Trên hành trình xuôi ngược dòng sông Nile nối giữa cố đô Luxor và vùng thác ghềnh Aswan ở miền Thượng Ai Cập, tại khúc uốn trù phú của bờ Tây thuộc thành phố Edfu, du khách sẽ bắt gặp một kỳ quan kiến trúc bước ra nguyên vẹn từ hai thiên niên kỷ trước. Trong khi hầu hết các đền đài cổ đại dọc sông Nile đã bị sụp đổ mái vòm hoặc mất đi những bức tường bao qua hàng nghìn năm biến thiên lịch sử, công trình tại Edfu vẫn đứng sừng sững với đôi cánh Tháp môn cao tới ba mươi sáu mét, toàn bộ hệ mái đá che phủ các sảnh cột tối thẳm, những hành lang ngầm trong lòng tường và hai pho tượng chim ưng bằng đá hoa cương đen bóng đội Vương miện Kép canh giữ trước cổng chính.
Công trình kỳ vĩ ấy là Đền thần Horus tại Edfu (phiên âm tiếng Ả Rập: Ma'bad Idfu, tọa lạc tại kinh thành cổ đại Behdet hay Djeba, được người Hy Lạp gọi là Apollinopolis Magna). Được khởi dựng vào ngày 23 tháng 8 năm 237 trước Công nguyên dưới triều vua Ptolemy III Euergetes và hoàn tất trọn vẹn vào ngày 5 tháng 12 năm 57 trước Công nguyên dưới triều vua Ptolemy XII Auletes (cha ruột của Nữ hoàng Cleopatra VII), Đền Edfu không chỉ là ngôi đền lớn thứ hai tại Ai Cập (chỉ đứng sau Quần thể đền Karnak) mà còn là ngôi đền cổ đại được bảo tồn nguyên vẹn nhất trên toàn đất nước Ai Cập, một cuốn bách khoa toàn thư bằng đá sa thạch lưu giữ trọn vẹn nghi thức tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên hoàng gia và vũ trụ quan của nền văn minh sông Nile.
IThần Chim Ưng Horus Xứ Behdet, Đạo Hiếu Báo Thù Cho Vua Cha Osiris Và Cuộc Chiến Bảo Vệ Trật Tự Vũ Trụ
Vị thần chủ ngự trị tối cao tại đại đền Edfu là Thần Horus xứ Behdet (Hor-Behdety), vị thần bầu trời cổ xưa mang hình tướng chim ưng (Falco peregrinus) hoặc hình người đầu chim ưng có đôi mắt là Mặt Trời và Mặt Trăng, đồng thời được tôn thờ dưới biểu tượng Đĩa Mặt Trời có đôi cánh chim ưng dang rộng (Winged Solar Disk) chạm khắc ngay phía trên mọi cổng tháp môn Ai Cập để xua đuổi tà khí. Trong quá trình hợp nhất thần học của Ai Cập cổ đại, thần Horus xứ Behdet đã hòa quyện làm một với Horus con trai của Osiris và Isis (Harsiesis), trở thành khuôn mẫu thiêng liêng nhất về người con chí hiếu và là thủy tổ bảo hộ trực tiếp cho ngôi vị của mọi Pharaoh đang sống.
Theo thần thoại khắc dọc bức tường bao phía tây của Đền Edfu, sau khi vị vua cha nhân từ Osiris (thờ tại đảo Bigeh cạnh Đền thần Isis trên đảo Philae, Aswan) bị người em trai hung bạo là Seth (vị thần của sa mạc khô cằn, bão tố và sự hỗn loạn) sát hại để cướp ngôi, người con trai Horus sau khi được mẹ là Nữ thần Isis nuôi lớn đã đứng lên tập hợp quân đội để đòi lại công lý cho cha và khôi phục ngôi báu chính thống của tổ tiên. Chính tại vùng đất Edfu (mà tên cổ Djeba có nghĩa là Thành phố của sự Trừng phạt hay Thành phố của Ngai vàng), thần Horus đã đứng trên mũi chiếc thuyền thiêng, tay phóng ngọn giáo sắt đâm trúng đầu thần Seth (khi ấy hóa thân thành một con hà mã màu đỏ khổng lồ dưới sông Nile), đánh bại hoàn toàn thế lực hỗn mang để được hội đồng chín vị thần tối cao (Ennead) trao lại vương miện của vua cha Osiris.
