Thánh đường Islam 103 An Nhơn

INgôi Nhỏ Nhất Trong Bốn Ngôi

Xin nói rõ ngay từ dòng đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất. Nơi này là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam. Đây không phải một thánh đường Bàni, dù trong cùng thôn An Nhơn có một ngôi Bàni đứng cách đây chừng hai trăm mét.

Tên Chăm của làng là palei Mblap Klak, đặt cặp với palei Mblap Baruw là thôn Phước Nhơn kề bên. Hai chữ cuối nói rõ quan hệ giữa hai làng: một bên là Mblap cũ, một bên là Mblap mới, vốn tách ra từ cùng một gốc. Tên palei ấy dùng chung cho cả người Bàni lẫn người Islam trong làng, vì cả hai bên đều là người của cùng một palei.

Theo khảo cứu đã công bố, ngôi 103 có khoảng 229 tín đồ, ít nhất trong bốn thánh đường của vùng, trong khi ngôi 101 ở Văn Lâm có khoảng một nghìn năm trăm người. Con số ấy đáng được nhớ, vì nó cho thấy một cộng đồng chỉ vài trăm người vẫn dựng và giữ được đủ bộ khung của một masjid.

IINgôi Thứ Ba Trong Bốn Ngôi

Ngôi thánh đường này không có văn bia khởi dựng và cũng không có văn bản gốc nào được công bố. Các làng Chăm phần lớn không giữ loại văn bản ấy, nên những gì khảo được đều đến từ các nghiên cứu về cộng đồng. Chúng tôi ghi mốc theo khảo cứu và nói rõ là theo khảo cứu, chứ không viết như một mốc đã đóng đinh.

• Khoảng 1960Islam chính thống vào vùng
  Một bộ phận người Chăm Bàni trong vùng chuyển sang thực hành theo Islam chính thống, mà vẫn ở nguyên trong làng cũ của mình. Theo khảo cứu, lý do được nêu nhiều nhất là lối thực hành bên Islam gọn hơn, trong khi đối tượng thờ phượng thì vẫn là một.
• 1960 hoặc 1962Thánh đường 101 Văn Lâm
  Ngôi Islam đầu tiên của vùng dựng ở thôn Văn Lâm, mở đường cho ba ngôi sau. Nguồn ghi năm dựng khác nhau.
• 1964Thánh đường 102 Phước Nhơn
  Ngôi thứ hai dựng ở thôn Phước Nhơn kề bên, tức palei Mblap Baruw, cách Sang Magik Bàni của làng ấy chừng một trăm mét.
• 1968Dựng thánh đường 103 An Nhơn
  Ngôi thứ ba của dòng Islam chính thống trong vùng được dựng ngay trong thôn An Nhơn, cách Sang Magik Bàni của làng chừng hai trăm mét. Mốc này hiện chỉ có một nguồn khảo cứu.
• 1974Thánh đường 104 Nho Lâm
  Ngôi thứ tư dựng ở thôn Nho Lâm, gần trục quốc lộ. Từ đây vùng có đủ bốn thánh đường Islam mang bốn số hiệu liền nhau.
• 2011 hoặc 2012Lập ban đại diện cấp tỉnh
  Cộng đồng Islam trong tỉnh cũ có một ban đại diện chung cho cả bốn thánh đường. Nguồn ghi năm khác nhau, chi tiết nêu ngay dưới đây.
• Hiện nayBốn ngôi, khoảng ba nghìn tín đồ
  Theo khảo cứu đã công bố, cộng đồng Chăm Islam trong tỉnh cũ có khoảng ba nghìn tín đồ sinh hoạt tại bốn thánh đường, trong đó ngôi 103 có khoảng 229 người, ít nhất trong bốn ngôi.

IIIMột Masjid Thu Nhỏ Vẫn Đủ Bộ

Cái đáng xem ở ngôi 103 không phải quy mô mà là tính đủ bộ. Một thánh đường Islam chỉ cần ba thứ để làm tròn việc của nó: chỗ tẩy thể bằng nước, chỗ tập hợp cả hàng cùng lễ, và một dấu chỉ hướng. Ba thứ ấy không được bớt, dù cộng đồng chỉ vài trăm người và khu đất chỉ bằng một mảnh vườn.

Các bộ phận của một thánh đường

Đặt cạnh nếp nhà Bàni cách đó hai trăm mét thì khác biệt hiện ra ngay ở phần trên mái. Sang Magik Bàni thấp, dài, tường phẳng, không vòm, không khối vươn cao, không biểu tượng trên nóc. Thánh đường Islam thì có cả ba thứ ấy. Cái khác không phải chuyện thẩm mỹ mà là chuyện công dụng: một bên chỉ mở trong kỳ lễ nên không cần gọi ai, một bên phải tập hợp người năm lần mỗi ngày nên phải có chỗ để tiếng gọi vang xa.

Một điều dễ nhận ra với người quen đi đình chùa: ở đây không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa Việt dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, mỗi bước một lớp kín hơn. Thánh đường thì mở, chỉ có một gian rộng duy nhất, và không có chỗ nào kín hơn chỗ nào, vì không có vật thiêng nào để cất vào trong.

IVThế Đất Và Hướng

Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo: hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ đất Việt Nam, hướng ấy rơi về phía tây chếch lên bắc. Người dựng không có quyền chọn khác. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và nếu thửa đất không thuận thì người ta xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng.

Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.

VNhịp Ngày, Nhịp Tuần Và Nhịp Năm

Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa chứ không đứng yên như hội hè theo âm lịch của người Việt.

Ngoài phần lễ, thánh đường giữ phần bố thí theo nếp chung của một masjid, gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah, và giữ phần dạy kinh cho con em trong xóm.

Điều đáng viết nhất về An Nhơn vẫn là chuyện hai mùa chay trong một làng. Khi bên Bàni bước vào tháng Ramưwan theo lịch Chăm, làng có tảo mộ, có mâm cơm mời tổ tiên, và các vị chức sắc vào ở trong Sang Magik để giữ chay thay cho cả cộng đồng. Khi bên Islam bước vào tháng Ramadan theo lịch Hijri, thì mỗi người tự nhịn chay trọn tháng, không ai làm thay ai. Hai mùa lễ mang hai cái tên nghe gần giống nhau, tính theo hai thứ lịch khác nhau, và diễn ra giữa những người cùng họ hàng, cùng tiếng nói, cùng một tên palei.

Các khảo cứu gần đây ghi nhận hai cộng đồng trong vùng sống hòa thuận với nhau và giữ giao lưu theo các quan hệ họ hàng và làng xóm, dù không có liên hệ nào về mặt tôn giáo. Hai ngôi trong một làng là chuyện không tìm thấy ở đâu khác ngoài An Nhơn, Phước Nhơn và Văn Lâm, và đó là nét riêng nhất của vùng đất này.

VINơi Chốn Và Đường Tới

Những nơi gần đây trong thư viện

VIIĐóng Góp Cho Trang Này

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp