Khi ánh hoàng hôn nhuộm vàng mặt nước dòng sông Nile lững lờ chảy qua trung tâm thành phố Luxor ở miền Thượng Ai Cập, ngay bên đại lộ bờ sông Corniche el-Nil hiện ra một khung cảnh kiến trúc kỳ vĩ hiếm có trên thế giới: ở đầu phía nam của con đường lát đá dài đúng hai phẩy bảy kilômét có hơn một nghìn pho tượng nhân sư canh gác hai bên, hai bức tượng đá hoa cương khổng lồ của Pharaoh Ramesses II ngồi uy nghiêm trước cánh cổng Tháp môn cao hai mươi tư mét cùng cây cột bút tháp Obelisk bằng đá hoa cương hồng vươn thẳng lên bầu trời chạng vạng. Phía sau bức tường đá chạm khắc cảnh chiến xa xung trận là một rừng cột hoa giấy cói sừng sững soi bóng dưới ánh đèn vàng ấm áp, nơi từng bước chân của lữ khách như chạm vào nhịp đập của ba thiên niên kỷ rưỡi lịch sử.
Công trình ấy là Đền Luxor bên bờ Đông sông Nile (phiên âm tiếng Ả Rập: Ma'bad al-Uqsur, được người Ai Cập cổ đại tôn xưng là Ipet-resyt, nghĩa là Thánh điện phía Nam hay Hậu cung phía Nam của thần Amun). Khác với Quần thể đền Karnak ở phía bắc vốn là cung điện thường trực của thần tối cao Amun-Ra hay các đền tang lễ ở bờ Tây vốn dành riêng cho một vị vua đã khuất, Đền Luxor được kiến tạo bởi Pharaoh Amenhotep III và Pharaoh Ramesses II vào thời kỳ Tân Vương quốc với một sứ mệnh thiêng liêng độc nhất vô nhị trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và thần quyền cổ đại: đây là thánh điện nơi linh hồn bất tử của tổ tiên hoàng gia (Royal Ka) được truyền trao và tái sinh trong cơ thể của vị Pharaoh đương nhiệm mỗi mùa nước lũ sông Nile về.
IHậu Cung Phía Nam Ipet-Resyt, Huyền Nhiệm Linh Hồn Tổ Tiên Hoàng Gia (Royal Ka) Và Bốn Tầng Tín Ngưỡng Liên Tục
Trong hệ thống thần học của kinh đô cổ đại Waset (tức Thebes theo cách gọi của người Hy Lạp và Luxor ngày nay), mặt ngoài của Đền Luxor vẫn phụng thờ Bộ ba Thần Thành Thebes (Theban Triad) gồm thần sáng tạo tối cao Amun-Ra (kết hợp dưới hình thái thần sinh thực khí và màu mỡ Amun-Min hay Kamutef, nghĩa là Bò đực của Mẹ mình, biểu trưng cho sức mạnh tự tái sinh vĩnh cửu), hiền thê là nữ thần bầu trời Mut và người con trai là thần Mặt Trăng Khonsu. Thế nhưng các nhà Ai Cập học hàng đầu thế giới như Lanny Bell và Barry Kemp đã chứng minh rằng đối tượng thờ phụng cốt lõi nhất trong hậu cung Đền Luxor chính là Linh hồn Hoàng gia Vĩnh cửu (Divine Royal Ka).
Theo quan niệm tâm linh Ai Cập cổ đại, mỗi vị Pharaoh khi lên ngôi đều mang trong mình hai bản thể: phần xác phàm hữu hạn của một con người cụ thể (như Amenhotep III, Tutankhamun hay Ramesses II) và phần Linh hồn Tổ tiên Hoàng gia (Royal Ka) bất diệt đã được truyền nối liên tục từ vị thần sáng thế đầu tiên qua tất cả các đời vua tiền nhiệm trong lịch sử Ai Cập. Khi một vị vua băng hà và vị vua mới kế vị, hoặc sau mỗi năm cai trị đầy biến động, nguồn linh lực Royal Ka ấy cần được làm mới và xác nhận lại thông qua sự chứng giám của thần Amun-Ra và liệt tổ liệt tông.
Chính tại những gian phòng thâm nghiêm nhất ở phía nam Đền Luxor, trong kỳ Đại lễ Opet hằng năm, nhà vua bước vào một mình giữa bóng tối thơm ngát hương nhựa trầm để thực hiện nghi lễ hợp nhất thần bí với thần cha Amun-Ra và chuỗi linh hồn các vị Pharaoh tổ tiên. Khi bước ra khỏi hậu cung trước sự reo hò của muôn dân đứng chờ ngoài sân lớn, nhà vua đã thực sự được tái sinh thành Horus Sống trên ngai vàng, mang trọn vẹn phúc ấm và uy quyền của các bậc tiền nhân để giữ gìn trật tự vũ trụ Ma'at.
