Đi vào thôn An Nhơn, quý vị sẽ gặp một điều mà rất ít nơi trên đất nước này có. Trong cùng một thôn, cách nhau chừng hai trăm mét, có hai ngôi nhà thờ phượng của hai cộng đồng cùng gốc Hồi Giáo nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ. Một ngôi là Sang Magik của người Chăm Bàni, nếp nhà dài quét vôi sáng, tường phẳng, cửa đóng gần trọn năm. Ngôi kia là Thánh đường Hồi giáo Islam 103 An Nhơn theo lối chính thống, mở cửa mỗi ngày.
Bài này viết về ngôi thứ nhất. Người trong làng không gọi nơi đây bằng tên hành chính mà gọi bằng tên Chăm là palei Mblap Klak, nghĩa là Mblap cũ. Có một Mblap mới nữa, cách đó chừng hai cây số, tên Việt là Phước Nhơn với Thánh đường Bàni Phước Nhơn. Hai làng ấy là một cặp anh em, và cả hai cùng mang trong mình câu chuyện hai ngôi thờ khác hệ đứng cạnh nhau.
IMblap Cũ, Mblap Mới Và Đạo Bàni
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất. Bàni là Hồi Giáo đã bản địa hóa của người Chăm, hình thành riêng ở vùng Nam Trung Bộ, và khác với Hồi Giáo Islam chính thống mà cộng đồng Chăm Islam cùng người Malay theo. Hai bên cùng một gốc, nhưng nếp hành đạo đã khác nhau từ lâu. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một sự kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Về tên làng, chữ Mblap là tên gốc của cả một vùng cư trú, còn Klak nghĩa là cũ và Baruw (hoặc Birau, Bahrau) nghĩa là mới. An Nhơn là palei Mblap Klak, làng cũ. Phước Nhơn là palei Mblap Baruw, làng mới tách ra. Các tài liệu chép tên này không giống nhau, có bản ghi Pamblap Klak, có bản ghi Pamblap A Lhak, và nghĩa cũ mới thì vẫn là một. Bài này dùng cách ghi Mblap Klak cho nhất quán, và nêu các biến thể để quý vị khỏi ngỡ khi đọc sang tài liệu khác.
Theo giáo nghĩa Bàni, đấng tối cao là Po Awluah, tức Allah. Kinh sách gọi là Kuraân, chép bằng chữ Arab biến thể có xen chữ Chăm Akhar Thrah hướng dẫn nghi thức, được chức sắc học thuộc để tụng trong nghi lễ. Bên cạnh Po Awluah, người Bàni vẫn thờ cúng ông bà tổ tiên và vẫn giữ các vị thần tự nhiên trong hệ nghi lễ của mình.
Chỗ khác biệt lớn nhất nằm ở năm bổn phận của Hồi Giáo. Bên Islam chính thống, năm bổn phận ấy là việc của từng tín đồ, nên tín đồ tự hành lễ năm lần mỗi ngày và cả cộng đồng cùng giữ chay trọn tháng Ramadan. Bên Bàni, năm bổn phận được giao cho lớp chức sắc đảm nhận thay cho cả làng, và việc bố thí được chuyển thành nghi thức đổi gạo dâng lên thánh đường. Vì vậy trong tháng Ramưwan, các vị chức sắc vào ở hẳn trong Sang Magik và giữ chay tại đó, còn tín đồ lo phần tảo mộ, dâng cơm tổ tiên và giữ kiêng cữ trong nhà.
Về mặt sử liệu, Hồi Giáo tới vương quốc Chăm Pa theo đường biển từ sớm, mang tới bởi thương nhân và thợ thủ công cư trú dọc bờ biển miền Trung. Qua nhiều thế kỷ, lớp Hồi Giáo ấy hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bàlamôn có sẵn, thành đạo Bàni như hôm nay, với hệ chức sắc riêng và lịch lễ riêng.
