Từ con đường đất chạy dọc bờ Búng Bình Thiên, quý vị thấy trước tiên là mặt hồ. Nước ở đây trong và xanh quanh năm, khác hẳn màu phù sa của sông rạch chung quanh, nên người trong vùng gọi nôm là hồ nước trời. Men theo bờ hồ là dãy nhà sàn gỗ của người Chăm, và giữa dãy nhà ấy nhô lên một mái vòm mang hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao năm cánh. Đó là Masjid Al Khairiyah của ấp Búng Lớn.
Tới buổi lễ trưa thứ Sáu, đàn ông trong làng mặc áo dài trắng cổ cao gọi là achuba kết hợp với xà rông, đội mũ trắng, đi bộ từ các nhà sàn về cùng một cổng. Bên trong không có tượng, không có ghế, không có bàn thờ. Chỉ có thảm lễ trải thẳng hàng, mấy hàng trụ ốp đá, đèn chùm và thư pháp chép lời Kinh Qur an trên tường. Cả gian nhà quay về một phía là hướng của Mecca.
INgôi Masjid Của Làng Chăm Bên Hồ
Nơi đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam của An Giang. Người trong làng giữ đủ năm lần lễ nguyện mỗi ngày, đông nhất vào buổi trưa thứ Sáu, và chay trọn tháng Ramadan. Đây không phải một nơi thờ của Hồi Giáo Bàni, dòng mà người Chăm vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ theo.
Tên Al Khairiyah gốc tiếng Arab, dựng trên chữ khayr, nghĩa là điều lành, điều tốt. Báo chí và các trang du lịch tiếng Việt thường phiên âm tách chữ thành Mas Jid Khay Ri Yah hoặc Masjid Khay Ri Yahx, còn người trong vùng thì hay gọi theo tên ấp là thánh đường Búng Lớn. Về tên đất cổ, tư liệu địa phương ghi khu vực ấp Búng Lớn xưa còn gọi là ấp Ka Kôi, tiếng Chăm là paley Koh Koi (tức cồn quan thuế), nằm kề bên ấp Búng Nhỏ là paley Koh Konyi.
Điều làm ngôi này đáng một trang riêng không phải quy mô mà là chỗ đứng. Đây là ngôi masjid của một làng Chăm bám quanh một mặt hồ, và thánh đường ở đây gánh cùng lúc hai việc là chỗ lễ nguyện của người lớn và lớp học của trẻ nhỏ.
Theo giáo nghĩa Islam, tín đồ thờ Đấng Tạo Hóa không có hình tướng. Vì vậy thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học, bức hình Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, các chuỗi hạt cầu nguyện treo ngay ngắn và thư pháp chép lời kinh.
Nền tảng của đạo là năm cột trụ gồm tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng người, không giao cho ai làm thay. Thánh đường vì thế mở quanh năm và có người tới mỗi ngày.
Việc dạy kinh cũng thuộc về bổn phận ấy. Muốn đọc được Kinh Qur an trong lễ nguyện thì phải học từ nhỏ, và chỗ học tự nhiên hơn cả là chính thánh đường.
Người Chăm ở An Giang cư trú tập trung tại chín đơn vị hành chính cấp xã phường. Nếu tư liệu khái quát của trang Người An Phú từng nhắc chín làng Chăm mỗi làng có một masjid hoặc một tiểu thánh đường gọi là surao, thì khảo cứu địa lí năm 2022 của tiến sĩ Nguyễn Trọng Nhân thống kê cụ thể tính tới năm 2020 toàn tỉnh có cả thảy 12 masjid và 16 surau. Theo số liệu Viện Kỷ Lục Việt Nam dẫn, cộng đồng Chăm Hồi Giáo ở tỉnh có chừng 4.000 hộ với hơn 17.000 người, chiếm gần 0,7 phần trăm dân số tỉnh. Riêng tại xã Nhơn Hội cũ, bên cạnh Masjid Al Khairiyah ở ấp Búng Lớn còn có thêm ngôi Masjid Al Muhajirin dựng năm 2017 tại ấp Búng Nhỏ.
