Đi trên đường Ngô Gia Tự, cách khu thành cổ Bắc Ninh chừng hai trăm mét, quý vị gặp một mặt tiền không giống lối nhà thờ quen thuộc ở miền Bắc. Không có vòm nhọn Gothic, không có tháp kim vươn thẳng. Thay vào đó là hai khối tháp vuông thu dần theo từng tầng như những hộp xếp chồng, các ô cửa sổ cuốn nửa tròn, những đường gờ ngang chạy suốt mặt tường. Đó là ngôn ngữ Baroque, và ở vùng Kinh Bắc thì nó khá lẻ loi.
Nhưng thứ làm nên ngôi nhà thờ này không nằm ở mặt tiền. Nó nằm ở hai chữ chính tòa và ở tước hiệu Nữ Vương Rất Thánh Mân Côi. Chữ thứ nhất nói rằng đây là nhà thờ của vị giám mục coi sóc cả giáo phận. Chữ thứ hai nói rằng cả một vùng đạo lấy chuỗi hạt Mân Côi làm nếp sống, và tháng Mười hằng năm là tháng lớn nhất của họ.
ITước Hiệu Mân Côi Và Nghĩa Của Chữ Chính Tòa
Điều cần nói trước hết về ngôi nhà thờ này là tước hiệu của nó: Nữ Vương Rất Thánh Mân Côi. Trong Công giáo, mỗi ngôi nhà thờ khi được cung hiến đều được dâng kính một đấng, và tước hiệu ấy không phải một cái tên phụ cho đẹp. Nó định luôn ngày lễ lớn nhất của nhà thờ, thường được gọi là lễ bổn mạng, ở đây là ngày 7 tháng 10, lễ Đức Mẹ Mân Côi. Nó cũng định tên của các hội đoàn trong xứ và định đề tài cho phần trang trí bên trong.
Mân Côi là lối đọc kinh bằng chuỗi hạt, theo đó người đọc lần từng hạt mà ngẫm lại các chặng trong cuộc đời Chúa Giêsu và Đức Mẹ, gọi là các mầu nhiệm. Bộ mầu nhiệm truyền thống gồm ba phần là Vui, Thương và Mừng, mỗi phần năm chặng, về sau thêm phần Sáng thành hai mươi chặng. Tháng Mười trong lịch phụng vụ được gọi là tháng Mân Côi.
Còn nhà thờ chính tòa là ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa đặt trong khu cung thánh, phần trong cùng của nhà thờ, nơi có bàn thờ và nhà tạm. Vì ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận: lễ truyền chức linh mục, thánh lễ Dầu trong Tuần Thánh và các nghi lễ trọng nhất của giáo phận đều cử hành tại đây. Mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như vậy, và điều làm nó khác các nhà thờ giáo xứ không phải kích thước mà là chức năng ấy.
Về giáo phận, tư liệu của Hội đồng Giám mục Việt Nam ghi giáo phận Bắc Ninh được lập ngày 29 tháng 5 năm 1883. Địa bàn trải trên các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc cũ và vài vùng lân cận, rộng khoảng 24.600 ki lô mét vuông, coi sóc 77 giáo xứ với 363 giáo họ và chừng 139.148 giáo dân. Đây là con số theo bản thống kê chúng tôi tra được, và các bản thống kê kiểu này thay đổi theo từng năm.
Một chỗ hay nhầm, xin nói bằng giọng sử liệu. Nhiều người hiểu chính tòa như một cách khen, đại ý là nhà thờ lớn nhất hoặc đẹp nhất trong vùng. Không phải vậy. Trên địa bàn giáo phận Bắc Ninh có những ngôi nhà thờ giáo xứ dựng sau, rộng hơn và chứa được nhiều người hơn ngôi chính tòa. Chữ chính tòa chỉ nói tới một việc: nơi ấy có đặt ngai tòa của giám mục. Đó là chức năng trong tổ chức của Giáo hội, không phải thứ hạng về quy mô.
IIBa Năm Dựng Và Một Lần Trùng Tu Lớn
Ngôi nhà thờ được dựng liền một mạch trong ba năm cuối thế kỷ 19, rồi đứng nguyên hình dáng ấy cho tới nay. Khác với nhiều nhà thờ cùng thời phải hạ giải rồi làm lại, Bắc Ninh giữ được bộ khung gốc, và lần can thiệp lớn nhất là đợt trùng tu toàn diện đầu thập niên 2010. Các mốc dưới đây chỉ thuộc việc lập giáo phận, xây dựng và trùng tu.
- 1883Lập giáo phận Bắc NinhGiáo phận được thành lập ngày 29 tháng 5. Mười hai giáo xứ đầu tiên của giáo phận về sau được ghi lại bằng mười hai bức phù điêu trong lòng nhà thờ chính tòa.