Số liệu đã công bố cho biết địa bàn tỉnh Ninh Thuận cũ có khoảng 29.700 tín đồ Hồi Giáo Bàni, cư trú tập trung tại 12 thôn thuộc 6 xã, trải trên bốn huyện cũ là Ninh Hải, Ninh Sơn, Ninh Phước và Thuận Nam. Bảy trong số các thôn ấy có Sang Magik riêng, gồm Văn Lâm, Phú Nhuận, Thành Tín, Lương Tri, An Nhơn, Phước Nhơn và Tuấn Tú. An Nhơn là một trong bảy ngôi đó.
Chỗ hay hiểu lầm nhất ở An Nhơn không nằm trong giáo nghĩa mà nằm ngay trên mặt đất của thôn. Người ngoài tới đây, nghe nói thôn có thánh đường Hồi Giáo, thường tưởng chỉ có một. Thực ra có hai ngôi, thuộc hai hệ khác nhau.
Ngôi thứ nhất là Sang Magik Bàni (tên Chăm là Magik Haluw Mblap Klak), tức nơi mà bài này viết. Ngôi thứ hai là Thánh đường Hồi giáo Islam 103 An Nhơn, tên gọi theo lối Arab là Al Noor (hoặc An Noor). Về năm khởi dựng ngôi 103 này, các nguồn khảo cứu ghi vênh nhau: số liệu của Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo tỉnh dẫn trong nghiên cứu năm 2019 của Chu Văn Tuấn ghi dựng năm 1964 và trùng tu năm 1995, trong khi khảo cứu năm 2008 của Tạ Long và Ngô Thị Chính (cùng sách năm 2007 do Nguyễn Hồng Dương chủ biên) ghi dựng năm 1968 (sau Thánh đường 102 Phước Nhơn dựng năm 1964). Theo báo cáo năm 2018, ngôi 103 có khoảng 229 tín đồ (khảo sát tháng 9 năm 2019 ghi nhận 73 hộ với gần 300 nhân khẩu). Đó là cơ sở của cộng đồng Chăm Islam, thực hành theo lối chính thống, cửa mở quanh năm và tín đồ tự hành lễ năm lần mỗi ngày.
Hai ngôi cách nhau chừng hai trăm mét. Ai chỉ ghé một ngôi rồi viết về cả thôn thì sẽ viết thiếu một nửa. Thư viện có bài riêng cho ngôi Islam ấy, xin quý vị đọc sang để thấy đủ hai mặt.
IILàng Mblap Klak Và Ngôi Sang Magik
Các tài liệu thư viện tra được không ghi một năm khởi dựng cụ thể cho ngôi Sang Magik này, và thư viện ghi rõ là chưa khảo được thay vì đưa ra một con số không có nguồn. Điều này không lạ với các làng Chăm, vì công trình gốc vốn làm bằng vật liệu mau hỏng, dựng lại nhiều lần, nên niên đại được nhớ theo đời chức sắc chứ không theo văn bia. Ở đây không có văn bia nào để đọc.
- Thế kỷ 9 tới 11Dấu vết Hồi Giáo sớmTheo một luồng khảo cứu, Hồi Giáo theo đường biển tới vương quốc Chăm Pa cùng thương nhân và thợ thủ công cư trú dọc bờ biển miền Trung.
- Thế kỷ 14 tới 17Hình thành đạo BàniLớp Hồi Giáo hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bàlamôn có sẵn, thành đạo Bàni với hệ chức sắc và hệ lễ riêng.
- Chưa khảo đượcTách làng MblapMột bộ phận dân Mblap Klak tách ra lập làng mới là Mblap Baruw, tức Phước Nhơn. Tài liệu không cho biết việc tách làng xảy ra năm nào, chỉ giữ lại cặp tên cũ và mới.
- Trước giữa thế kỷ 20Sang Magik bằng vật liệu nhẹTheo mô tả của giới nghiên cứu, Sang Magik Bàni vốn làm mái tranh, vách tre hoặc vách đất, dựng lại theo chu kỳ chứ không xây kiên cố.