Học thuyết về dòng máu thần thánh và sự kế thừa tổ tiên hoàng gia được khắc họa trực quan nhất tại Phòng Đản Sinh Thần Thánh (Divine Birth Room) nằm ở phía đông khu nội điện của Pharaoh Amenhotep III trong Đền Luxor. Trên bức tường đá sa thạch mịn màng, các nghệ nhân thế kỷ 14 trước Công nguyên đã chạm nổi một chuỗi phù điêu kể lại rằng thần tối cao Amun-Ra đã hóa thân vào hình hài của vị vua cha quá cố là Pharaoh Thutmose IV để đến với hoàng thái hậu Mutemwiya trên chiếc giường chạm hình sư tử. Tiếp đó, thần đầu cừu Khnum nặn hình hài của hài nhi Amenhotep III cùng với hình hài y hệt của Linh hồn Hoàng gia Ka trên bàn xoay gốm, trong khi nữ thần Hathor trao biểu tượng sự sống Ankh vào mũi hai đứa trẻ. Chuỗi phù điêu này (vốn kế thừa nguyên mẫu từ Đền tang lễ Nữ hoàng Hatshepsut, Deir el-Bahari ở bờ Tây bên kia sông) khẳng định rằng mỗi vị Pharaoh đều là kết tinh trực tiếp giữa thần linh tối cao và huyết thống tổ tiên vương triều.
Điểm làm nên sức cuốn hút đặc biệt của Đền Luxor trong lịch sử tôn giáo thế giới là nơi đây được xem như một thánh địa chưa bao giờ ngừng tiếng kinh cầu suốt hơn 3.400 năm qua. Khi đế chế La Mã thống trị Ai Cập vào cuối thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên dưới triều Hoàng đế Diocletian, những người lính quân đoàn La Mã đã biến khuôn viên đền thành pháo đài bảo vệ biên giới và trát vữa lên các bức phù điêu Pharaoh trong một tiền sảnh phía nam để vẽ những bức bích họa rực rỡ tôn vinh Hoàng đế Diocletian cùng ba vị đồng hoàng đế trong Chế độ Tứ Đế (Tetrarchy).
Bước sang thời kỳ Kitô giáo Coptic từ thế kỷ thứ 4 tới thế kỷ thứ 7, ít nhất bốn ngôi nhà thờ Cơ Đốc giáo đã được xây dựng ngay trong và xung quanh sân đền. Rồi tới thế kỷ 13, khi phần lớn các sảnh cột của Đền Luxor đã bị phù sa sông Nile và cát sa mạc bồi lấp cao tới gần ngọn cột, cư dân Hồi giáo địa phương đã xây dựng Thánh đường và Lăng mộ Abu Haggag (Masjid Abu al-Haggag) của vị thánh Sufi khả kính Sheikh Yusuf Abu al-Haggag (qua đời năm 1244) ngay trên mặt đất phủ lấp phía trên góc đông bắc Sân cột của Ramesses II. Khi nhà khảo cổ Pháp Gaston Maspero dọn lớp đất cát sâu hơn mười mét vào cuối thế kỷ 19, ngôi thánh đường Hồi giáo trắng muốt vẫn được giữ nguyên vẹn lơ lửng ở độ cao bảy mét ngay trên đầu những hàng cột hoa giấy cói của Pharaoh Ramesses II, tạo nên bức tranh chung sống kỳ diệu giữa bốn nền văn minh trong cùng một không gian thiêng.
Nhiều du khách lần đầu tới Luxor thường thắc mắc vì sao trước cổng Tháp môn Đền Luxor chỉ có một cây cột bút tháp Obelisk duy nhất đứng ở bên trái (phía đông), trong khi theo quy tắc đối xứng bắt buộc của kiến trúc đền đài Ai Cập cổ đại thì mọi tháp môn đều phải có một cặp hai cây cột Obelisk đứng song song hai bên cổng. Sự thật là Pharaoh Ramesses II đã cho dựng đầy đủ cả hai cây cột đá hoa cương hồng nguyên khối tại đây vào thế kỷ 13 trước Công nguyên; nhưng vào năm 1830, Phó vương Ai Cập là Muhammad Ali Pasha (người xây dựng Thánh đường Muhammad Ali tại Thành cổ Cairo) đã tặng cây cột Obelisk phía tây cao khoảng 23 mét, nặng hơn 220 tấn cho nước Pháp. Cây cột ấy đã được kỹ sư Apollinaire Lebas hạ xuống năm 1831, vượt biển Địa Trung Hải và dựng lên tại trung tâm Quảng trường Concorde (Place de la Concorde) ở thủ đô Paris vào ngày 25 tháng 10 năm 1836, nơi nó vẫn đứng sừng sững cho tới tận hôm nay.
