫu, sau cơn lũ năm 1971, người trong vùng vớt được một số tượng và đưa về thờ ở một ngôi trong rừng thuộc thôn Tân An I. Còn chỗ đền cũ bên sông ở thôn Tân An II thì về sau được xếp hạng và dựng lại, thành ra có hai ngôi cùng mang tên đền Cô. Phần này chỉ có trang Đạo Mẫu chép, chúng tôi chưa thấy văn bản của cơ quan di sản nói tới.
Ngôi nào là ngôi cổ. Bản đồ số có một điểm mang tên Đền Cô Tân An (cổ), nhưng nhãn ấy do người dùng đặt, và điểm ấy cách đền Bảo Hà khá xa, trong khi các nguồn tả ngôi Tân An II là ngôi đối diện đền Bảo Hà qua sông. Chúng tôi chưa đối chiếu được tại chỗ, nên không khẳng định ngôi nào là ngôi cổ. Điều chắc theo văn bản là ngôi được xếp hạng năm 2016 mang tên Đền Cô, thuộc xã Tân An cũ.
IIINgôi Đền Nhỏ Và Các Lớp Ban Thờ
Ngôi đền được xếp hạng là công trình dựng lại trên nền đền cũ vào khoảng năm 2010, nên quý vị sẽ không gặp ở đây gỗ lim hay chạm khắc nhiều đời như ở các đền đồng bằng.
Một trang du lịch mô tả đền dựng theo mặt bằng chữ Đinh, gồm nhà đại bái ở ngoài và gian thờ chính cùng hậu cung ở trong. Đây là mô tả của nguồn du lịch, chúng tôi chưa thấy hồ sơ di tích nêu chi tiết. Văn nghệ Lào Cai thì chỉ nói đền có nhiều ban thờ, trong đó ban thờ Cô là ban chính.
Lớp nhà ngoài, nơi người đi lễ đặt lễ và dâng hương chung. Theo lệ chung của các đền Tứ Phủ, ban Công đồng ở lớp ngoài là ban được lễ trước.
Nơi bày các ban theo trình tự hành lễ của hệ Tứ Phủ, từ các vị hàng trên xuống các vị hàng dưới, để người hầu đồng có chỗ trình giá theo đúng thứ bậc.
Lớp trong cùng, đặt ban thờ Cô Bé Tân An. Không gian hẹp và kín hơn lớp ngoài, theo lối bố trí hậu cung quen của đền miếu người Việt.
Khoảng sân trước đền trông ra phía sông Hồng. Đoàn rước mùa hội tháng Giêng đi từ đền Cô sang bờ bên kia, nên lối từ sân ra sông là lối của cả cuộc rước.
Về chữ Hán ở đầu trang: bốn chữ Tân An Cô từ, nghĩa là đền Cô ở Tân An, là chữ chúng tôi suy ra từ tên đền, không phải chữ chép lại từ một tấm hoành phi hay bia đá tại đền mà chúng tôi đã đối chiếu được.
IVThế Đất Và Hướng
Những dòng dưới đây là một cách đọc cảnh đất theo lối phong thủy cổ truyền mà thư viện dùng cho mọi nơi thờ tự. Không có văn bản nào của đền hay của hồ sơ di tích chép lý do chọn đất, nên quý vị xin coi đây là kiến giải của người viết.
Điều đáng chú ý trước tiên là một nghịch lý nhẹ: vị được thờ thuộc phủ rừng núi, nhưng ngôi đền lại đặt sát mép sông. Các đền Thượng Ngàn thường tựa lưng vào núi rừng, lấy cây xanh làm hậu chẩm. Ở Tân An thì rừng nằm phía sau và phía trên, còn trước mặt là dòng nước lớn. Đọc theo lối cổ truyền thì đây là thế sơn thủy giao hòa, núi ở sau, nước ở trước, nhưng cái nghiêng về phía nước ở đây mạnh hơn thường lệ.
Thứ hai là thế đối ngạn. Hai ngôi đền cha con được lời kể đặt ở hai bờ một dòng sông, nhìn nhau qua mặt nước. Con mắt phong thủy đọc những cặp công trình như vậy là một thế tương ứng, tức hai điểm gọi nhau, mà dòng nước ở giữa vừa ngăn vừa nối.
Thứ ba là cái giá của đất sát nước. Sông Hồng khúc thượng du lên xuống theo mùa, và cơn lũ mà trang Đạo Mẫu chép lại cho thấy chỗ đứng sát bờ sông có hai mặt. Nước trước mặt là minh đường, tụ khí và mở tầm nhìn, nhưng nước dâng quá mức thì chính minh đường ấy lấy mất nền đền. Việc một phần tượng được đưa lên ngôi trong rừng sau cơn lũ, đọc theo phong thủy, là một cách lùi về phía núi, trở về với phủ của chính vị được thờ.
Sau cùng là hướng. Không nguồn nào chúng tôi tra được ghi độ hướng của đền, nên bài không ghi. Với đền miếu ven sông của người Việt, mở cửa ra phía nước là lệ thường, vì nước vừa là đường đi lại vừa là nơi tụ khí.