Một câu mà phó giáo cả của thánh đường là ông Salay Mal nói với phóng viên được nhiều bài báo chép lại là ở các làng Chăm, cứ có thánh đường là có trường học. Ở Búng Lớn, câu ấy đúng theo nghĩa đen. Khi buổi lễ đã tan, gian nhà dùng làm lớp dạy đọc Kinh Qur an và dạy chữ Chăm cho trẻ trong làng, để các em giữ được cả tiếng nói của dân tộc mình lẫn lời kinh của đạo mình.
Trong khuôn viên thánh đường và vùng phụ cận còn những di tích định cư lâu năm của cộng đồng, bao gồm những bia mộ cổ gần một trăm năm tuổi ngay trong sân cùng lăng mộ ông Tuon Ku Umar mất năm 1658 (trùng tu năm 1990) và nghĩa trang cổ lập năm 1700 (trùng tu năm 2000) tại làng Chăm Nhơn Hội theo khảo cứu của tiến sĩ Nguyễn Trọng Nhân. Thư viện nhắc các dấu tích ấy để thấy người Chăm đã tụ cư bên hồ này từ hàng trăm năm trước khi ngôi thánh đường hiện nay được dựng năm 1992.
Thứ nhất, nhiều thánh đường mang cùng một tên xã mới. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, xã Nhơn Hội cũ và xã Quốc Thái cũ cùng nhập vào xã Nhơn Hội mới, nên Al Khairiyah ở ấp Búng Lớn bên hồ Búng Bình Thiên và thánh đường ở ấp Đồng Ky bên sông Bình Di cách đó chừng 3,2 km nay mang cùng một tên xã dù là hai ngôi khác hẳn nhau, ngôi kia có trang riêng là Thánh đường Jamiul Muslimin.
Thứ hai, gọi đây là chùa Chăm là gọi sai. Chữ chùa chỉ cơ sở thờ tự của Phật Giáo, có tượng Phật và có tăng ni. Ở đây không có tượng, không có sư và không có ban thờ. Cách nói ấy là lối chỉ đường quen của người ngoài cộng đồng, người trong làng không dùng.
IITừ Ngôi Nhà Năm 1992 Tới Phần Nới Rộng Năm 2011
Ngôi thánh đường hiện nay còn trẻ so với lịch sử định cư của làng. Các nguồn của trang Người An Phú và Viện Kỷ Lục Việt Nam đều ghi mốc dựng ngôi thánh đường hiện hữu là năm 1992, và mốc lớn thứ hai là đợt nới rộng năm 2011. Thư viện chỉ ghi những mốc thuộc về việc xây dựng và sinh hoạt đạo, theo lệ của mục Địa Điểm.
- Trước 1992Làng Chăm cổ bên hồNgười Chăm Islam đã tụ cư quanh Búng Bình Thiên từ lâu đời, dấu vết còn thấy ở mộ cổ ông Tuon Ku Umar mất năm 1658, nghĩa trang cổ lập năm 1700 và những bia mộ gần một trăm năm tuổi trong khuôn viên thánh đường.
- 1992Dựng thánh đườngNgôi Masjid Al Khairiyah được dựng ở ấp Búng Lớn, theo trang Người An Phú và loạt bài Top 100 công trình tôn giáo của Viện Kỷ Lục Việt Nam.
- Tháng 3 năm 2011Khởi công nới rộngCộng đồng bắt đầu làm thêm 256 mét vuông, với mục đích có chỗ hành lễ riêng cho nữ tín đồ.
- Ngày 9 tháng 11 năm 2011Hoàn thành phần nới rộngPhần nhà mới xong và đưa vào sử dụng, gian lễ từ đó đủ chỗ cho cả nam lẫn nữ trong làng.
