Từ phố cổ Eisenach đi lên, con đường xuyên qua rừng sồi và rừng dẻ, dốc dần theo một sống đồi hẹp. Tới gần đỉnh, rừng thưa ra và quý vị thấy một khối nhà đá xám nằm dài trên vách đá, mái đỏ, một tháp vuông nhô lên ở giữa, cổng vào mở ở đầu bắc. Đứng trong sân trong nhìn ra, phía dưới là rừng Thüringen (Thüringer Wald) chạy xa tới chân trời, còn thành phố chỉ là những mái nhà nhỏ dưới thung.
Đây là Lâu đài Wartburg (Die Wartburg). Nó không phải một nhà thờ, nhưng thư viện xếp nó vào đạo Tin Lành, vì chính trong một căn phòng gỗ nhỏ ở đây, từ tháng 12 năm 1521, Martin Luther đã dịch Tân Ước từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Đức. Ba thế kỷ trước ông, lâu đài này là nhà của Thánh Elisabeth xứ Hungary, người được Giáo hội Công Giáo tôn kính là gương mẫu của lòng bác ái. Bài này cố giữ cho cả hai truyền thống được nói đủ.
IHai Nhân Vật Đạo Trên Một Ngọn Đồi
Tên Wartburg ghép từ chữ Warte, chỗ canh nhìn, và Burg, lâu đài. Truyền thuyết kể rằng bá tước Ludwig der Springer, người lập lâu đài theo truyền thống, lần đầu đứng trên đỉnh đồi đã thốt lên: Hãy đợi đó, ngọn núi, ngươi sẽ thành lâu đài của ta, chơi chữ giữa Wart (hãy đợi) và Berg (núi). Đó là truyện kể, không phải sử liệu, nhưng người Eisenach vẫn nhắc.
Với người đọc quan tâm tới đạo, nơi này quan trọng vì hai con người. Người thứ nhất là Thánh Elisabeth, vợ bá tước Ludwig IV xứ Thüringen, sống ở đây phần lớn cuộc đời ngắn ngủi. Người thứ hai là Martin Luther, ở đây mười tháng dưới tên giả và để lại bản dịch Tân Ước đã góp phần định hình tiếng Đức viết. Về nơi Cải Chánh khởi đầu và mộ của Luther, xin quý vị xem bài Nhà thờ Lâu đài Wittenberg.
Theo nếp Công Giáo, Elisabeth là một vị thánh, được phong thánh ngày 27 tháng 5 năm 1235, chưa đầy bốn năm sau khi mất. Bà được kính như bổn mạng của người làm việc bác ái, của bệnh viện và của các hội từ thiện mang tên bà khắp châu Âu. Lòng tôn kính ấy dựa trên đời sống: chia bánh cho người đói, lập nhà thương, sống nghèo theo tinh thần Thánh Phanxicô thành Assisi.
Theo nếp Tin Lành, trọng tâm của nơi này là Lời Chúa trong tiếng mẹ đẻ. Luther cho rằng mọi tín hữu phải đọc được Kinh Thánh, nên bản dịch không chỉ là công việc học thuật mà là hệ quả của niềm tin cốt lõi: Kinh Thánh là thẩm quyền cao nhất. Điều đáng ghi là các giáo hội Tin Lành Đức cũng giữ ngày tưởng nhớ Elisabeth, nên bà là một nhân vật chung chứ không riêng của một bên.
Theo Ökumenisches Heiligenlexikon, Elisabeth sinh năm 1207 ở Hungary, được đưa tới Wartburg khoảng năm 1211 khi mới bốn tuổi để được nuôi dạy tại triều Thüringen, kết hôn với Ludwig IV năm 1221 khi mười bốn tuổi. Khoảng năm 1225 bà lập một nhà thương dưới chân Wartburg. Sau khi chồng mất, bà rời lâu đài, năm 1229 lập nhà thương ở Marburg dâng kính Thánh Phanxicô, và mất tại đó ngày 17 tháng 11 năm 1231, năm hai mươi bốn tuổi.