- 1889Khởi công nhà thờ chính tòaCông trình khởi công dưới thời giám mục Antonio Colomer Lễ, dựng theo lối Baroque trên mặt bằng hình chữ thập.
- 1892Khánh thànhNhà thờ hoàn thành và được nhận làm nhà thờ mẹ của cả giáo phận, dâng kính Nữ Vương Rất Thánh Mân Côi.
- 1972Dâng kính Trái Tim Chúa GiêsuTheo tư liệu của giáo phận, giáo phận được dâng kính Trái Tim Chúa Giêsu trong năm này. Đây là một việc thuộc lòng sùng kính, không thay đổi tước hiệu Mân Côi của ngôi nhà thờ.
- 1992Bách chu niên ngôi nhà thờMột trăm năm kể từ ngày khánh thành. Dịp này được cử hành như một năm hồng ân của cả giáo phận.
- 2010Khởi sự trùng tu toàn diệnĐợt tu sửa lớn nhất từ khi dựng, làm lại phần trần, nền cung thánh, bàn thờ và hệ tranh kính, giữ nguyên hình khối bên ngoài.
- 2012Hoàn thành trùng tuCông việc hoàn tất ngày 13 tháng 10 năm 2012, ngay sau lễ Đức Mẹ Mân Côi, tức lễ bổn mạng của chính ngôi nhà thờ.
Hai chỗ tư liệu ghi khác nhau, xin nêu thẳng. Thứ nhất là số liệu giáo phận: bản thống kê chúng tôi dùng ghi 77 giáo xứ và chừng 139.148 giáo dân, còn các bản tin khác nhau lại đưa những con số lệch chút ít, vì mỗi bản chốt vào một năm khác nhau. Thứ hai là diện tích địa bàn: con số khoảng 24.600 ki lô mét vuông được nhiều nguồn dẫn lại, nhưng địa giới hành chính của các tỉnh trong vùng đã thay đổi, nên con số ấy nên đọc như một ước lượng chứ không phải một phép đo mới.
IIIMặt Bằng Chữ Thập, Hai Tháp Và Bộ Tranh Kính Mân Côi
Lối tạo hình ở đây được các tư liệu của giáo phận gọi là Baroque, ngôn ngữ kiến trúc châu Âu thịnh từ thế kỷ 17, đặc điểm là cửa cuốn nửa tròn, đường gờ nhiều lớp, mặt tiền phân tầng rõ và lối bố trí tạo cảm giác lòng nhà sâu hơn kích thước thật. Ở miền Bắc, phần lớn nhà thờ dựng cùng thời đi theo lối Gothic với vòm nhọn và tháp kim, nên Bắc Ninh đứng riêng một nhánh.
Mặt bằng công trình theo hình chữ thập, tuân thủ nguyên tắc đối xứng: một thân dài chạy từ cửa chính vào cung thánh, cắt ngang gần cuối bởi một cánh ngang, tạo thành hình thánh giá khi nhìn từ trên xuống. Thân nhà thờ dài khoảng bốn mươi lăm mét, ngang chừng mười hai mét.
Hai khối tháp vuông hai bên mặt tiền, thu nhỏ dần theo chiều cao thành từng tầng chồng lên nhau. Đây là nét nhận dạng của công trình khi nhìn từ đường Ngô Gia Tự.
Ba quả chuông cỡ lớn đúc từ thời dựng nhà thờ, mỗi quả một cung khác nhau. Nếp của nhà thờ là ngày thường kéo một quả, ngày Chúa Nhật kéo hai quả, đại lễ thì kéo cả ba.
Toàn bộ hệ trần giả do thợ đan tay từ những thanh gỗ dổi ghép theo lối ca rô, mỗi ô chừng bốn xentimét nhân bốn xentimét. Đây là phần tốn công bậc nhất của đợt trùng tu.
Gian cung thánh lát bằng hàng nghìn mảnh gỗ hương đỏ xếp so le theo hình quả trám, đi cùng độ cong của không gian phía trên.
Mặt bàn thờ là một tấm gỗ hương đỏ nguyên khối cỡ 2,4 mét nhân 0,9 mét, mặt trước khắc chân dung các vị tử đạo của giáo phận. Cây thánh giá và tượng Chúa chịu nạn tạc bằng gỗ pơ mu.
Bộ tranh kính màu trên các cửa sổ diễn tả hai mươi mầu nhiệm kinh Mân Côi, cộng thêm chân dung bốn vị thánh sử. Đề tài này lấy thẳng từ tước hiệu của nhà thờ.