- Năm 2024Được giới thiệu trên báo ảnh và bình chọn Top 100Báo ảnh Dân tộc và Miền núi số ngày 26 tháng 9 năm 2024 và Viện Kỷ Lục Việt Nam giới thiệu thánh đường như một trung tâm lễ nguyện và dạy chữ tiêu biểu của làng Chăm bên Búng Bình Thiên.
- Năm 2025Đổi địa giớiXã Nhơn Hội cũ nhập với Quốc Thái, một phần Phước Hưng và phần còn lại của Phú Hội thành xã Nhơn Hội mới từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, theo Nghị quyết 1654 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Huyện An Phú cũ không còn là một cấp hành chính.
Điều đáng ghi trong lịch sử ngắn của công trình hiện nay là lý do của đợt nới rộng. Trang Người An Phú và Viện Kỷ Lục Việt Nam chép rằng 256 mét vuông làm thêm năm 2011 là để có chỗ cho nữ tín đồ tiến hành lễ nguyện Solah. Ở một thánh đường làng, việc thêm hẳn một phần nhà vì lý do ấy cho thấy nữ giới trong làng tham gia đời sống lễ nguyện rất đông đảo.
Có một chỗ các nguồn nói chưa khớp khi một bài báo ảnh ghi rằng nữ giới không vào gian lễ chính bên trong. Hai điều ấy không hẳn trái nhau, vì theo phép chung của Islam chính thống thì nam đứng ở gian chính còn nữ hành lễ ở khu vực hoặc phần mở rộng ngăn riêng. Thư viện ghi cả hai chi tiết để quý vị đối chiếu.
IIIMái Vòm, Gian Lễ Và Lớp Học
Thánh đường không quá đồ sộ và không cầu kỳ. Nét nhận ra từ xa là cổng cửa vòm cong, khoảng sân rộng phía trước, khối tháp hình bầu dục hai tầng trên nóc và mái vòm tô hoa văn màu xanh ngọc kết hợp sắc trắng tinh khiết, trên cùng là trăng lưỡi liềm với ngôi sao năm cánh.
Trăng lưỡi liềm và ngôi sao năm cánh đặt trên đỉnh vòm qubba và tháp bầu dục hai tầng. Theo lời giải trên báo, trăng gợi lịch mặt trăng của Islam, sao gợi lòng thành với Đấng Tạo Hóa.
Gần như trống. Không tượng, không ghế, chỉ có thảm lễ trải theo hàng ngang, trụ ốp đá, đèn chùm, bức ảnh Ngôi Đền Kaaba, những chuỗi hạt cầu nguyện và thư pháp chép lời Kinh Qur an trên tường.
Hốc tường lõm ở bức tường chính phía tây, chỉ hướng qibla về Mecca. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, việc của nó là chỉ hướng cho cả hàng người và là nơi chủ lễ đứng dẫn lễ.
Đặt bên hông nhà. Trước mỗi buổi lễ, người lễ rửa tay, súc miệng, rửa mặt, rửa tay tới khuỷu và rửa chân theo thứ tự.
256 mét vuông làm thêm để nữ tín đồ có chỗ hành lễ riêng, giữ đúng phép phân khu nam nữ của đạo.
Khi không có lễ, gian nhà dùng làm lớp dạy Kinh Qur an và dạy chữ Chăm cho trẻ trong làng theo phương châm cứ có thánh đường là có trường học.
Với người quen đình chùa, điều dễ thấy ở đây là không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, lớp sau kín hơn lớp trước. Thánh đường thì mở từ sân qua khu nước tẩy thể rồi vào thẳng gian rộng. Không chỗ nào kín hơn chỗ nào, vì không có vật thiêng nào để cất giữ bên trong.