Về Luther, trang Reformationroutes ghi ông được đưa tới Wartburg ngày 4 tháng 5 năm 1521 và rời đi ngày 1 tháng 3 năm 1522. Ở đây ông mang tên giả Junker Jörg, hiệp sĩ Jörg, để râu và mặc áo quý tộc. Tháng 12 năm 1521 ông bắt đầu dịch Tân Ước từ tiếng Hy Lạp và làm xong trong khoảng mười một tuần. Bản in đầu tiên ra đời tháng 9 năm 1522, người Đức gọi là Tân Ước tháng Chín (Septembertestament).
Nhiều người tới phòng Luther để tìm vết mực trên tường. Truyền thuyết kể Luther bị quỷ quấy nhiễu khi đang dịch và đã ném lọ mực vào nó. Theo trang Luther2017, chuyện ấy là lời thêu dệt về sau, không có trong tư liệu của chính Luther. Vết mực từng có trên tường được tô lại nhiều lần, rồi khách tham quan cạy dần lớp vữa mang về, nên vết gốc không còn. Hình ảnh ấy chỉ nên hiểu như một ẩn dụ: Luther coi việc viết và dịch là cuộc chiến bằng ngòi bút chống lại điều ông cho là sai lạc.
IIChín Thế Kỷ Của Một Lâu Đài
Wartburg có ba lớp thời gian chồng lên nhau. Lớp trung đại gồm cung điện Roman thế kỷ 12 và những năm Elisabeth sống ở đây. Lớp thế kỷ 16 gắn với mười tháng của Luther. Lớp thế kỷ 19 là đợt trùng tu lớn theo tinh thần lãng mạn, dưới sự bảo trợ của đại công tước Carl Alexander xứ Sachsen-Weimar-Eisenach, làm nên phần lớn dáng vẻ quý vị thấy hôm nay. Hồ sơ UNESCO nói thẳng rằng diện mạo hiện nay phần lớn là kết quả của các đợt dựng lại thế kỷ 19.
- 1067 hoặc 1080Lập lâu đàiTruyền thống, được World Heritage Explorer chép lại, ghi bá tước Ludwig der Springer lập lâu đài khoảng năm 1067. Britannica ghi trên đồi đã có lâu đài từ năm 1080. Xem hộp sử liệu dưới.
- Khoảng 1157Dựng cung điện PalasBá tước Ludwig II cho dựng cung điện đá theo lối Roman muộn. UNESCO gọi đây là một trong những công trình thế tục giữ tốt nhất từ thời ấy trên đất Đức.
- Khoảng 1200Triều đình văn chươngBá tước Hermann I (mất 1217) dựng lại lâu đài và quy tụ các thi sĩ. Truyền thuyết cuộc thi hát trên Wartburg (Sängerkrieg) ra đời từ đây, về sau là nguồn cảm hứng cho vở nhạc kịch Tannhäuser của Richard Wagner.
- 1211 tới 1228Những năm của ElisabethElisabeth tới Wartburg khoảng năm 1211, kết hôn năm 1221, lập nhà thương dưới chân đồi khoảng năm 1225, rồi rời lâu đài sau khi chồng mất. Bà mất ở Marburg năm 1231 và được phong thánh năm 1235.
- 1521 tới 1522Luther ẩn cư và dịch Tân ƯớcLuther ở đây từ tháng 5 năm 1521 tới ngày 1 tháng 3 năm 1522 dưới tên giả Junker Jörg. Từ tháng 12 năm 1521 ông dịch Tân Ước, bản in ra tháng 9 năm 1522.
- Thế kỷ 19Trùng tu lãng mạnĐại công tước Carl Alexander bảo trợ đợt trùng tu lớn. Moritz von Schwind vẽ loạt bích họa về đời Thánh Elisabeth năm 1855 theo trang tư liệu Landeskunde Online. Phần lớn công trình ngoài Palas là phục dựng.