IITừ Thời Hoàng Kim Của Amenhotep III Và Ramesses II Tới Phát Hiện Hầm Báu 26 Pho Tượng Năm 1989
Mặc dù tên gọi hiện đại Luxor bắt nguồn từ chữ tiếng Ả Rập al-Uqsur (nghĩa là Những Cung Điện hay Những Thành Quách, do những người Ả Rập thế kỷ thứ 7 kinh ngạc trước quy mô đồ sộ của các hàng cột và tháp môn trông như cả một quần thể cung điện hoàng gia), lịch sử của ngôi đền thực chất khởi nguồn từ những khối đá sa thạch thời Trung Vương quốc (Vương triều thứ 12) và đầu Vương triều thứ 18 dưới thời Nữ hoàng Hatshepsut và vua Thutmose III (với trạm dừng thuyền thiêng ba gian vẫn còn nằm ở góc tây bắc sân đầu tiên).
Tuy nhiên, diện mạo kiến trúc vĩ đại kéo dài 260 mét từ nam lên bắc của Đền Luxor hiện nay là công trình của hai vị Pharaoh kiệt xuất nhất thời kỳ Tân Vương quốc: Amenhotep III (người kiến tạo phần hồn cốt phía nam và Đại sảnh Hành lễ 14 cột khổng lồ) và Ramesses II (người mở rộng phần tiền sảnh và Tháp môn phía bắc theo trục bẻ góc hướng thẳng về Quần thể đền Karnak).
- Thế kỷ 15 TCN (Đầu Vương triều 18)Nữ hoàng Hatshepsut và Pharaoh Thutmose III dựng Trạm dừng Thuyền thiêng ba gianTrạm dừng chân bằng đá có 4 cột bó hoa giấy cói và ba gian thờ dành cho thuyền thiêng của Amun, Mut và Khonsu được dựng lên ở điểm cuối phía nam của lộ trình rước lễ từ Karnak.
- Khoảng 1390 tới 1352 TCNPharaoh Amenhotep III và kiến trúc sư Amenhotep con của Hapu xây dựng đền chínhTháo dỡ ngôi đền nhỏ thời Trung Vương quốc để kiến tạo toàn bộ khu nội điện phía nam, Sảnh 32 cột, Sân Mặt Trời 64 cột đôi và Đại sảnh Hành lễ (Colonnade Hall) gồm 14 cây cột hoa giấy cói cao 16 mét.
- Khoảng 1332 tới 1292 TCNPharaoh Tutankhamun và Horemheb chạm khắc kiệt tác phù điêu Đại lễ OpetSau thời kỳ cải cách tôn giáo ngắn ngủi của Akhenaten, vua trẻ Tutankhamun cho xây tường bao quanh Đại sảnh 14 cột và chạm khắc chi tiết toàn bộ hành trình rước thuyền thiêng Đại lễ Opet từ Karnak về Luxor và ngược lại.
- Khoảng 1279 tới 1213 TCN (Vương triều 19)Pharaoh Ramesses II mở rộng Sân 74 cột, Tháp môn thứ nhất, 6 đại tượng và cặp cột ObeliskRamesses Đại Đế xây thêm Đại Sân Trước gồm 74 cột hoa giấy cói (bao trùm lên cả nhà nguyện của Hatshepsut), dựng Tháp môn mặt tiền rộng 65 mét khắc chiến thắng Kadesh, 6 pho tượng khổng lồ của chính mình và 2 cột Obelisk bằng đá hoa cương hồng Aswan.
- Khoảng 380 TCN tới thế kỷ 3 CNNectanebo I hoàn thiện Đại lộ Nhân sư, Alexander Đại Đế xây khám thờ và pháo đài La MãPharaoh Nectanebo I trồng cây và dựng hàng trăm tượng nhân sư mặt người dọc đại lộ nối Karnak; năm 332 TCN Alexander Đại Đế cho xây lại khám thờ thuyền thiêng bằng đá; cuối thế kỷ 3 CN quân đội La Mã biến đền thành trại lính Castrum.
- Năm 1244, năm 1884 và ngày 22 tháng 1 năm 1989Dựng Thánh đường Abu Haggag, cuộc khai quật của Maspero và phát hiện Hầm tượng 1989Thế kỷ 13 dựng Thánh đường Abu Haggag; từ năm 1884 Gaston Maspero khai quật giải phóng ngôi đền khỏi lớp đất bồi; tháng 1 năm 1989 các công nhân phát hiện Hầm cất giấu (Luxor Cachette) gồm 26 pho tượng hoàng gia tuyệt mỹ chôn dưới nền Sân Mặt Trời của Amenhotep III.
Phát hiện chấn động khảo cổ học thế kỷ 20: Hầm báu 26 pho tượng dưới nền Sân Mặt Trời năm 1989. Vào ngày 22 tháng 1 năm 1989, trong khi đang đào rãnh kiểm tra mực nước ngầm và gia cố nền móng tại Sân Mặt Trời của Pharaoh Amenhotep III dưới sự chỉ đạo của nhà khảo cổ học Ai Cập Mohammed el-Saghir, lưỡi cuốc của một công nhân ở độ sâu khoảng một mét rưỡi bỗng chạm vào một vật thể cứng bằng đá thạch anh bóng loáng. Khi mở rộng hố đào, các nhà khảo cổ sửng sốt phát hiện một hầm cất giấu nghi lễ (Favissa hay Luxor Temple Cachette) được các vị tư tế thời La Mã chôn xuống một cách vô cùng tôn kính vào đầu thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên để bảo vệ các pho tượng thần khỏi bị đập phá. Bên trong hố là 26 pho tượng đá nguyên vẹn tới mức hoàn hảo như vừa rời tay thợ tạc: nổi bật nhất là bức tượng Pharaoh Amenhotep III đứng trên bàn trượt nghi lễ cao 2,5 mét tạc bằng đá thạch anh đỏ, tượng Pharaoh Horemheb quỳ dâng lễ trước thần Atum, tượng nữ thần Hathor, thần Amun và nữ thần Mut. Toàn bộ kho báu vô giá này hiện được trưng bày trang trọng tại một phòng riêng trong Bảo tàng Luxor cách ngôi đền chỉ hơn một kilômét về phía bắc.