VMùa Hội Tháng Giêng Và Lệ Rước Kiệu
Mùa hội của đền rơi vào giữa tháng Giêng âm lịch, kéo từ ngày 15 tới ngày 17, trong đó ngày 17 là chính hội. Theo Văn nghệ Lào Cai, phần lễ bắt đầu từ tối ngày 16 và kéo sang sáng ngày 17, gồm các lễ thanh tẩy, lễ lau dọn và thay áo tượng thờ, rồi tới lễ dâng. Mục đích của hội, theo cách người tổ chức nói, là cầu cho quốc thái dân an.
| Thời điểm âm lịch | Lệ | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 15 tháng Giêng | Mở mùa hội | Ngày đầu của mùa hội ba ngày, theo các bản tin khai hội của Báo Lào Cai. |
| Tối ngày 16 tháng Giêng | Các lễ đêm | Lễ thanh tẩy, lau dọn và thay áo tượng thờ, lễ dâng hương theo trình tự của đền. |
| Trong mùa hội | Lễ rước kiệu sang đền Bảo Hà | Đoàn rước từ đền Cô sang đền Bảo Hà làm lễ mời kiệu Ông Hoàng Bảy về đền Cô. Dân gọi là con gái mời cha về dự hội. |
| Ngày 17 tháng Giêng | Chính hội | Phần lễ trọng của năm tại đền Cô, sau đó là phần hội. |
| Các đêm hội | Văn nghệ | Đêm văn nghệ có diễn viên người Kinh, Tày, Mông, Dao và Xá Phó trong vùng. |
Kiệu Cô do sáu phụ nữ người Dao khiêng
Chi tiết riêng nhất của hội đền Cô là đoàn rước sang sông. Theo Báo Lào Cai năm 2025, đoàn rước gồm người của mười hai thôn trong xã Tân An cũ, đi từ đền Cô sang đền Bảo Hà, và kiệu Cô do sáu phụ nữ người Dao trong vùng khiêng. Tới nơi, đoàn làm lễ mời kiệu Ông Hoàng Bảy trong chừng gần một giờ, rồi rước kiệu ấy về đền Cô. Báo ghi đây là nghi lễ được người trong vùng giữ từ nhiều đời.
Điều đáng để ý là người khiêng kiệu: một lệ thờ Mẫu của người Việt, mà kiệu chính lại do phụ nữ người Dao khiêng. Ở vùng thượng du này, tín ngưỡng thờ Mẫu đã thành việc chung của nhiều dân tộc trong vùng.
Trước năm 2025, hai đền thuộc hai huyện khác nhau, nên lệ rước là cuộc đi của người xã này sang đất xã kia. Nay cả hai cùng thuộc xã Bảo Hà, nhưng cuộc rước vẫn phải sang một dòng sông. Về di sản, cần phân biệt: đền Cô là di tích lịch sử quốc gia, còn điều UNESCO ghi danh năm 2016 là Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ nói chung, không riêng lễ hội của đền này.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Bảo Hà (xã Tân An cũ, huyện Văn Bàn cũ, nhập vào xã Bảo Hà mới năm 2025), tỉnh Lào Cai, bờ phải sông Hồng
- Đường tới
- Đền nằm ở xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai, thuộc xã Tân An và huyện Văn Bàn cũ, bên bờ phải sông Hồng. Đền Bảo Hà ở bờ bên kia, người đi lễ thường ghép hai nơi trong một chuyến.
- Toạ độ
- 22.1631, 104.3639
Lệ của đền theo lệ chung của các đền Tứ Phủ: dâng hương ở ban Công đồng lớp ngoài trước, rồi mới vào các ban trong và ban Cô ở hậu cung. Người đi lễ vùng này quen lễ đền Bảo Hà trước rồi sang đền Cô, theo câu lễ Cha rồi lễ Con. Trong mùa hội tháng Giêng, khi đoàn rước tập hợp ở sân đền và xuống bến, xin quý vị nhường lối cho kiệu và không chen vào hàng người khiêng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Cô Tân An
Contribute photos, information or video for Co Tan An TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Cô Tân An thờ ai
Thờ Cô Bé Tân An, một vị thuộc hàng Cô trong điện thần Tứ Phủ, thuộc Nhạc phủ tức phủ Thượng Ngàn, hầu cận Mẫu Thượng Ngàn. Người trong đạo coi Cô là một hóa thân của Cô Bé Thượng Ngàn ở vùng Bảo Hà. Văn nghệ Lào Cai gọi vị được thờ là Công chúa Thượng Ngàn.
Cô Tân An có phải con gái Ông Hoàng Bảy không
Đó là lời kể phổ biến nhất: tương truyền Cô tên Nguyễn Hoàng Bà Xa, con gái của vị được thờ ở đền Bảo Hà. Nhưng còn một dị bản khác, theo lời các thanh đồng cũ, cho rằng đền có trước chuyện cha con và vốn thờ một nữ thần Thượng Ngàn. Cả hai đều là truyền thuyết, không phải sử liệu.
Vì sao có hai đền Cô Tân An
Theo các trang Đạo Mẫu, đền cũ bên sông ở thôn Tân An II bị lũ cuốn năm 1971. Một số tượng được vớt lên và đưa về một ngôi thờ trong rừng ở thôn Tân An I, còn chỗ đền cũ về sau được xếp hạng và dựng lại. Phần này chưa thấy văn bản chính thức chép, bài không khẳng định ngôi nào là ngôi cổ.
Lễ hội đền Cô Tân An ngày nào
Mùa hội từ ngày 15 tới ngày 17 tháng Giêng âm lịch, chính hội ngày 17. Phần lễ bắt đầu từ tối ngày 16 với các lễ thanh tẩy và thay áo tượng thờ. Trong mùa hội có lễ rước kiệu từ đền Cô sang đền Bảo Hà mời kiệu Ông Hoàng Bảy về dự hội.
Đền Cô Tân An được xếp hạng gì
Đền được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 2016, Báo Lào Cai đưa tin ngày 9 tháng 11 năm ấy, tên trong quyết định là Di tích lịch sử Đền Cô, xã Tân An, huyện Văn Bàn. Trước đó đền là di tích cấp tỉnh, nhưng nguồn vênh nhau giữa năm 2006 và năm 2010.