- 1964 hoặc 1968Thánh đường Islam trong cùng thônThánh đường Hồi giáo Islam 103 An Nhơn (Al Noor) được dựng trong thôn (các nguồn khảo cứu ghi năm 1964 hoặc 1968, trùng tu năm 1995), đánh dấu việc hai lối hành đạo cùng có mặt trong một thôn. Đây là một cơ sở khác hệ, không phải ngôi Bàni.
- Nửa sau thế kỷ 20Xây lại bằng vật liệu bềnSang Magik Bàni được xây lại bằng tường gạch, mái ngói hoặc tôn, giữ nguyên bố cục cũ và chỉ đổi vật liệu.
- Hiện nayMột trong bảy ngôi của vùngAn Nhơn là một trong bảy Sang Magik Bàni của vùng Ninh Thuận cũ, cùng nằm trong vòng lễ Suk Yeng luân phiên ba năm một lần giữa bảy làng.
Một nét đời sống gắn chặt với cả hai làng Mblap cần được ghi, vì nó giải thích vì sao thôn này đông và vì sao người thôn này đi xa nhiều. An Nhơn cùng Phước Nhơn là vùng làm thuốc nam lâu đời của người Chăm, chịu ảnh hưởng của y dược học cổ truyền Chăm Pa gắn với truyền thống Ayurveda Ấn Độ và giao lưu với Đông y. Theo khảo tả trên tạp chí Thế giới Di sản, toàn xã Xuân Hải có khoảng 1.200 hộ làm nghề thuốc tập trung đông nhất ở hai thôn An Nhơn và Phước Nhơn (chiếm tới khoảng 95 phần trăm số hộ), trong xã có 13 đại lý thuốc tiêu thụ khoảng một tấn cây thuốc khô mỗi ngày (khoảng 300 tấn mỗi năm), và từ đầu năm 2010 Hội Đông y tỉnh đã triển khai dự án bảo tồn cây thuốc nam của người Chăm ngay tại hai thôn An Nhơn và Phước Nhơn. Người làng mang thuốc đi bán khắp nơi rồi tới mùa lễ thì về. Nghề ấy là nghề đời chứ không phải việc đạo, nhưng nó làm nên nhịp đi và về của cả làng, và nhịp ấy lấy tháng Ramưwan làm mốc đoàn tụ.
IIIPhân Biệt Hai Ngôi Nhà Bằng Mắt
Đây là chỗ hay gây ngỡ ngàng, nên xin nói thẳng. Về khối nhà cơ bản, Sang Magik của người Bàni và masjid truyền thống của người Chăm thực ra khá tương đồng. Cả hai đều mang dấu kiến trúc Chăm hòa với nét Hồi Giáo, đều là nếp nhà mặt bằng chữ nhật, và đều quay theo hướng hành lễ về Mecca. Ở An Nhơn, hai ngôi lại còn đứng trong cùng một thôn, nên người đi xem kiến trúc đơn thuần rất dễ lẫn.
Cái khác căn bản nằm ở lối hành lễ chứ không chỉ ở khối nhà. Muốn phân biệt bằng mắt thì nhìn các điểm sau.
Sang Magik Bàni đóng gần trọn năm, chỉ mở trong tháng Ramưwan và các kỳ lễ theo lịch Chăm như lễ Suk Yeng. Masjid của cộng đồng Islam mở quanh năm và có người ra vào năm lần mỗi ngày. Đây là dấu hiệu dễ thấy nhất.
Sang Magik Bàni là nhà dài mái dốc hai phía, không có mái vòm tròn đồ sộ và không có tháp gọi lễ vươn cao như masjid, dù trên cửa chính của Thánh đường Bàni An Nhơn vẫn gắn khung chữ Arab (Allah - Muhammad) và biểu tượng ngôi sao trăng lưỡi liềm.
Cả hai cùng quay hướng hành lễ về qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đây là quy tắc mà Bàni giữ chung với Islam chính thống, nên hướng không phải là chỗ để phân biệt.