- 1902 tới 1906Tranh ghép ElisabethCăn phòng mang tên Elisabeth trong Palas được phủ tranh ghép kính màu do August Oetken thực hiện, kể các cảnh đời bà.
- 1999Di sản Thế giới UNESCOGhi danh theo tiêu chí iii và vi, là lâu đài đầu tiên của Đức vào danh sách, được UNESCO nhắc gắn với lòng tôn kính Thánh Elisabeth và bản dịch Tân Ước của Luther.
Có ba chỗ các nguồn ghi khác nhau, thư viện ghi cả hai phía. Thứ nhất là năm lập lâu đài: năm 1067 là mốc của truyền thống, được World Heritage Explorer chép lại, còn Britannica chỉ ghi trên đồi đã có lâu đài từ năm 1080. Thứ hai là ngày Luther tới: Reformationroutes ghi ngày 4 tháng 5 năm 1521, trang du lịch entdecke-deutschland ghi ngày 5 tháng 5, Britannica chỉ ghi tháng 5 năm 1521. Hai ngày ấy có thể chỉ là chuyện ông tới vào đêm khuya và được tính sang ngày hôm sau. Thứ ba là độ cao: bảng tư liệu của thư viện ghi đỉnh đồi cao khoảng 410 mét, hồ sơ UNESCO ghi chừng 400 mét.
IIICung Điện Roman, Phòng Luther Và Những Bức Tranh Về Elisabeth
Lâu đài trải dài dọc sống đồi, gồm hai sân nối tiếp. Qua cổng ở đầu bắc là sân ngoài với các khu nhà khung gỗ, trong đó có khu Vogtei nơi Luther ở. Sân trong phía nam là nơi đứng của Palas, cung điện đá ba tầng thế kỷ 12, trái tim của Wartburg. Mặt Palas nhìn ra sân có những dãy cửa vòm nhỏ đỡ bằng cột đá chạm đầu cột, lối trang trí đặc trưng của Roman muộn.
Bên trong Palas, phần lớn trang trí là của thế kỷ 19, được làm để kể lại lịch sử của chính lâu đài: một phòng dành cho Elisabeth, một hành lang tranh về đời bà, một sảnh cho truyền thuyết cuộc thi hát, và tầng trên cùng là sảnh tiệc lớn, nay dùng làm phòng hòa nhạc.
Cung điện đá dựng từ khoảng năm 1157, được xem là công trình thế tục Roman muộn giữ tốt nhất phía bắc dãy Alps. Ba tầng, tầng trên cùng là sảnh tiệc được trùng tu thế kỷ 19.
Căn phòng ốp gỗ đơn sơ trong khu Vogtei, có lò sưởi ốp gạch men, bàn, ghế và một đốt xương sống cá voi dùng làm ghế kê chân. Theo trang Luther2017, phần lớn đồ đạc gốc đã mất, đồ hiện nay chủ yếu là đồ thay thế.
Loạt bích họa của Moritz von Schwind kể đời Thánh Elisabeth qua bảy bức lớn, kèm các ô nhỏ về bảy việc thương xót, theo trang của lâu đài.
Tường và vòm phủ tranh ghép kính màu nền vàng, làm năm 1902 tới 1906 do August Oetken thực hiện, kể các cảnh đời bà.
Nhiều người tưởng những gì thấy trong Wartburg đều là đồ trung đại. Hồ sơ UNESCO nói rõ diện mạo hiện nay phần lớn là kết quả dựng lại ở thế kỷ 19, và bảng tư liệu của thư viện ghi phần lớn công trình ngoài Palas là phục dựng. Các bích họa và tranh ghép về Elisabeth cũng là tác phẩm thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Chúng quý vì cho thấy lòng tôn kính bà kéo dài nhiều thế kỷ.