Bên cạnh thần chủ Horus xứ Behdet, Đền Edfu còn phụng thờ Bộ ba Thần Thánh địa Edfu (Triad of Edfu) gồm người vợ hiền của Horus là Nữ thần Hathor xứ Dendera (nữ thần của tình yêu, âm nhạc, bầu trời và sự sinh sôi, có đại đền chính nằm tại Dendera cách Edfu khoảng 180 kilômét về phía bắc) và người con trai của hai vị là thần trẻ Harsomtus (Hor-Sema-Tawy, nghĩa là Horus Đấng Thống Nhất Hai Miền Đất Nước, thường được biểu thị dưới hình ảnh hài nhi bước ra từ đóa hoa sen vàng buổi sáng thế). Đồng thời, trong các phòng thờ quanh hậu cung của Đền Edfu còn dành một vị trí hết sức trang trọng cho tổ tiên hoàng gia các đời Pharaoh tiền nhiệm và cha mẹ đã khuất của các vị vua Vương triều Ptolemaios, khẳng định rằng vị vua đương triều chính là hiện thân của thần Horus đang phụng sự vua cha Osiris.
Nhờ toàn bộ các bức tường trong và ngoài đều còn nguyên vẹn từ chân tường lên tới tận mái trần, Đền thần Horus tại Edfu được giới Ai Cập học mệnh danh là Thư viện Đá Lớn Nhất Của Thế Giới Cổ Đại. Trên hàng nghìn mét vuông tường đá sa thạch là hệ thống văn khắc chữ tượng hình (được học giả Pháp Émile Chassinat chép lại trọn bộ thành 14 tập sách khổng lồ mang tên Le Temple d'Edfou). Đặc biệt nhất là bộ Văn bản Xây dựng Đền Edfu (Edfu Building Texts) khắc trên mặt ngoài bức tường bao: các bản văn này không chỉ ghi rõ từng ngày tháng khởi công, hoàn thiện, kích thước từng căn phòng bằng đơn vị thước cổ (cubit) của ngôi đền, mà còn chép lại Thần thoại Sáng thế về Gò đất Nguyên thủy của Chim Ưng, kể lại cách các vị thần kiến tạo đã căng dây đo đất để lập nên ngôi đền đầu tiên từ buổi bình minh của vũ trụ.
Nhiều người khi nghe Đền Edfu được xây dựng dưới thời Vương triều Ptolemaios (các vị vua gốc Hy Lạp kế thừa đế chế của Alexander Đại Đế từ thế kỷ thứ 3 tới thế kỷ thứ 1 trước Công nguyên) thường lầm tưởng rằng ngôi đền này mang kiến trúc lai ghép Hy Lạp giống như các công trình ở thành phố cảng Alexandria. Thực tế hoàn toàn ngược lại: tại Đền Edfu không có bất kỳ một cây cột thức Corinth hay một chi tiết kiến trúc Hy Lạp nào. Để giành được sự ủng hộ của giới tư tế bản địa và nhân dân Thượng Ai Cập, các vị vua từ Ptolemy III tới Ptolemy XII đã tuân thủ nghiêm ngặt tới từng chi tiết nhỏ nhất các quy chuẩn kiến trúc, tỷ lệ hình học và nghi lễ cổ truyền của các Pharaoh thời Tân Vương quốc (thậm chí còn tự xưng trên tường đền rằng họ xây dựng theo đúng bản thiết kế thiêng do thần y kiêm kiến trúc sư cổ đại Imhotep để lại từ thời Cổ Vương quốc). Hơn nữa, ngay bên trong hậu cung của Đền Edfu vẫn còn giữ nguyên vẹn Khám thờ bằng đá hoa cương đen nguyên khối của Pharaoh bản địa Nectanebo II (Vương triều thứ 30, thế kỷ thứ 4 TCN) lấy từ ngôi đền tiền thân trước thời Ptolemaios.
IIMột Trăm Tám Mươi Năm Xây Dựng Kiên Trì Và Cuộc Giải Cứu Khỏi Lớp Cát Mười Hai Mét Của Auguste Mariette
Vị trí của Đền Edfu hiện nay vốn là một gò đất thiêng (Tell Edfu) đã có đền thờ thần chim ưng Horus liên tục từ thời Cổ Vương quốc, Trung Vương quốc và đặc biệt là ngôi đền lớn thời Tân Vương quốc do các Pharaoh Ramesses I, Seti I và Ramesses II xây dựng (ngôi đền cổ thời Ramesses nằm theo hướng Đông Tây nhìn ra sông Nile, hiện vẫn còn dấu vết một tháp môn nhỏ nằm ngay phía đông sân trước của đền mới). Vào năm 237 trước Công nguyên, quốc vương Ptolemy III Euergetes đã quyết định khởi công một đại đền mới đồ sộ hơn gấp bội xoay theo trục Nam - Bắc, mở đầu cho một dự án kiến trúc quốc gia kéo dài suốt 180 năm qua sáu đời vua kế tiếp nhau.