Một gian dài không chia cột giữa, nền để trống hoàn toàn, không ghế, không tượng, không tranh. Ở ngôi Bàni, chỗ ngồi của chức sắc phân theo bậc và xếp thành hàng ngang hướng về phía tường hành lễ phía tây.
Bên cạnh Sang Magik Bàni thường có nhà bếp và chỗ nghỉ, vì trong tháng Ramưwan các vị Acar ở lại trong khuôn viên suốt tháng và mọi việc ăn nghỉ đều diễn ra tại chỗ. Masjid Islam không cần bố trí khu ăn ở dài ngày ấy.
Nói gọn lại, nếu quý vị đứng giữa thôn An Nhơn mà muốn biết mình đang nhìn ngôi nào, thì ngoài chuyện nhìn mái vòm, hãy hỏi ba câu: nơi này mở cửa mấy lần mỗi ngày, ai là người giữ chay trong tháng chay, và trước tháng chay cả làng có ra nghĩa trang tảo mộ hay không. Ba câu ấy phân biệt được ngay, vì chúng hỏi đúng chỗ mà hai bên khác nhau thật.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói thẳng trước khi đọc tiếp. Hồi Giáo không dạy phong thủy, và đạo Bàni cũng vậy. Hướng hành lễ trong một ngôi Sang Magik được định theo qiblah, tức hướng về Kaaba ở Mecca, từ đất Việt Nam là hướng tây. Đó là một quy tắc bắt buộc của đạo chứ không phải một phép xem đất, và người dựng không có quyền chọn khác.
Phần dưới đây hoàn toàn là chỗ đối chiếu của thư viện dành cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều người dựng thánh đường tính tới.
Trước hết là thế của một cặp làng, và đây là chỗ riêng nhất của An Nhơn. Phép xem đất cổ truyền của người Việt rất chú ý tới chuyện làng mẹ và làng con, khi làng cũ giữ gốc còn làng mới tách ra thường đặt về phía có nước hoặc có đường, và hai làng làm thành một thế nương nhau. Ở đây cặp ấy hiện ra rõ ngay trong tên gọi là Mblap cũ và Mblap mới, điều mà tên hành chính An Nhơn và Phước Nhơn không nói hết được. Đọc theo lối cũ thì đây là thế mẹ con cùng mạch, hai làng chung một gốc dân cư, chung một nghề thuốc nam, và chung cả một cách tổ chức đời sống đạo.
Thứ hai là chỗ đặt trong thôn. Sang Magik không đứng ngoài rìa mà nằm giữa xóm, chung một mặt bằng với nhà ở, không tường bao cao, không sân hành lễ rộng. Đọc theo lối cũ thì đây là thế tụ giữa, tức lấy điểm thờ tự làm tâm của khu dân cư thay vì đẩy nó ra chỗ riêng biệt.
Thứ ba, và đây là bài toán mà con mắt cũ thấy lạ nhất. Trong một thôn có hai nơi thờ tự của hai hệ khác nhau, cách nhau chừng hai trăm mét, và cùng quay về một hướng. Phép cũ gặp hai điểm thờ gần nhau thì lập tức đi tìm chuyện xung chiếu, tranh hướng hay áp nhau, vì trong lối nghĩ cổ truyền hai nơi thờ gần quá thì chia khí của nhau. Ở đây bài toán ấy không xảy ra, mà lý do thì nằm ngoài tầm của la bàn, bởi cả hai cùng quay hướng hành lễ về Mecca nên không có chuyện đối mặt, và mỗi bên có lịch riêng nên hai nhịp lễ không chồng lên nhau. Cái mà phép cũ coi là một thế khó thì thực tế đã tự giải, không bằng phép xem đất mà bằng nếp lễ.
Cuối cùng là hướng tây theo con mắt cổ truyền. Trong phép cũ, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và sự thu liễm, và nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt. Ở đây hướng hành lễ quay về phía tây không vì khí hậu, không vì thế đất, mà vì Mecca nằm về phía đó. Đây là một ví dụ rõ về việc một quy tắc tôn giáo đứng trên mọi tính toán về đất, và nó còn đứng trên cả sự tiện nghi.