IVThế Đất Và Hướng
Wartburg là lâu đài, không phải nhà thờ, và cả hai truyền thống gắn với nó đều không dạy phong thủy. Công Giáo đặt nhà nguyện theo hướng phụng vụ, bàn thờ quay về phía đông khi đất cho phép. Tin Lành thời Luther còn dè dặt hơn với mọi phép chọn đất chọn hướng, vì coi đó là điều không có trong Kinh Thánh. Còn vị trí của lâu đài thì do địa hình quyết định, người xưa chọn sống đồi cao nhất trong vùng. Vì vậy những dòng dưới đây chỉ là cách thư viện đọc thế đất theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, để quý vị quen lối ấy có chỗ đối chiếu, không phải điều được ghi trong bất kỳ tư liệu nào của Wartburg.
Nét đầu tiên là long mạch. Lâu đài nằm trên một sống đồi hẹp chạy theo hướng bắc nam, nối về phía nam với rặng đồi của rừng Thüringen. Lối xem đất cổ truyền gọi một dải núi chạy liền rồi dừng lại ở một đỉnh cao là mạch tới đầu, khí dồn về chỗ dừng. Wartburg đứng đúng ở chỗ sống đồi ấy vươn ra phía đồng bằng Eisenach, như một đầu rồng ngẩng lên.
Nét thứ hai là thế cô cao. Cả khối lâu đài nằm trên vách đá, xung quanh là sườn dốc phủ rừng. Sách xưa có chữ cô phong cho một đỉnh đứng lẻ giữa trời, được xem là thế thanh, hợp với người tu hay người ẩn cư, nhưng cũng là thế lộng gió, khó tụ đông người. Điều trùng hợp khó bỏ qua là hai nhân vật gắn với nơi này, một người bỏ nhung lụa để sống nghèo, một người ẩn mình để dịch sách, đều mang dáng dấp ấy. Thư viện ghi điều này như một nhận xét về hình ảnh, không hơn.
Nét thứ ba là minh đường. Nhìn từ sân trong, phía trước lâu đài mở ra thung lũng và thành phố Eisenach dưới thấp, một minh đường rộng và xa. Còn phía sau, theo sống đồi về phía nam, là cả vùng rừng núi làm chỗ tựa. Thế tựa sơn, nhìn xuống bình nguyên ấy người Việt quen gặp ở những ngôi chùa trên đỉnh đồi trung du.
Về hướng, cổng vào mở ở đầu bắc, Palas nằm phía nam, tức là cung điện chính ở chỗ sâu nhất và cao nhất, người vào phải đi qua sân ngoài rồi mới tới. Lối cổ truyền gọi cách bố trí này là tiền thấp hậu cao, chính điện ở cuối trục. Đó là sự trùng khớp của địa hình, không phải điều người dựng tính theo la bàn.
VNgày Tưởng Nhớ Theo Lịch Tin Lành Và Lịch Phụng Vụ Công Giáo
Wartburg không phải giáo xứ nên không có lịch lễ riêng của một nhà thờ. Những ngày gắn với nơi này đến từ hai lịch: lịch Tin Lành với các ngày của Luther và Cải Chánh, và lịch phụng vụ Công Giáo với lễ Thánh Elisabeth. Tất cả tính theo dương lịch. Bài chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Dịp | Ý nghĩa với nơi này |
|---|---|---|---|
| 31 tháng 10 | Lịch Tin Lành, dương lịch | Ngày Cải Chánh | Ngày lớn nhất của người Tin Lành Luther. Ở Wartburg, đó là dịp nhớ tới bản dịch Tân Ước làm ra trong lâu đài. |
| 17 tháng 11 | Lịch phụng vụ Công Giáo chung | Lễ nhớ Thánh Elisabeth | Ngày bà mất năm 1231, theo lịch chung của Giáo hội, Heiligenlexikon ghi là lễ nhớ bắt buộc. |
| 19 tháng 11 | Lịch phụng vụ Công Giáo vùng nói tiếng Đức, lịch Tin Lành Đức | Ngày Thánh Elisabeth theo nếp Đức | Giáo phận Augsburg ghi lễ nhớ bà ngày 19 tháng 11, Heiligenlexikon ghi các giáo hội Tin Lành Đức cũng tưởng nhớ bà ngày này. |
| 10 tháng 11 | Dương lịch | Ngày sinh Martin Luther | Luther sinh năm 1483 ở Eisleben, ngày này thường có các buổi tưởng nhớ ở những nơi gắn với ông. |
| 18 tháng 2 | Lịch Tin Lành, dương lịch | Ngày mất Martin Luther | Luther mất năm 1546. Các giáo hội Tin Lành giữ ngày này để tưởng nhớ ông. |
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Auf der Wartburg 1, 99817 Eisenach
- Đường tới
- Lâu đài ở số 1 Auf der Wartburg, trên đỉnh đồi phía nam thành phố Eisenach, bang Thüringen. Từ ga Eisenach có đường đi bộ lên đồi qua rừng, hoặc đi xe tới bãi đỗ lưng chừng dốc rồi đi bộ tiếp một đoạn.