- Thế kỷ 13 tới thế kỷ 4 TCN (Tân Vương quốc tới Vương triều 30)Đền cổ thời Ramesses II và Khám thờ đá hoa cương của Pharaoh Nectanebo IICác Pharaoh Seti I và Ramesses II xây dựng đền thờ thần Horus xoay hướng Đông; tới khoảng năm 360 tới 343 TCN, Pharaoh bản địa cuối cùng là Nectanebo II cho tạc khám thờ nguyên khối bằng đá hoa cương đen bóng loáng đặt trong hậu cung.
- Ngày 23 tháng 8 năm 237 TCN tới năm 212 TCNVua Ptolemy III Euergetes đặt đá móng khởi công và Ptolemy IV hoàn thành phần lõi đềnNgày 7 tháng Epiphi năm thứ 10 triều Ptolemy III (23 tháng 8 năm 237 TCN), nhà vua cùng các tư tế cử hành lễ căng dây đặt viên đá móng đầu tiên; tới năm 212 TCN dưới thời Ptolemy IV Philopator, phần hậu cung và các sảnh trong đã xây xong phần thô.
- Năm 142 TCN tới năm 122 TCNLễ khánh thành nội điện dưới thời Ptolemy VIII và xây dựng Tiền sảnh Đa trụ lớnSau một thời gian gián đoạn do biến động tại Thượng Ai Cập, vua Ptolemy VI và Ptolemy VIII Euergetes II hoàn tất việc chạm khắc nội điện, làm lễ an vị thần năm 142 TCN và xây thêm Tiền sảnh Đa trụ (Pronaos) 18 cột khổng lồ vào năm 122 TCN.
- Ngày 5 tháng 12 năm 57 TCNVua Ptolemy XII Auletes hoàn thành Tháp môn cao 36 mét và lắp đặt cửa gỗ tuyết tùng bọc đồngĐúng 180 năm sau ngày khởi công, dưới triều vua Ptolemy XII Auletes (cha của Nữ hoàng Cleopatra VII), đại Tháp môn, Sân Lễ vật, tường bao ngoài được chạm khắc xong và cặp cánh cửa khổng lồ bằng gỗ tuyết tùng Lebanon bọc đồng được lắp vào cổng chính.
- Năm 391 CN tới thế kỷ 19Đóng cửa thời La Mã và vùi lấp dưới 12 mét cát sa mạc cùng làng mạcSau sắc lệnh năm 391 CN của Hoàng đế Theodosius I, một số phù điêu bị đục mặt; suốt hơn một thiên niên kỷ tiếp theo, cát sa mạc và phù sa bồi lấp ngôi đền cao tới tận mái trần (12 mét), người dân địa phương xây cả hàng chục ngôi nhà gạch bùn và chuồng gia súc ngay trên mái đá của đền.
- Thập niên 1860 và năm 1905Nhà Ai Cập học Pháp Auguste Mariette khai quật giải phóng toàn bộ ngôi đềnTừ năm 1860, người sáng lập Cơ quan Cổ vật Ai Cập là Auguste Mariette đã di dời 64 ngôi nhà trên mái đền và huy động công nhân đào bỏ hàng chục vạn mét khối đất cát để làm lộ ra ngôi đền nguyên vẹn nhất thế giới cổ đại; năm 1905 kiến trúc sư Alexandre Barsanti gia cố lại tường phía tây.
Bí quyết giúp Đền Edfu còn nguyên vẹn cả mái trần suốt hai nghìn năm. Khi đoàn học giả của Napoléon Bonaparte đặt chân tới Edfu vào năm 1798 và vẽ lại hiện trạng khu di tích trong bộ sách Description de l'Égypte, họ chỉ nhìn thấy phần đỉnh của Tháp môn nhô lên trên một ngọn đồi đất, còn bên dưới ngọn đồi và ngay trên mặt mái bằng phẳng của các sảnh cột là cả một ngôi làng đông đúc của nông dân Edfu đang sinh sống, nấu nướng và chăn nuôi dê cừu, khói bếp ám đen cả mặt dưới trần đá qua các lỗ thông sáng. Chính lớp cát sa mạc và đất bùn dày tới mười hai mét phủ kín từ chân tới nóc đền ấy đã vô tình trở thành một chiếc kén bảo vệ hoàn hảo: nó vừa giữ cho các bức tường đá sa thạch không bị đổ sập trong các trận động đất, vừa ngăn chặn nạn lấy đá đền cổ đem đi nung vôi hay xây công trình khác, để khi Auguste Mariette dọn sạch lớp đất cát vào năm 1860, cả thế giới ngỡ ngàng bước vào một ngôi đền Ai Cập cổ đại còn nguyên vẹn từng bậc cầu thang, từng lỗ thông gió và từng ống thoát nước mưa hình sư tử trên mái.