IIITháp Môn Chiến Trận Kadesh, Đại Lộ 14 Cột Hoa Giấy Cói Cao 16 Mét Và Khám Thờ Của Alexander Đại Đế
Tổng thể mặt bằng của Đền Luxor kéo dài khoảng 260 mét theo hướng từ bắc - đông bắc xuống nam - tây nam, thể hiện một sự chuyển tiếp không gian bậc thầy trong kiến trúc tôn giáo cổ đại. Một chi tiết kiến trúc vô cùng thú vị mà du khách có thể nhận ra ngay trên bản đồ là trục của phần sân trước thời Ramesses II bị bẻ lệch một góc khoảng 9 độ về phía đông so với trục thẳng tắp của phần đền thời Amenhotep III. Sự bẻ góc có chủ đích này được các kiến trúc sư của Ramesses II tính toán nhằm hai mục đích: vừa bao trọn ngôi nhà nguyện cổ của Nữ hoàng Hatshepsut và Thutmose III vào bên trong góc tây bắc sân mới mà không phải phá bỏ thánh tích của tiền nhân, vừa xoay mặt tiền Tháp môn thứ nhất đón thẳng vào trục của Đại lộ Nhân sư chạy từ Quần thể đền Karnak đi tới.
Mặt tiền phía bắc của đền là Tháp môn thứ nhất (First Pylon) rộng 65 mét và cao 24 mét do Ramesses II xây dựng. Toàn bộ mặt ngoài của hai cánh tháp môn là bức trường thiên lịch sử bằng đá khắc cảnh Trận chiến Kadesh (năm 1274 TCN tại Syria): cánh tháp bên trái khắc hình Ramesses II một mình cưỡi chiến xa bắn cung giữa vòng vây của 2.500 chiến xa quân Hittite, còn cánh tháp bên phải khắc cảnh doanh trại quân đội Ai Cập và bài thơ Kadesh (Poem of Pentaur). Ngay trước tháp môn từng có 6 pho tượng khổng lồ của Ramesses II (2 pho ngồi và 4 pho đứng), nay còn 2 pho tượng ngồi bằng đá hoa cương đen xám cao 15,6 mét đặt trên bệ chạm hình tù binh ngoại bang, cùng một pho tượng đứng ở phía tây và cây cột bút tháp Obelisk phía đông bằng đá hoa cương hồng cao 25 mét, nặng khoảng 254 tấn.
Bước qua cổng Tháp môn là Đại sân thứ nhất rộng 57 mét x 51 mét, được bao quanh bởi hai hàng cột kép gồm tất cả 74 cây cột đá sa thạch có đỉnh chạm hình búp hoa giấy cói khép lại. Giữa các khoảng trống của hàng cột phía nam đặt những pho tượng đứng khổng lồ của Ramesses II (một số pho vốn là tượng của Amenhotep III được Ramesses II khắc đè tên mình lên) và một bức tượng đôi tuyệt đẹp bằng đá hoa cương trắng tạc thần Amun và nữ thần Mut ngồi sóng đôi. Ngay ở góc đông bắc sân là Thánh đường Abu Haggag thế kỷ 13 nằm trên nền đất cổ cao hơn mặt sân đền 7 mét, còn ở góc tây bắc là Nhà nguyện ba gian bằng đá hoa cương đỏ của Nữ hoàng Hatshepsut và Thutmose III.
Đi qua cổng giữa hai pho tượng ngồi có khắc hình Hoàng hậu Nefertari nhỏ nhắn bên chân vua Ramesses II, du khách bước vào không gian uy nghiêm nhất của Đền Luxor: Đại sảnh Hành lễ (Colonnade of Amenhotep III) dài 52 mét, gồm hai hàng tổng cộng 14 cây cột đá sa thạch khổng lồ cao tới 16 mét (52 feet) với đỉnh cột xòe rộng như những đóa hoa giấy cói nở rộ đón ánh mặt trời. Dọc theo hai bức tường bao hai bên hàng cột này là bộ phù điêu chạm chìm tinh xảo nhất thời vua trẻ Tutankhamun (và Horemheb): bức tường phía tây khắc cảnh đoàn rước thuyền thiêng gồm các tư tế đầu trọc, nhạc công gẩy đàn, vũ nữ nhào lộn, lính đánh trống Nubia và đoàn thuyền xuôi từ Karnak tới Luxor; còn bức tường phía đông khắc hành trình rước thuyền thiêng trở về Karnak sau khi hoàn tất đại lễ.