VRamưwan Và Vòng Lễ Bảy Làng
Ramưwan là tháng lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàni, tính theo lịch riêng của người Chăm nên rơi vào những ngày dương lịch khác nhau qua từng năm. Đây không phải một ngày lễ mà là cả một mùa, gồm phần ở nghĩa trang, phần ở nhà và phần ở Sang Magik. Với một làng có tới chín mươi lăm phần trăm hộ gia đình thường xuyên đi bán thuốc và chữa bệnh ở xa như An Nhơn, Ramưwan còn là mùa cả làng về đủ.
| Kỳ lễ | Nơi diễn ra | Nội dung |
|---|---|---|
| Tảo mộ trước Ramưwan | Nghĩa trang dòng họ | Các gia đình ra nghĩa trang dòng họ với bánh trái và trầu cau, làm lễ mời ông bà tổ tiên về nhà. Đây là lớp nghi lễ bản địa mà Ramadan của Islam chính thống không có. |
| Dâng cơm gia tiên | Trong từng nhà | Bày mâm cúng trong nhà, mỗi người thân đã khuất được dâng một mâm chay và một mâm mặn. Người đi làm ăn xa thường thu xếp về đúng dịp này. |
| Chức sắc vào Sang Magik | Thánh đường | Các vị Acar làm lễ tẩy uế rồi vào ở hẳn trong thánh đường, giữ chay và hành lễ thay cho cả làng. Trong tháng này cửa thánh đường mới mở liên tục. |
| Chặng giữ chay nghiêm | Thánh đường | Nguồn ghi vênh nhau về độ dài, có bản ghi ba ngày đầu tháng, có bản ghi mười lăm tới mười sáu ngày. Trong chặng ấy chức sắc không ăn uống khi mặt trời chưa lặn và không về nhà. |
| Mãn chay | Thánh đường và trong làng | Hết tháng, chức sắc rời thánh đường, cửa lại đóng cho tới kỳ lễ sau. |
| Lễ Suk Yeng | Thánh đường | Kỳ lễ tổ chức tại thánh đường vào ngày thứ Sáu, theo chu kỳ ba năm một lần, luân phiên qua bảy làng Bàni của vùng. Có đánh trống khai lễ, cầu kinh và dâng lễ vật. |
Về lễ Suk Yeng, xin nói thêm hai chỗ. Thứ nhất, các nguồn phiên âm tên kỳ lễ này khác nhau, có bản ghi là Suk Yơng. Cả hai cùng chỉ một kỳ lễ, khác nhau ở cách ghi tiếng Chăm bằng chữ quốc ngữ. Thứ hai, kỳ lễ không diễn ra ở một làng lẻ mà đi tuần tự qua bảy làng Bàni của vùng, mỗi làng một đợt vào một ngày thứ Sáu, kéo dài bảy tuần liền theo thứ tự Thành Tín, Văn Lâm, Phú Nhuận, Lương Tri, An Nhơn, Phước Nhơn và Tuấn Tú. Trong mùa lễ năm 2025 (mở đầu ở Thành Tín ngày 31 tháng 10 và khép lại ở Tuấn Tú ngày 12 tháng 12), An Nhơn là chặng thứ năm của chu kỳ.