Cái trống của gian lễ là cố ý. Gian nhà được làm ra để người ta đứng thành hàng thẳng, vai kề vai, cùng cúi xuống và phủ phục một lúc theo cùng một hướng. Ở Búng Lớn, gian nhà ấy còn thêm một việc ấm áp là khi hàng người lễ đã về, nó thành chỗ ngồi của lũ trẻ học chữ.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói trước điều cốt lõi. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường do một quy tắc bắt buộc của đạo định sẵn là hướng qibla, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ ấp Búng Lớn, theo phép tính đường tròn lớn, hướng ấy rơi về phía tây, chếch lên bắc chừng mười chín độ, và Mecca cách đây chừng bảy nghìn cây số. Người dựng không có quyền chọn hướng khác. Không la bàn phong thủy, không tuổi người lập, không cung mệnh nào dự vào việc ấy. Đất không thuận thì người ta xoay hàng người đứng lễ bên trong, chứ không xoay lại hướng.
Những dòng dưới đây là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều giáo lý Islam dạy và không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng. Thư viện đưa ra chỉ để làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt.
Trước hết là nguyên tắc một hướng. Phong thủy cổ truyền định hướng nhà theo thế đất, dòng nước và tuổi người ở, nên mỗi công trình một hướng. Islam làm ngược lại khi mọi thánh đường trên mặt đất cùng quay về một điểm, nên hướng không phụ thuộc vào mảnh đất. Đọc bằng con mắt cũ thì đây là một hệ có tâm nằm ngoài khu đất, cách xa hàng nghìn dặm, và sách cũ không có khái niệm nào tương đương.
Về thế đất, chỗ đáng đọc là cái hồ. Theo Báo An Giang, Búng Bình Thiên gồm búng Lớn chừng 193 ha và búng Nhỏ chừng 10 ha, tới mùa nước nổi thì hai búng liền làm một, loang rộng hàng trăm héc ta, và nước giữ màu trong xanh quanh năm. Trong phép xem đất đồng bằng, nơi không có núi thì nước thay chỗ cho núi. Sông chảy thì dẫn khí, còn hồ đứng thì tụ khí. Một mặt nước lớn, lặng và trong nằm ngay trước làng, theo lối đọc cũ, là một minh đường hiếm có, rộng mà không xiết.
Về hình thể, con mắt cũ đọc mái vòm tròn là dáng thuộc Kim, còn khối tháp đứng thẳng là nét thuộc Mộc. Mặt hồ phẳng trước mặt thuộc Thủy. Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc, ba hình ấy nối nhau thành một vòng tương sinh. Xin nhắc lại rằng vòm và tháp là quy ước lâu đời của kiến trúc Islam, có trước và độc lập với mọi cách đọc này.
Cuối cùng là chuyện làng bám quanh thánh đường. Nhà sàn Chăm dựng dọc bờ hồ, thánh đường nằm giữa. Sách cũ gọi một cụm nhà có tâm rõ ràng là thế tụ. Ở đây cái tâm ấy không do thầy địa chọn mà do đời sống đạo tạo ra, bởi người ta dựng nhà gần chỗ mình phải tới năm lần mỗi ngày.
VLễ Trong Ngày, Trong Tuần Và Trong Năm
Nhịp sống đạo ở Búng Lớn chia ba lớp gồm năm lần lễ nguyện mỗi ngày, buổi lễ tập thể trưa thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa. Tháng Ramadan có năm rơi vào mùa khô, có năm rơi vào lúc nước hồ đang lên.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Trước lúc mặt trời mọc, giữa trưa, buổi chiều, lúc chiều tối và trước khi đi ngủ như báo ảnh Dân tộc và Miền núi ghi, ứng với năm khung giờ khảo sát thực tế tại Búng Lớn là 4 giờ 30, 12 giờ 35, 15 giờ 46, 18 giờ 30 và 20 giờ 00. Trước mỗi lần phải tẩy thể bằng nước. |
| Trưa thứ Sáu | Lễ Jumuah | Buổi đông người dự lễ trong tuần vào khoảng 12 giờ trưa, gần như cả đàn ông trong làng về thánh đường nghe đọc kinh và giảng giáo lý trong khoảng một giờ rồi cả hàng cùng lễ. |
| Ngày 12 tháng Rabi al Awwal | Lễ Maulid | Kỷ niệm ngày sinh của Nhà tiên tri Muhammad, một trong những kỳ lễ lớn của cộng đồng Chăm Islam An Giang. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, tối về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mừng hết tháng chay | Tên quốc tế là Eid al Fitr. Cả làng lễ nguyện ở thánh đường, rồi thăm hỏi nhau và thăm mộ người thân. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Lễ hiến sinh | Tên quốc tế là Eid al Adha, trùng dịp hành hương Mecca. Có phần xẻ thịt gia súc chia cho người trong làng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ hai việc thuộc nếp chung của một masjid là dạy kinh cùng chữ viết cho trẻ, và lo phần bố thí gồm khoản bắt buộc hằng năm, tiếng Arab phiên âm là zakat, cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah.