Cuối Đại sảnh 14 cột mở ra Sân Mặt Trời rộng 45 mét x 56 mét của Pharaoh Amenhotep III, được bao bọc ở ba mặt đông, tây, bắc bởi hai hàng cột kép gồm 64 cây cột tạo hình những bó thân cây giấy cói buộc chặt vào nhau vô cùng thanh thoát, chính là nơi phát hiện hầm báu 26 pho tượng năm 1989. Phía nam Sân Mặt Trời là Tiền sảnh Đa trụ (Hypostyle Hall) gồm 32 cột chia làm 4 hàng (mỗi hàng 8 cột), dẫn vào phòng tiền sảnh từng được quân đội La Mã thế kỷ thứ 3 biến thành điện thờ Hoàng đế Diocletian với bức hốc tường bán nguyệt (apse) có hai cột đá hoa cương hồng Corinth và những mảng bích họa La Mã vẽ chồng lên chữ tượng hình Pharaoh.
Tiến sâu vào khu nội điện thiêng liêng nhất ở cực nam ngôi đền, ngay chính giữa là Khám thờ Thuyền thiêng (Barque Shrine) vốn do Amenhotep III xây dựng nhưng đã được vị hoàng đế xứ Macedonia là Alexander Đại Đế cho tháo dỡ bốn cột đá giữa để xây mới một khám thờ đá sa thạch mở thông hai đầu vào khoảng năm 332 tới 323 TCN; trên mặt tường trong và ngoài khám thờ khắc hình Alexander Đại Đế đội vương miện Pharaoh Ai Cập đang dâng lễ trước thần Amun-Ra và thần sinh sôi Amun-Min. Bên cánh đông của khám thờ là Phòng Đản Sinh Thần Thánh (Birth Room) khắc sự ra đời của Amenhotep III, còn ở tận cùng phía nam là Hậu cung tối mật (Sanctuary of the Royal Ka), nơi nhà vua thực hiện nghi lễ tái sinh linh hồn tổ tiên hoàng gia.
Mở rộng ngay từ phía trước Tháp môn thứ nhất của Đền Luxor chạy thẳng một mạch về phía bắc tới Tháp môn thứ 10 của Đền Karnak là Đại lộ Nhân sư (Wepet-netjer trong tiếng Ai Cập cổ, tức Con đường của Thần linh) dài 2.700 mét, lát đá sa thạch rộng 76 mét. Đoạn đầu tiên từ Đền Luxor đi ra có hơn 1.050 bệ đá đặt các pho tượng nhân sư mình sư tử đầu người (mang khuôn mặt của Pharaoh Nectanebo I thuộc Vương triều thứ 30), có khắc dòng chữ tượng hình ca ngợi nhà vua đã xây dựng con đường tuyệt đẹp cho cha mình là thần Amun thực hiện chuyến hải hành tốt lành về phương Nam.
| Hạng mục kiến trúc | Thông số kỹ thuật và niên đại | Đặc điểm nghệ thuật và lịch sử tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tổng chiều dài Đền Luxor | Dài khoảng 260 mét, rộng khoảng 65 mét theo trục Bắc - Nam | Xây dựng qua hai giai đoạn chính dưới thời Amenhotep III và Ramesses II |
| Tháp môn thứ nhất và Cột Obelisk | Tháp môn rộng 65 m, cao 24 m; cột Obelisk đá hoa cương hồng cao 25 m (nặng 254 tấn) | Khắc chiến thắng Kadesh; cột Obelisk song sinh phía tây hiện đặt tại Quảng trường Concorde (Paris) |
| Đại sân của Ramesses II | Rộng 57 m x 51 m, bao quanh bởi 74 cột hoa giấy cói kép | Tích hợp Nhà nguyện 3 gian của Hatshepsut và Thánh đường Abu Haggag (thế kỷ 13) ở phía trên |
| Đại sảnh Hành lễ (Colonnade Hall) | Dài 52 m, gồm 2 hàng tổng cộng 14 đại trụ cao 16 m, đỉnh hoa giấy cói nở | Do Amenhotep III dựng; tường hai bên khắc trọn vẹn phù điêu Đại lễ Opet thời Tutankhamun |
| Sân Mặt Trời và Sảnh Đa trụ | Sân Mặt Trời 45 m x 56 m (64 cột bó giấy cói); Sảnh Đa trụ gồm 32 cột | Nơi phát hiện Hầm báu 26 pho tượng hoàng gia năm 1989 và bích họa La Mã thời Hoàng đế Diocletian |
| Khu Nội điện và Đại lộ Nhân sư | Khám thờ Alexander Đại Đế (thế kỷ 4 TCN), Phòng Đản Sinh và Đại lộ dài 2,7 km | Hậu cung cử hành lễ tái sinh Royal Ka; Đại lộ Nhân sư có hơn 1.050 tượng nhân sư nối tới Karnak |
IVThế Đất Và Hướng
Người Ai Cập cổ đại không quy hoạch đền thờ theo hệ thống phong thủy la kinh Bát quái của Á Đông mà tuân theo địa lý thiêng của dòng sông Nile và chu kỳ tái sinh của vũ trụ. Khác với tuyệt đại đa số các ngôi đền Ai Cập được đặt vuông góc với sông Nile (chạy theo hướng Đông Tây của Mặt Trời), Đền Luxor lại mang một bố cục đặc biệt: nằm song song dọc theo bờ Đông sông Nile để hướng mặt về đền mẹ Karnak ở phía bắc. Dưới đây là phần phân tích thế đất và hướng trục của Đền Luxor theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện để bạn đọc đối chiếu.