IIITháp Môn Cao 36 Mét, Đôi Chim Ưng Đá Hoa Cương Đen, Phòng Chế Hương Kyphi Và Khám Thờ Nectanebo II
Đền thần Horus tại Edfu là hình mẫu kinh điển chuẩn mực nhất cho quy hoạch không gian đền thờ Ai Cập cổ đại. Trải dài 137 mét theo trục Nam - Bắc và rộng 79 mét tại mặt tiền, ngôi đền dẫn dắt bước chân con người đi qua một hành trình biến đổi tâm thức rõ rệt: bắt đầu từ khoảng sân rộng ngập tràn ánh nắng chói chang dành cho công chúng, đi qua hai sảnh cột có ánh sáng mờ dần trong khi nền đá cứ mỗi gian lại được nâng cao hơn và trần đá lại hạ thấp xuống, cho tới khi chạm vào Hậu cung (Naos) ở điểm cao nhất và tối thẳm nhất, nơi chỉ có nhà vua và vị đại tư tế mới được phép bước vào.
Trước khi bước vào cổng đền chính, ở phía tây quảng trường là Điện Đản Sinh (Mammisi) chạm khắc sự ra đời thần thánh của thần Harsomtus (con trai của Horus và Hathor). Phía bắc quảng trường sừng sững Đại Tháp môn rộng 79 mét và cao tới 36 mét (một trong những tháp môn cao nhất còn tồn tại ở Ai Cập). Trên mặt tiền hai cánh tháp môn khắc bốn rãnh thẳng đứng cực lớn dùng để dựng bốn cột cờ bằng gỗ tuyết tùng cao vút và bốn bức phù điêu khổng lồ miêu tả vua Ptolemy XII Auletes đang nắm tóc kẻ thù dâng lên thần Horus xứ Behdet và Nữ thần Hathor. Bên trong lòng hai cánh tháp môn có hệ thống cầu thang đá gồm 242 bậc dẫn qua các phòng canh có cửa sổ chiếu sáng lên tới tận sân thượng đỉnh tháp.
Canh giữ ngay hai bên cổng vòm của Đại Tháp môn và trước Tiền sảnh Đa trụ là những pho tượng Chim Ưng Horus tạc nguyên khối bằng đá hoa cương đen xám bóng loáng cao hơn 3 mét, đầu đội Vương miện Kép (Pschent) của Thượng và Hạ Ai Cập với ánh mắt uy nghiêm sống động bậc nhất nghệ thuật điêu khắc động vật cổ đại. Bước qua cổng Tháp môn là Sân Lễ Vật (Court of Offerings) rộng lớn lát đá phẳng phiu, được bao bọc ở ba mặt đông, tây, nam bởi hàng hiên gồm 32 cây cột đá có đầu cột chạm hoa lá đa dạng, nơi người dân thành Edfu xưa được phép vào dâng lễ vật và chiêm ngưỡng tượng thần trong các ngày đại lễ.
Phía bắc sân mở vào Tiền sảnh Đa trụ lớn (Outer Hypostyle Hall) được nâng đỡ bởi 18 cây cột sa thạch khổng lồ xếp thành 3 hàng (cao 12,5 mét), nối với nhau ở mặt trước bằng bức tường lửng (screen wall). Ngay hai bên lối vào bên trong Tiền sảnh này là hai căn phòng nhỏ vô cùng độc đáo: bên phải (phía đông) là Phòng Thư viện (House of Books - Per-Medjat) chứa các cuộn giấy papyrus nghi lễ, trên tường khắc rõ danh mục toàn bộ các bộ sách thần học, thiên văn học và thần chú bảo vệ đền; bên trái (phía tây) là Phòng Thí nghiệm Hương liệu (Laboratory - Isy), nơi các bức tường khắc chi tiết như một cuốn sách dược học cổ đại các công thức pha chế dầu xức thánh và đặc biệt là công thức 16 vị nguyên liệu (nhựa thơm myrrh, trầm hương, nho khô, mật ong, rượu vang, quế, bạc hà, bách xù...) để luyện nên loại hương trầm thiêng Kyphi đốt cúng thần mỗi chiều tối.