Trong lòng nhà thờ còn có mười hai bức phù điêu ứng với mười hai giáo xứ đầu tiên được lập khi giáo phận ra đời năm 1883. Đây là một cách ghi nhớ đáng chú ý: thay vì một tấm bia chữ, người ta đặt cả bản đồ gốc của giáo phận lên tường, bằng hình.
Một điểm đáng ghi về đợt trùng tu 2010 tới 2012. Công việc không dừng ở việc quét vôi và chống thấm mà đi vào phần cốt lõi của không gian thờ tự: trần, nền cung thánh, bàn thờ và hệ tranh kính. Vì vậy khi đọc các bài mô tả nhà thờ Bắc Ninh, quý vị nên xem bài ấy viết trước hay sau năm 2012, vì phần nội thất đã khác.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy, và hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành. Lối cổ của Giáo hội là quay cung thánh về hướng đông, phía mặt trời mọc, vì mặt trời mọc được hiểu như hình ảnh của Chúa Phục Sinh. Đó là quy tắc của đạo, không phải một lựa chọn theo la bàn của thầy địa lý. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều chép trong tư liệu của giáo phận.
Một, đất bằng của châu thổ. Nhà thờ nằm giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ, đất phẳng, không có ngọn núi nào để tựa. Trong phép xem đất, một thế như vậy thiếu hậu chẩm, tức thiếu gối tựa sau lưng, nên chỗ dựa phải thay bằng vật do người làm ra: một bờ thành, một khối nhà, một hàng cây lớn. Điều kiện ấy giải thích một đặc điểm chung của nhà thờ đồng bằng: tháp bao giờ cũng dựng cao, vì chiều cao là cách duy nhất tạo được thế nổi trên một mặt đất không có gì nổi.
Hai, hai tháp đọc theo hình thể. Hai tháp vuông cao bằng nhau kèm hai bên một khối giữa thấp hơn làm nên thế mà lối cũ gọi là song phong hộ vệ, hai ngọn giữ hai bên, không bên nào lấn bên nào. Bố cục này được sách xưa xếp vào loại ổn định bậc nhất. Xin nhắc lại rằng mặt tiền hai tháp là quy ước lâu đời của kiến trúc nhà thờ châu Âu, nên đây là trùng khớp của hình thể chứ không phải của chủ ý.
Ba, mặt bằng chữ thập đọc theo phép cũ. Một thân dài cắt ngang bởi một cánh ngang gần cuối, xét theo hình thể, chính là cái mà nhà cũ của người Việt gọi là lối chữ đinh hoặc chữ công, tức nhà trên nối nhà ngang. Trong lối đọc cổ truyền, chỗ giao nhau của hai trục là nơi khí tụ, và người xưa đặt vào đó phần trang nghiêm nhất. Ở nhà thờ, chỗ giao ấy nằm ngay trước cung thánh. Sự trùng khớp này không phải do ai tính toán, mà do cả hai truyền thống đều đi tới cùng một kết luận về chỗ quan trọng nhất trong một ngôi nhà thờ tự.
Bốn, thế đứng cạnh khu thành cổ. Nhà thờ nằm cách khu thành cổ Bắc Ninh chừng hai trăm mét. Theo con mắt cũ, một khối tường thành và lũy đất ở gần luôn được đọc như một án, tức vật chắn nhẹ ngăn cho tầm nhìn khỏi hút thẳng ra xa. Đó là nhận xét về hình thể của khu đất, xin quý vị đọc đúng ở mức ấy. Chúng tôi ghi lại lối đọc này như một cách đối chiếu, và dừng ở đó.
VLễ Trong Năm Và Nếp Đạo Kinh Bắc
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo, tính theo dương lịch, cộng thêm mấy dịp riêng gắn với tước hiệu và với vai trò đứng đầu giáo phận. Bài chỉ ghi những ngày cố định, không ghi giờ cử hành, vì giờ giấc thay đổi theo từng năm.