Xét trên đại cục sơn thủy của kinh đô cổ Thebes tại tọa độ 25,6995 độ vĩ bắc, 32,6391 độ kinh đông, Đền Luxor tọa lạc ngay sát mép nước bờ Đông của đại giang sông Nile (chỉ cách bờ sông hiện tại chưa đầy một trăm mét qua đại lộ Corniche el-Nil). Trong vũ trụ quan Ai Cập cũng như phép xem hình thế cổ truyền, bờ Đông là phương Mặt Trời mọc thuộc Dương cơ sinh khí, còn dòng sông Nile chảy từ nam lên bắc ngay bên sườn phía tây của ngôi đền đóng vai trò một dải Ngọc đái thủy khổng lồ ôm sát bảo hộ, mang nguồn phù sa và hơi nước mát lành nuôi dưỡng toàn bộ dải đất hẹp giữa sông và sa mạc. Nhìn thẳng qua bên kia mặt nước sông Nile ở phía tây là dãy núi đá vôi Thebes hùng vĩ với đỉnh núi hình kim tự tháp tự nhiên Al-Qurn (cao 420 mét) đứng làm Triều sơn và Án sơn bên bờ Tây, nơi đặt Thung lũng các vị Vua và Đền tang lễ Nữ hoàng Hatshepsut, Deir el-Bahari.
Xét về sơn hướng và phép nạp khí hai tầng trục, Đền Luxor được thiết kế theo thế tọa Nam - Tây Nam hướng Bắc - Đông Bắc, chạy song song với dòng chảy của sông Nile. Toàn bộ phần đền gốc của Pharaoh Amenhotep III nằm trên trục phương vị khoảng 33,5 độ Bắc - Đông Bắc, trong khi phần sân trước và Tháp môn thứ nhất của Pharaoh Ramesses II được bẻ chếch sang phương vị khoảng 42,5 độ Đông Bắc để đấu nối chính xác vào đường thẳng tắp của Đại lộ Nhân sư dài 2,7 kilômét dẫn từ Quần thể đền Karnak xuống. Dưới góc nhìn hình thế, Đại lộ Nhân sư rộng 76 mét với hơn một nghìn pho tượng nhân sư chầu hai bên chính là một long mạch nhân tạo dẫn khí trực tiếp từ đại huyệt Karnak ở phía bắc rót thẳng vào cổng Tháp môn Đền Luxor ở phía nam. Khi đi từ cổng Tháp môn qua Sân 74 cột, Đại sảnh 14 cột cao 16 mét, Sân Mặt Trời rồi tiến vào Hậu cung ở cực nam, cốt nền đá được nâng cao dần trong khi mái trần hạ thấp dần và ánh sáng thu hẹp lại, tạo thành thế Tàng phong tụ khí cô đọng tối đa tại căn phòng hậu cung nơi cử hành lễ truyền trao linh hồn tổ tiên hoàng gia.
VTừ Đại Lễ Rước Thuyền Thiêng Opet Thời Pharaoh Tới Lễ Hội Thuyền Mawlid Abu Haggag Đương Đại
Hiếm có địa điểm tâm linh nào trên thế giới bảo lưu được sự tiếp nối kỳ diệu của nghi lễ rước thuyền thiêng qua suốt hơn ba thiên niên kỷ như Đền Luxor: từ Đại lễ Opet thời các Pharaoh được chạm khắc nguyên vẹn trên tường Đại sảnh 14 cột cho tới Lễ hội Mawlid Abu al-Haggag của cư dân Hồi giáo Luxor ngày nay, nơi những chiếc thuyền rực rỡ sắc màu vẫn được rước đi vòng quanh ngôi đền cổ mỗi năm.