Đi qua Tiền sảnh 18 cột là Nội sảnh Đa trụ (Inner Hypostyle Hall hay Sảnh Lễ hội) gồm 12 cây cột tạo thành không gian cổ kính nhất của ngôi đền (hoàn thành năm 212 TCN dưới thời Ptolemy IV). Tại đây có các cửa phụ dẫn ra hành lang lấy nước giếng thiêng (Nilometer) và nhận lễ vật lỏng, lễ vật khô. Tiếp nối phía bắc là hai phòng tiền sảnh nằm ngang (Phòng Dâng Lễ Vật và Phòng Chư Thần Ennead), nơi có hai cầu thang đá đối xứng: cầu thang phía đông đi lên theo đường xoắn và cầu thang phía tây đi xuống theo đường thẳng, trên tường cầu thang chạm khắc nguyên vẹn đoàn rước các tư tế đeo mặt nạ thần khiêng kiệu tượng thần Horus đi lên mái đền đón tia nắng đầu tiên của ngày Tết Đầu Năm Mới (Wepet Renpet).
Ở chính tâm cực bắc của ngôi đền là Hậu cung của thần Horus (Holy of Holies), căn phòng duy nhất tách biệt hoàn toàn bằng hành lang bao quanh. Ngay giữa hậu cung sừng sững bảo vật cổ xưa nhất của Đền Edfu: Khám thờ (Naos) cao 4 mét được đẽo nguyên khối từ một tảng đá hoa cương đen xám vùng Aswan và đánh bóng như gương dưới triều Pharaoh Nectanebo II (khoảng năm 360 tới 343 TCN, sót lại từ ngôi đền trước thời Ptolemaios) dùng để đặt pho tượng thần Horus bằng vàng. Ngay phía trước khám đá hoa cương ấy là bệ đá đỡ bản phục dựng nguyên mẫu chiếc Thuyền thiêng bằng gỗ tuyết tùng mạ vàng (Sacred Barque) dùng để rước thần Horus trong các kỳ lễ hội. Bao quanh hậu cung là 10 phòng thờ nhỏ tỏa ra như cánh hoa (trong đó có Phòng thờ Osiris, Phòng Ngai vàng của Ra, Phòng Vải lanh và Phòng đón Năm Mới có trần chạm nữ thần bầu trời Nut).
Chạy bao bọc toàn bộ phần lõi đền và ngăn cách với thế giới bên ngoài là một hành lang lộ thiên hẹp nhưng cực kỳ hùng vĩ nằm giữa tường ngoài của đền và bức tường bao kiên cố cao vút (Enclosure Wall). Dọc theo mặt trong của bức tường bao phía tây là một kiệt tác chạm khắc có một không hai trong lịch sử sân khấu và tôn giáo cổ đại: Bộ phù điêu Vở kịch Thiêng Chiến thắng của Horus (Triumph of Horus), gồm 10 cảnh nối tiếp nhau kèm đầy đủ lời thoại của nhà vua, thần Horus, Nữ thần Isis và dàn đồng ca, mô tả thần Horus đứng trên thuyền phóng lao móc sắt đâm hạ thần hỗn loạn Seth đang biến hình thành một con hà mã dưới chân ngài, sau đó cắt từng phần thịt hà mã (tương ứng bằng những chiếc bánh ngọt hình hà mã trong lễ hội thực tế) chia cho các thành phố.
| Hạng mục kiến trúc | Thông số kỹ thuật và niên đại | Đặc điểm nghệ thuật và tư liệu lịch sử |
|---|---|---|
| Tổng thể Đền thần Horus | Dài 137 mét, rộng mặt tiền 79 mét; xây dựng từ năm 237 tới 57 TCN | Ngôi đền cổ đại nguyên vẹn nhất Ai Cập và lớn thứ hai toàn quốc sau Karnak |
| Đại Tháp môn và Tượng Chim Ưng | Tháp môn cao 36 m, rộng 79 m (242 bậc thang trong tường); 2 tượng đá hoa cương đen | Khắc vua Ptolemy XII trước thần Horus và Hathor; tượng chim ưng đội Vương miện Kép Pschent |
| Sân Lễ Vật và Tiền sảnh Đa trụ | Sân Lễ Vật gồm 32 cột bao 3 mặt; Tiền sảnh Đa trụ (Pronaos) gồm 18 đại trụ | Bên trong Tiền sảnh có Phòng Thư viện (Per-Medjat) và Phòng công thức hương trầm Kyphi |
| Nội sảnh 12 cột và Cầu thang Mái | Hoàn thành năm 212 TCN (Ptolemy IV); gồm 12 cột và 2 cầu thang Đông - Tây | Tường cầu thang khắc trọn vẹn đoàn rước tượng Horus lên mái đền đón nắng Tết Năm Mới |
| Hậu cung và 10 phòng thờ vệ tinh | Khám thờ đá hoa cương đen nguyên khối cao 4 m của Pharaoh Nectanebo II (thế kỷ 4 TCN) | Đặt cùng bản phục dựng Thuyền thiêng bằng gỗ của thần Horus và Nhà nguyện đón Năm Mới |
| Hành lang Tường bao ngoài | Bao bọc ba mặt Đông, Bắc, Tây; kèm Giếng đo mực nước sông Nile (Nilometer) | Tường Đông khắc Văn bản Xây dựng Đền; tường Tây khắc Vở kịch thiêng Horus đâm hà mã Seth |
IVThế Đất Và Hướng
Đền thần Horus tại Edfu mang một điểm đặc biệt về quy hoạch hướng trục so với ngôi đền tiền thân thời Tân Vương quốc: trong khi ngôi đền cũ của Ramesses II quay mặt về hướng Đông nhìn ra sông Nile, thì vào năm 237 trước Công nguyên các kiến trúc sư và tư tế thời Ptolemaios đã xoay toàn bộ đại đền mới theo trục Nam - Bắc. Việc xoay trục này xuất phát từ địa lý thiêng kết nối giữa Edfu với thánh địa Dendera của Nữ thần Hathor ở phía bắc và quỹ đạo Mặt Trời chính ngọ. Dưới đây là phần phân tích địa thế và sơn hướng của Đền Edfu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện.