Vào dịp lễ lớn, người Chăm Búng Lớn mặc trang phục truyền thống, nữ trùm khăn hijab kín đáo, nam mặc áo achuba trắng cổ cao cùng xà rông và đội mũ. Những ngày ấy, con đường đất dọc bờ hồ đông người đi về một cổng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ấp Búng Lớn, xã Nhơn Hội (xã Nhơn Hội cũ, huyện An Phú cũ), tỉnh An Giang
- Đường tới
- Thánh đường ở ấp Búng Lớn (paley Koh Koi), xã Nhơn Hội (huyện An Phú cũ), tỉnh An Giang, sát bờ hồ Búng Bình Thiên, cách Châu Đốc chừng 25 tới 30 km về phía bắc tùy đường đi. Hỏi đường vào Búng Bình Thiên là tới làng.
- Toạ độ
- 10.9153, 105.0635
Đây là nơi lễ nguyện đang hoạt động, lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày dép trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín đáo, nam mặc quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Nam và nữ lễ ở hai khu riêng. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Trưa thứ Sáu là buổi đông người hành lễ, khách tới xem xin đợi lễ xong rồi hãy vào.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Masjid Al Khairiyah
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường masjid al khairiyah ở đâu
Ở ấp Búng Lớn (tên Chăm là paley Koh Koi), xã Nhơn Hội, tỉnh An Giang, thuộc huyện An Phú cũ, ngay bên hồ Búng Bình Thiên. Đây là thánh đường Hồi Giáo Islam chính thống của làng Chăm Búng Lớn, cách Châu Đốc chừng 25 tới 30 km về phía bắc.
thánh đường khay ri yah xây năm nào
Ngôi thánh đường hiện nay được dựng từ năm 1992 trên vùng đất người Chăm đã định cư từ nhiều thế kỷ trước. Từ tháng 3 năm 2011 cộng đồng làm thêm 256 mét vuông để có chỗ hành lễ riêng cho nữ tín đồ, phần nới rộng xong ngày 9 tháng 11 năm 2011. Các mốc ấy được trang Người An Phú và Viện Kỷ Lục Việt Nam ghi giống nhau.
búng bình thiên có gì
Là hồ nước ngọt tự nhiên, búng Lớn chừng 193 ha và búng Nhỏ chừng 10 ha, mùa nước nổi liền làm một và loang rộng hàng trăm héc ta. Nước trong quanh năm nên người trong vùng gọi là hồ nước trời. Dọc bờ hồ là làng Chăm với nhà sàn và thánh đường Al Khairiyah.
người chăm búng bình thiên theo đạo gì
Theo Hồi Giáo Islam chính thống, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, chay trọn tháng Ramadan, bố thí và hành hương Mecca nếu đủ sức. Đây khác với Hồi Giáo Bàni của người Chăm vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, nơi phần lễ tại thánh đường do lớp chức sắc đảm nhận thay cộng đồng.
khách du lịch vào thánh đường hồi giáo cần lưu ý gì
Bỏ giày dép trước khi vào gian lễ, ăn mặc kín đáo, nữ nên trùm khăn. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ, không nói to và không chụp ảnh người đang hành lễ. Trưa thứ Sáu là buổi lễ đông người dự trong tuần, khách xin đợi lễ xong rồi hãy vào xem.