| Thời điểm tổ chức | Hệ lịch áp dụng | Tên đại lễ và sự kiện | Nội dung nghi thức và ý nghĩa văn hóa tại Đền Luxor |
|---|---|---|---|
| Tháng thứ 2 mùa Nước Lũ Akhet (tháng Paophi, kéo dài 11 tới 27 ngày) | Lịch Mặt Trời Ai Cập cổ đại | Đại lễ Opet (Heb Nefer en Ipet - Đại lễ Tái sinh Linh hồn Hoàng gia) | Vào đỉnh điểm mùa nước lũ sông Nile dâng cao, ba chiếc thuyền thiêng mạ vàng chở tượng thần Amun-Ra, Mut và Khonsu được các tư tế rước từ đền Karnak dọc theo Đại lộ Nhân sư (hoặc bằng thuyền hoàng gia trên sông Nile) về ngự tại Đền Luxor suốt gần một tháng để cử hành lễ hôn phối thiêng liêng và tái tạo Linh hồn Tổ tiên Hoàng gia (Royal Ka) cho Pharaoh, trong khi dân chúng được phát hàng vạn ổ bánh mì, thịt bò và bia lễ. |
| Mỗi chu kỳ 10 ngày (mỗi tuần lễ cổ đại của Ai Cập) | Lịch Mặt Trời Ai Cập cổ đại | Lễ rước Thập nhật của thần Amun vùng Opet (Amenemope) sang Medinet Habu | Cứ mỗi 10 ngày một lần, hình tướng thần sáng tạo Amun của Đền Luxor (Amenemope) được rước vượt sông Nile sang đền nhỏ ở Medinet Habu bên bờ Tây để làm lễ tế rượu, nước và tái sinh cho tám vị thần nguyên thủy (Ogdoad) đang an nghỉ dưới lòng đất. |
| Ngày 14 và 15 tháng Sha'ban hằng năm (trước tháng lễ Ramadan nửa tháng) | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Đại lễ Mawlid Sidi Abu al-Haggag và Lễ rước Thuyền Al-Dawra | Lễ hội truyền thống lớn nhất của thành phố Luxor hiện đại nhằm tôn vinh vị thánh Sufi thế kỷ 13 Yusuf Abu al-Haggag (có lăng mộ và thánh đường nằm ngay trên đỉnh hàng cột sân Ramesses II): hàng chục vạn người dân kéo những chiếc thuyền gỗ lớn sơn màu rực rỡ đặt trên xe bánh lăn đi diễu hành vòng quanh khuôn viên Đền Luxor kèm đua ngựa, múa gậy Tahtib và hát ca tụng Sufi, tiếp nối ký ức văn hóa từ lễ rước thuyền Opet 3.400 năm trước. |
| Các buổi tối hằng ngày (từ lúc hoàng hôn tới 21 giờ đêm) | Lịch tham quan di sản đương đại | Chiêm ngưỡng Đền Luxor và Đại lộ Nhân sư lên đèn ban đêm | Khác với hầu hết các đền cổ ở Ai Cập đóng cửa lúc chiều muộn, Đền Luxor và Đại lộ Nhân sư mở cửa đón khách vào ban đêm dưới hệ thống đèn chiếu sáng nghệ thuật tôn lên vẻ đẹp huyền ảo của 14 đại trụ cao 16 mét và các bức phù điêu khắc chìm. |
Từ con thuyền vàng của thần Amun tới con thuyền lễ hội của Sheikh Abu Haggag. Các nhà nhân học văn hóa và Ai Cập học khi chứng kiến Lễ hội Mawlid Abu al-Haggag diễn ra vào rằm tháng Sha'ban hằng năm tại quảng trường trước Đền Luxor đều không khỏi kinh ngạc trước sức sống bền bỉ của ký ức tổ tiên bên dòng sông Nile. Dù tôn giáo của cư dân thành phố đã chuyển từ tín ngưỡng Pharaoh sang Kitô giáo Coptic rồi sang Hồi giáo suốt hơn một thiên niên kỷ qua, hậu duệ của gia tộc Abu Haggag và người dân Luxor vẫn giữ nguyên phong tục đặt những chiếc thuyền lớn trang trí cờ hoa lên xe kéo, vừa ca hát vừa rước đi một vòng quanh chu vi bức tường đá của Đền Luxor đúng theo lộ trình mà ba nghìn năm trước các vị tư tế cổ đại từng khiêng thuyền thiêng của thần Amun-Ra đi qua.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đại lộ Corniche el-Nil, Bờ Đông sông Nile, trung tâm thành phố Luxor, tỉnh Luxor, Ai Cập
- Đường tới
- Đền Luxor tọa lạc ngay tại trái tim của thành phố Luxor trên đại lộ bờ sông Corniche el-Nil, chỉ cách Ga tàu hỏa Luxor khoảng 700 mét về phía tây (đi bộ chừng 8 tới 10 phút theo phố El-Mahatta), cách bến phà sang Bờ Tây khoảng 200 mét và cách Sân bay Quốc tế Luxor khoảng 10 km. Quý vị cũng có thể kết hợp đi bộ trọn tuyến Đại lộ Nhân sư dài 2,7 km nối thẳng từ cổng Quần thể đền Karnak ở phía bắc về tới ngay trước mặt tiền Tháp môn Đền Luxor.