Xét trên đại cục sơn thủy của vùng trung lưu Thượng Ai Cập tại tọa độ 24,9778 độ vĩ bắc, 32,8733 độ kinh đông, Đền thần Horus tọa lạc trên một gò đất cổ tự nhiên cao ráo (Tell Edfu) nằm bên bờ Tây của dòng sông Nile (cách bờ sông hiện tại khoảng 700 mét về phía tây). Tại đoạn chảy qua thành phố Edfu, thung lũng sông Nile mở rộng thành một đồng bằng phù sa màu mỡ, còn dòng sông lớn uốn cong nhẹ ôm lấy phía đông của gò đền như một dải Thanh Long thủy hiền hòa bảo hộ, giúp nền móng đá sa thạch của ngôi đền luôn khô ráo và đứng vững trước mọi kỳ nước lũ lớn suốt hơn hai nghìn năm qua.
Xét về sơn hướng và bố cục nội ngoại minh đường, Đền thần Horus tại Edfu được thiết kế chuẩn xác theo thế tọa Bắc hướng Nam (phương vị trục chính từ Hậu cung nhìn ra cổng Đại Tháp môn mở thẳng về chính Nam khoảng 176 độ), trùng khớp một cách kỳ lạ với nguyên tắc Tọa Bắc triều Nam (Đế vương chi hướng) của kiến trúc cung điện và miếu đường phương Đông. Vì thần Horus xứ Behdet là vị thần bầu trời và là biểu tượng của Đĩa Mặt Trời rực rỡ nhất lúc đứng bóng giữa trưa ở phương Nam, thế tọa Bắc triều Nam giúp Đại Tháp môn cao 36 mét và Sân Lễ Vật luôn đón trọn vẹn nguồn dương khí cực thịnh của phương Nam (cung Ly Hỏa) suốt cả ngày. Khi bước từ cổng Nam tiến dần về Hậu cung ở phương Bắc (cung Khảm Thủy), cốt sàn đá được nâng cao dần lên trong khi mái đá hạ thấp xuống và hai lớp tường đá dày bao bọc kín kẽ, tạo thành cấu trúc Ngoại dương nội âm, Thủy Hỏa ký tế, giữ cho căn phòng đặt khám đá hoa cương đen của thần Horus ở cực Bắc luôn mát mẻ, tĩnh tại và tích tụ linh khí sâu thẳm nhất.