- Toạ độ
- 50.9662, 10.3064
Wartburg là lâu đài bảo tàng do Quỹ Wartburg quản lý, không phải nơi cử hành phụng vụ thường xuyên. Palas chỉ vào được theo đoàn có người hướng dẫn, phòng Luther nằm trong lộ trình riêng. Lệ thường được nhắc: không chạm vào bích họa và tranh ghép, không tự ý chụp ảnh ở chỗ có biển cấm, giữ yên lặng trong phòng Luther vì phòng rất nhỏ. Đường từ chân đồi lên dốc, quý vị nên đi giày chắc.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Lâu đài Wartburg, Eisenach
Contribute photos, information or video for WartburgThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Lâu đài Wartburg nổi tiếng vì sao
Vì hai con người. Thánh Elisabeth xứ Hungary sống ở đây từ khoảng năm 1211 tới năm 1228 và được Công Giáo tôn kính là gương bác ái. Martin Luther ẩn cư ở đây từ tháng 5 năm 1521 tới tháng 3 năm 1522 và dịch Tân Ước sang tiếng Đức. Lâu đài còn có cung điện Roman từ khoảng năm 1157 và là Di sản Thế giới UNESCO từ năm 1999.
Luther dịch Kinh Thánh ở Wartburg trong bao lâu
Luther bắt đầu dịch Tân Ước từ tiếng Hy Lạp vào tháng 12 năm 1521 và làm xong trong khoảng mười một tuần. Bản in đầu tiên ra tháng 9 năm 1522, gọi là Tân Ước tháng Chín. Toàn bộ Cựu Ước được ông cùng cộng sự dịch về sau, không phải ở Wartburg.
Junker Jörg là ai
Là tên giả Martin Luther dùng khi ẩn cư ở Wartburg, nghĩa là hiệp sĩ Jörg. Ông để râu, mặc áo quý tộc và sống trong một căn phòng nhỏ ở khu Vogtei, nay gọi là phòng Luther. Chỉ vài người trong lâu đài biết thân phận thật của ông.
Thánh Elisabeth xứ Hungary là ai và lễ ngày nào
Bà sinh năm 1207 ở Hungary, được đưa tới Wartburg lúc bốn tuổi, kết hôn với bá tước Ludwig IV xứ Thüringen, lập nhà thương cho người nghèo và mất ở Marburg năm 1231, năm hai mươi bốn tuổi. Lịch Công Giáo chung kính bà ngày 17 tháng 11, vùng nói tiếng Đức và các giáo hội Tin Lành Đức giữ ngày 19 tháng 11.
Vết mực trên tường phòng Luther có thật không
Truyền thuyết kể Luther ném lọ mực vào quỷ khi đang dịch sách. Theo trang Luther2017, đó là lời thêu dệt về sau. Vết mực từng có trên tường được tô lại nhiều lần rồi bị khách cạy vữa mang về, nên vết ấy không còn. Nên hiểu câu chuyện như một ẩn dụ về cuộc chiến bằng ngòi bút.