| Thời điểm | Lễ hoặc nếp đạo | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 7 tháng 10 và cả tháng Mười | Lễ Đức Mẹ Mân Côi | Lễ bổn mạng theo đúng tước hiệu của nhà thờ. Cả tháng Mười là tháng Mân Côi, dịp lớn nhất trong năm của ngôi chính tòa. |
| Tuần Thánh | Thánh lễ Dầu và Tam Nhật Vượt Qua | Thánh lễ Dầu là nghi lễ mang tính giáo phận, do giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa, linh mục cả giáo phận về dự. |
| Mùa Vọng và ngày 25 tháng 12 | Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Mùa chuẩn bị rồi tới lễ mừng Chúa giáng sinh, một trong hai đỉnh của năm phụng vụ. |
| Ngày 24 tháng 11 | Lễ Các Thánh Tử Đạo Việt Nam | Mang ý nghĩa riêng tại đây, vì mặt trước bàn thờ khắc chân dung các vị tử đạo của giáo phận. |
| Ngày 2 tháng 11 và cả tháng Mười Một | Cầu cho các tín hữu đã qua đời | Giáo dân trong vùng giữ lệ ra phần mộ và dự thánh lễ cầu cho người đã khuất. |
| Theo phiên trong năm | Chầu lượt | Mỗi giáo xứ trong giáo phận nhận một phiên chầu Thánh Thể trọng thể, luân phiên suốt năm, dịp ấy các xứ lân cận kéo về dự. |
Nếp đạo trụ cột của vùng này là kinh Mân Côi, và điều ấy không chỉ nằm trên giấy. Tước hiệu nhà thờ là Mân Côi, hai mươi ô tranh kính vẽ hai mươi mầu nhiệm Mân Côi, lễ bổn mạng rơi đúng vào lễ Đức Mẹ Mân Côi, còn tháng Mười thì các xứ họ trong vùng giữ lệ lần hạt chung và rước kiệu. Đây là một trường hợp rõ ràng của việc tước hiệu quyết định nhịp sống đạo của cả một vùng, chứ không phải chỉ là một cái tên ghi trên văn kiện.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 537 đường Ngô Gia Tự, thành phố Bắc Ninh cũ, tỉnh Bắc Ninh
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 537 đường Ngô Gia Tự, thành phố Bắc Ninh cũ, tỉnh Bắc Ninh, cách khu thành cổ Bắc Ninh chừng hai trăm mét. Hai ngọn tháp vuông là mốc nhận ra công trình từ xa.
- Toạ độ
- 21.1802, 106.0623
Đây là nhà thờ chính tòa đang hoạt động chứ không phải khu tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có thánh lễ, xin quý vị không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Khu cung thánh, nơi có ngai tòa giám mục và bàn thờ, dành cho người có phận sự. Nếu quý vị đi để xem công trình thì nên dành thì giờ cho ba chỗ: hệ trần gỗ dổi đan tay, nền cung thánh gỗ hương đỏ, và bộ tranh kính hai mươi mầu nhiệm Mân Côi.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Bắc Ninh
Contribute photos, information or video for Bac Ninh CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Bắc Ninh có tước hiệu gì
Tước hiệu là Nữ Vương Rất Thánh Mân Côi, nên lễ bổn mạng của nhà thờ rơi vào ngày 7 tháng 10, lễ Đức Mẹ Mân Côi. Tước hiệu này chi phối cả phần trang trí bên trong: bộ tranh kính trên các cửa sổ diễn tả hai mươi mầu nhiệm của kinh Mân Côi, và tháng Mười là tháng lớn nhất trong năm của ngôi nhà thờ.
Nhà thờ chính tòa nghĩa là gì
Là ngôi nhà thờ có đặt ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận, tiếng Latinh gọi ngai ấy là cathedra. Vì ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, nơi cử hành lễ truyền chức và thánh lễ Dầu. Mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như vậy, và đó là chức năng chứ không phải thứ hạng về quy mô.
Nhà thờ chính tòa Bắc Ninh xây năm nào
Công trình khởi công năm 1889 dưới thời giám mục Antonio Colomer Lễ và khánh thành năm 1892. Ngôi nhà thờ giữ được bộ khung gốc từ đó tới nay. Lần can thiệp lớn nhất là đợt trùng tu toàn diện tiến hành từ năm 2010, hoàn thành ngày 13 tháng 10 năm 2012, làm lại phần trần, nền cung thánh, bàn thờ và hệ tranh kính.
Nhà thờ Bắc Ninh theo lối kiến trúc gì
Theo tư liệu của giáo phận, đây là lối Baroque, ngôn ngữ tạo hình châu Âu lấy cửa cuốn nửa tròn, đường gờ nhiều lớp và mặt tiền phân tầng làm đặc điểm. Ở miền Bắc, phần lớn nhà thờ dựng cùng thời theo lối Gothic với vòm nhọn, nên Bắc Ninh đứng riêng. Mặt bằng theo hình chữ thập, thân dài khoảng bốn mươi lăm mét và ngang chừng mười hai mét.
Nhà thờ chính tòa Bắc Ninh có mấy quả chuông
Hai ngọn tháp cao hai mươi hai mét treo ba quả chuông đồng cỡ lớn, đúc từ thời dựng nhà thờ, mỗi quả một cung khác nhau. Nếp của nhà thờ là ngày thường kéo một quả, ngày Chúa Nhật kéo hai quả, còn đại lễ thì kéo cả ba, nên người trong phố nghe tiếng chuông là biết hôm ấy là ngày gì.