VĐại Lễ Hôn Phối Thiêng Liêng Với Nữ Thần Hathor, Lễ Đón Mặt Trời Năm Mới Và Vở Kịch Chiến Thắng Thần Seth
Nhờ các bộ lịch lễ hội khắc chi tiết tới từng ngày trên tường đền, chúng ta biết chính xác rằng vào thời cổ đại, Đền thần Horus tại Edfu là sân khấu của ba kỳ đại lễ quốc gia quy mô bậc nhất miền Thượng Ai Cập, kết nối hàng trăm kilômét đường sông Nile và thu hút hàng vạn tín đồ tham dự:
| Thời điểm tổ chức | Hệ lịch áp dụng | Tên đại lễ | Nội dung nghi thức và diễn xướng tại Đền thần Horus (Edfu) |
|---|---|---|---|
| Tháng thứ 3 mùa Thu Hoạch Shemu (tháng Epiphi, kéo dài 15 ngày) | Lịch Mặt Trời Ai Cập cổ đại | Đại lễ Hôn Phối Thiêng Liêng (Festival of the Beautiful Meeting - Heb Nefer en Sehen) | Pho tượng Nữ thần Hathor từ đền Dendera ở phía bắc được rước lên thuyền lớn đi ngược dòng sông Nile suốt 180 km về phía nam; thần Horus từ Đền Edfu cũng ngự thuyền ra đón hiền thê trên sông rồi cùng rước vào ngự chung trong Đền Edfu suốt 14 ngày đêm giữa tiếng đàn hát, tiệc rượu và nghi lễ viếng mộ các thần tổ tiên. |
| Ngày Mồng 1 tháng Thoth hằng năm (Ngày đầu tiên của mùa Nước Lũ Akhet) | Lịch Mặt Trời Ai Cập cổ đại | Đại lễ Đón Năm Mới (Wepet Renpet) và Nghi thức Hôn Mặt Trời trên mái đền | Vào rạng sáng ngày Tết Đầu Năm Mới (trùng với lúc sao Thiên Lang mọc và nước lũ sông Nile dâng lên), các tư tế rước pho tượng thần Horus từ hậu cung tối đi dọc cầu thang phía đông lên sân thượng mái đền để tia nắng mặt trời đầu tiên của năm mới chiếu thẳng vào mắt tượng thần (nghi thức Hợp nhất với Đĩa Mặt Trời - Khnem Aten) nhằm nạp lại sinh lực cho cả năm, rồi rước xuống theo cầu thang phía tây. |
| Từ ngày 21 tháng thứ 2 mùa Gieo Trồng Peret (tháng Mechir, kéo dài 5 ngày) | Lịch Mặt Trời Ai Cập cổ đại | Đại lễ Chiến Thắng (Festival of Victory) và Diễn xướng Kịch thiêng Horus đâm Hà mã Seth | Tái hiện sống động bộ phù điêu trên tường bao phía tây tại hồ nước thiêng của đền: nhà vua hoặc đại tư tế đóng vai thần Horus đứng trên thuyền dùng lao đâm vào hình nộm con hà mã màu đỏ tượng trưng cho thần hỗn loạn Seth, sau đó dân chúng cùng ăn những chiếc bánh ngọt nặn hình hà mã để mừng công lý và trật tự Ma'at toàn thắng. |
Cuộc hội ngộ tình yêu dài 180 kilômét trên dòng sông Nile của Horus và Hathor. Nếu phương Đông có truyền thuyết Ngưu Lang và Chức Nữ mỗi năm gặp nhau một lần qua cầu Ô Thước, thì người Ai Cập cổ đại suốt hàng nghìn năm đã sống trong niềm hân hoan của Lễ hội Cuộc Hội Ngộ Tuyệt Đẹp (Festival of the Beautiful Meeting) giữa Nữ thần Hathor xứ Dendera và Thần Horus xứ Edfu. Mỗi mùa hè vào tháng Epiphi, khi đoàn thuyền mạ vàng rực rỡ chở Nữ thần Hathor từ Dendera vượt qua Thebes tiến gần tới bến sông Edfu, pho tượng thần Horus được rước từ hậu cung Đền Edfu ra tận bờ sông để đón người vợ yêu quý của mình. Hai vị thần cùng sánh đôi tiến qua Đại Tháp môn trong tiếng reo hò và tiếng lục lạc Sistrum vang dội của hàng vạn người dân, cùng lên mái đền ngắm nhìn giang sơn và cùng đi viếng khu lăng mộ của các vị thần tổ tiên vùng Edfu để cầu cho đất nước mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và con cháu đầy đàn.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Quảng trường Đền Edfu, Bờ Tây sông Nile, thành phố Edfu, tỉnh Aswan, Thượng Ai Cập
- Đường tới
- Đền thần Horus tọa lạc tại trung tâm thành phố Edfu ở bờ Tây sông Nile (thuộc tỉnh Aswan), nằm cách thành phố Luxor khoảng 105 km về phía nam và cách thành phố Aswan khoảng 110 km về phía bắc. Quý vị có thể tới Edfu bằng ba cách: đi du thuyền sông Nile (từ bến tàu bờ sông Edfu có xe điện hoặc xe ngựa chạy khoảng 10 phút tới cổng đền), đi tàu hỏa tuyến Thượng Ai Cập từ Luxor hoặc Aswan tới Ga Edfu (nằm ở bờ Đông, sau đó đi taxi qua cầu Edfu sang bờ Tây khoảng 4 km), hoặc thuê xe ô tô riêng đi trong ngày từ Luxor kết hợp thăm Đền Esna, Đền Edfu và Đền Kom Ombo.