Điều đáng nói của cái vòng ấy là nó cho thấy bảy Sang Magik không đứng riêng lẻ, như câu ngạn ngữ Chăm vẫn truyền tụng Tajuh Halau, klau Bimong (bảy thánh đường Bàni, ba cụm tháp Chăm). Mỗi ngôi là một mắt của một chuỗi, và tới lượt mình thì đón chức sắc của sáu ngôi kia về. Với An Nhơn, một thôn vốn đã quen với việc hai cộng đồng cùng sống, thì cái vòng bảy làng còn thêm một lớp nghĩa nữa, nhắc rằng ngôi nhà đóng cửa quanh năm giữa xóm kia thật ra đang nối vào một mạng lưới trải khắp vùng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn An Nhơn, xã Xuân Hải, tỉnh Khánh Hòa
- Đường tới
- Làng nằm ở thôn An Nhơn (tên Chăm là palei Mblap Klak), xã Xuân Hải, tỉnh Khánh Hòa, trên dải đồng phía bắc Phan Rang. Sang Magik nằm giữa xóm chứ không ở rìa làng, nên cần hỏi đường người trong làng, và nhớ hỏi rõ là ngôi Bàni chứ không phải Thánh đường Islam 103 trong cùng thôn.
- Toạ độ
- 11.6444, 108.9905
Đây là nơi thờ phượng của một cộng đồng cụ thể, không phải điểm tham quan, và thánh đường đóng cửa gần như trọn năm. Lệ thường được nhắc gồm hỏi ý người trong làng trước khi vào khuôn viên, ăn mặc kín đáo, bỏ giày trước khi bước vào lòng nhà, không mang thức ăn đồ uống vào trong. Trong tháng Ramưwan và kỳ lễ Suk Yeng, phần nghi lễ thuộc về các vị chức sắc, xin quý vị đứng ngoài và không chụp ảnh khi chưa được phép. Vì trong thôn có hai cơ sở thờ tự của hai hệ khác nhau, xin đừng đem lệ của bên này áp cho bên kia và đừng hỏi bên này về việc của bên kia.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Bàni An Nhơn
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường Bàni An Nhơn ở đâu
Ở thôn An Nhơn, xã Xuân Hải, tỉnh Khánh Hòa, trên dải đồng phía bắc Phan Rang. Người Chăm gọi làng là palei Mblap Klak, nghĩa là Mblap cũ, và gọi ngôi thánh đường là Magik Haluw Mblap Klak. Đây là một trong bảy Sang Magik Bàni của vùng Ninh Thuận cũ.
Vì sao thôn An Nhơn có hai thánh đường
Vì trong thôn có hai cộng đồng Chăm theo hai hệ khác nhau. Một là người Chăm Bàni với ngôi Sang Magik, hai là người Chăm Islam với Thánh đường Hồi giáo Islam 103 An Nhơn (Al Noor, các nguồn khảo cứu ghi dựng năm 1964 hoặc 1968, trùng tu năm 1995). Hai ngôi cách nhau chừng hai trăm mét và là hai cơ sở hoàn toàn riêng biệt.
Chăm Bàni và Chăm Islam khác nhau thế nào
Chăm Islam theo lối chính thống, tín đồ tự hành lễ năm lần mỗi ngày và cả cộng đồng cùng giữ chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm. Chăm Bàni giao năm bổn phận cho lớp chức sắc thực hành thay, giữ thêm lớp tảo mộ và dâng cơm tổ tiên, và Sang Magik chỉ mở trong kỳ lễ.
Palei Mblap Klak nghĩa là gì
Nghĩa là Mblap cũ. Mblap là tên gốc của vùng cư trú, Klak là cũ và Baruw (hay Birau, Bahrau) là mới. An Nhơn là làng cũ, Phước Nhơn là làng mới tách ra, tên Chăm là palei Mblap Baruw. Một số tài liệu chép là Pamblap Klak hoặc Pamblap A Lhak, cùng một tên và khác cách ghi.
Lễ Suk Yeng của người Chăm Bàni là lễ gì
Là kỳ lễ tổ chức tại thánh đường vào ngày thứ Sáu, theo chu kỳ ba năm một lần, luân phiên đi qua bảy làng Bàni của vùng (Thành Tín, Văn Lâm, Phú Nhuận, Lương Tri, An Nhơn, Phước Nhơn, Tuấn Tú), mỗi làng một đợt. Lễ do Sư cả và các vị Acar chủ trì, có đánh trống khai lễ, cầu kinh và dâng lễ vật. Có nguồn phiên âm tên lễ là Suk Yơng.