- Toạ độ
- 25.6995, 32.6391
Đền Luxor nằm ngay tại trung tâm thành phố Luxor bên bờ sông Nile và là một trong số rất ít đền đài cổ đại ở Ai Cập mở cửa liên tục từ 6 giờ sáng tới tận 21 giờ (hoặc 22 giờ) đêm. Thời điểm lý tưởng nhất để tham quan Đền Luxor là khoảng một giờ trước lúc mặt trời lặn kéo dài sang buổi tối: quý vị vừa có thể ngắm ánh nắng chiều nhuộm đỏ cây cột Obelisk và các pho tượng đá hoa cương của Ramesses II, vừa được chiêm ngưỡng hệ thống đèn chiếu sáng từ chân cột hắt ngược lên những bức phù điêu Đại lễ Opet và rừng cột hoa giấy cói giữa bầu trời đêm mát mẻ. Nếu muốn vào thăm bên trong Thánh đường Hồi giáo Abu Haggag (mở cửa phía đường phố phía bắc), quý vị cần ăn mặc kín đáo, tháo giày dép và tránh giờ cầu nguyện chính thức. Khi chụp ảnh trong đền, tuyệt đối không chạm tay vào các mảng bích họa La Mã ở phòng tiền sảnh phía nam.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Luxor bên bờ Đông sông Nile
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Luxor khác gì so với Quần thể đền Karnak và các ngôi đền ở bờ Tây sông Nile?
Trong khi Quần thể đền Karnak là nơi ngự trị thường trực của thần tối cao Amun-Ra và các ngôi đền ở bờ Tây (như đền Hatshepsut hay Ramesseum) là đền tang lễ thờ riêng từng vị vua đã khuất, Đền Luxor (Ipet-resyt) là thánh điện quốc gia dành riêng cho việc thờ phụng và tái sinh Linh hồn Tổ tiên Hoàng gia bất tử (Divine Royal Ka) truyền nối qua mọi đời Pharaoh trong kỳ Đại lễ Opet hằng năm.
Vì sao trước cổng Đền Luxor hiện chỉ có một cây cột Obelisk còn cây cột thứ hai nằm ở đâu?
Nguyên thủy Pharaoh Ramesses II đã cho dựng một cặp hai cây cột Obelisk bằng đá hoa cương hồng Aswan đứng đối xứng hai bên cổng Tháp môn thứ nhất. Năm 1830, Phó vương Ai Cập Muhammad Ali Pasha đã tặng cây cột Obelisk phía tây (cao khoảng 23 mét, nặng hơn 220 tấn) cho nước Pháp, và từ năm 1836 tới nay cây cột ấy được dựng tại chính giữa Quảng trường Concorde ở thủ đô Paris (đổi lại vua Pháp Louis-Philippe tặng Ai Cập chiếc đồng hồ đồng hiện đặt tại Thánh đường Muhammad Ali ở Cairo).
Vì sao lại có một ngôi thánh đường Hồi giáo nằm lơ lửng ngay trên đầu các cây cột cổ trong Đền Luxor?
Vào thế kỷ 13, khi Đền Luxor đã bị phù sa sông Nile và cát bụi bồi lấp suốt nhiều thế kỷ cao tới tận phần trên của các hàng cột, người dân địa phương đã xây dựng Thánh đường và Lăng mộ của vị thánh Sufi Sheikh Yusuf Abu al-Haggag (mất năm 1244) ngay trên mặt đất lúc bấy giờ. Khi các nhà khảo cổ học thế kỷ 19 đào bỏ lớp đất cát sâu hơn 7 tới 10 mét để làm lộ ra Sân cột của Ramesses II bên dưới, ngôi thánh đường đang hoạt động vẫn được giữ nguyên vẹn trên đỉnh các cây cột cổ.
Đại lộ Nhân sư nối Đền Luxor với Đền Karnak dài bao nhiêu và có bao nhiêu bức tượng?
Đại lộ Nhân sư (Avenue of Sphinxes) nối thẳng từ mặt tiền Đền Luxor về phía bắc tới Tháp môn thứ 10 của Đền Karnak có chiều dài đúng 2,7 kilômét (2.700 mét) và rộng tới 76 mét. Hai bên vệ đường lát đá sa thạch được đặt hơn 1.050 pho tượng nhân sư (đoạn gần Đền Luxor là nhân sư mình sư tử đầu người mang khuôn mặt Pharaoh Nectanebo I, còn đoạn gần Karnak là nhân sư đầu cừu đực của thần Amun).
Hầm báu 26 pho tượng phát hiện năm 1989 tại Đền Luxor hiện đang được trưng bày ở đâu?
Vào tháng 1 năm 1989, các nhà khảo cổ Ai Cập đã tình cờ phát hiện một hầm cất giấu nghi lễ nằm dưới nền Sân Mặt Trời của Pharaoh Amenhotep III trong Đền Luxor, chứa 26 pho tượng đá hoàng gia và thần linh thời Tân Vương quốc còn nguyên vẹn tuyệt đẹp. Toàn bộ bộ sưu tập kiệt tác này (Luxor Cachette) hiện được trưng bày tại phòng triển lãm đặc biệt của Bảo tàng Luxor, nằm trên đại lộ Corniche el-Nil cách Đền Luxor khoảng 1 km về phía bắc.