- Toạ độ
- 24.9778, 32.8733
Đền thần Horus tại Edfu là điểm dừng chân quan trọng nhất của tất cả các du thuyền sông Nile (Nile Cruise) trên hành trình giữa Luxor và Aswan. Vì các tàu du lịch thường cập bến Edfu cùng lúc vào khoảng từ 7 giờ tới 9 giờ sáng khiến cổng đền rất đông khách, nếu đi tự túc bằng đường bộ hoặc tàu hỏa, quý vị nên tới vào khoảng từ 11 giờ trưa tới 3 giờ chiều: lúc này các đoàn tàu du lịch đã rời bến để đi tiếp về Kom Ombo, và nhờ toàn bộ các sảnh cột của Đền Edfu đều còn nguyên mái đá dày che kín nên bên trong đền vẫn rất râm mát, yên tĩnh ngay cả vào giữa trưa. Khi vào đền, quý vị nhớ chiêm ngưỡng pho tượng Chim Ưng đá hoa cương đen đội Vương miện Kép ở sân trong, ngước nhìn các bức tường khắc công thức hương trầm Kyphi ở phòng bên trái Tiền sảnh, ngắm Khám đá hoa cương đen nguyên khối của Nectanebo II trong hậu cung và đi dạo một vòng quanh hành lang tường bao phía tây để xem bộ tranh khắc đá Horus đâm hà mã Seth.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thần Horus tại Edfu
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Đền thần Horus tại Edfu lại được bảo tồn nguyên vẹn hơn tất cả các ngôi đền khác ở Ai Cập?
Đền Edfu còn nguyên vẹn gần như tuyệt đối cả mái trần đá, sàn đá và tường bao vì hai lý do: thứ nhất, đây là một trong những đại đền được xây dựng muộn nhất của văn minh Ai Cập (hoàn thành năm 57 trước Công nguyên dưới thời Ptolemaios); thứ hai, suốt nhiều thế kỷ thời Trung cổ, toàn bộ ngôi đền đã bị cát sa mạc và phù sa bồi lấp sâu tới 12 mét (chỉ nhô phần đỉnh tháp môn) và có cả một ngôi làng nhà gạch bùn xây trên mái đền, nhờ đó tránh được sự tàn phá của con người cho tới khi nhà khảo cổ Pháp Auguste Mariette đào lộ ra vào năm 1860.
Đền Edfu thờ vị thần nào và phải mất bao lâu mới xây dựng xong?
Ngôi đền thờ chính Thần bầu trời và vương quyền đầu chim ưng Horus xứ Behdet (Hor-Behdety) cùng người vợ là Nữ thần Hathor xứ Dendera và con trai là thần Harsomtus. Công trình được khởi công vào ngày 23 tháng 8 năm 237 trước Công nguyên dưới triều vua Ptolemy III Euergetes và chỉ hoàn thành trọn vẹn vào ngày 5 tháng 12 năm 57 trước Công nguyên dưới triều vua Ptolemy XII Auletes, tức mất đúng 180 năm xây dựng liên tục.
Khám thờ bằng đá hoa cương đen bên trong Hậu cung Đền Edfu có gì đặc biệt?
Đứng ngay chính giữa Hậu cung (Naos) của Đền Edfu là một chiếc khám thờ (shrine) cao 4 mét được đẽo nguyên khối từ đá hoa cương đen xám Aswan và đánh bóng như gương. Đây là hiện vật cổ xưa nhất trong đền, được tạo tác dưới triều vị Pharaoh bản địa cuối cùng của Vương triều thứ 30 là Nectanebo II (khoảng năm 360 tới 343 TCN) cho ngôi đền cũ rồi được các vua Ptolemaios giữ lại làm tâm điểm cho đại đền mới.
Căn phòng Thí nghiệm Hương liệu (Laboratory) trong Đền Edfu lưu giữ bí mật gì của người cổ đại?
Nằm ở phía tây bên trong Tiền sảnh Đa trụ 18 cột là Phòng Thí nghiệm Hương liệu (Isy), nơi các bức tường đá được chạm khắc chi tiết các công thức điều chế nước hoa, dầu xức thánh và đặc biệt là công thức 16 vị thảo mộc, nhựa thơm (nhựa myrrh, trầm hương, mật ong, rượu vang, nho khô, quế, bách xù...) để luyện nên viên hương trầm thiêng Kyphi đốt cúng thần mỗi buổi chiều tối.
Bộ phù điêu trên bức tường bao phía tây của Đền Edfu kể lại câu chuyện gì?
Mặt trong bức tường bao phía tây của Đền Edfu khắc trọn vẹn văn bản và hình ảnh của Vở kịch Thiêng Chiến thắng của Horus (Triumph of Horus): qua 10 cảnh liên hoàn, thần chim ưng Horus cùng mẹ là Nữ thần Isis đứng trên thuyền buồm phóng lao móc sắt đâm hạ thần hỗn loạn Seth (khi ấy hóa hình thành một con hà mã dưới sông Nile) để báo thù cho vua cha Osiris và giành lại ngai vàng hợp pháp của Ai Cập.