Từ ngã sáu trung tâm Buôn Ma Thuột rẽ vào đường Phan Chu Trinh, quý vị gặp một khối nhà dài nằm ngang, mái dốc lớn đổ xuống gần sát thân, tường đá xám nhạt. Khối ấy không vươn lên như một tháp Gothic mà trải ra theo chiều ngang, và ai đã từng thấy nhà dài của người Êđê sẽ nhận ra ngay cái dáng quen: một mái lớn che một thân nhà kéo dài.
Đây là nhà thờ chính tòa của giáo phận Ban Mê Thuột, dâng kính Thánh Tâm Chúa Giêsu. Giáo dân quen gọi gọn là nhà thờ Thánh Tâm. Đứng ở một vùng mà đa số người bản địa là người Êđê, người Mnông và người Jrai, ngôi nhà thờ này đã chọn nói bằng ngữ pháp kiến trúc của chính vùng ấy thay vì mượn nguyên ngôn ngữ châu Âu.
ITước Hiệu Thánh Tâm Và Một Giáo Phận Cao Nguyên
Tước hiệu của ngôi nhà thờ này là Thánh Tâm Chúa Giêsu, tức lòng sùng kính hướng về trái tim Chúa Giêsu như dấu chỉ của tình thương. Lễ Thánh Tâm rơi vào tháng Sáu, ngày cụ thể thay đổi hằng năm vì tính từ lễ Hiện Xuống, và cả tháng Sáu được gọi là tháng kính Thánh Tâm. Tước hiệu quyết định lễ bổn mạng của nhà thờ, tên các hội đoàn trong xứ và các kinh đọc riêng trong tháng ấy.
Có một điểm cần phân biệt ngay, vì nó hay bị gộp. Tước hiệu của nhà thờ và bổn mạng của giáo phận là hai việc khác nhau, và ở Ban Mê Thuột thì hai việc ấy không trùng: nhà thờ chính tòa kính Thánh Tâm, còn bổn mạng của cả giáo phận là Các Thánh Tử Đạo Việt Nam, lễ ngày 24 tháng 11. Đó là lựa chọn có ý, và chúng tôi nói kỹ ở mục dưới.
Theo tổ chức của Giáo hội Công giáo, địa bàn chia thành các giáo phận, mỗi giáo phận do một giám mục coi sóc. Ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục ấy, thì gọi là nhà thờ chính tòa. Ngai tòa đặt trong cung thánh, cạnh hoặc sau bàn thờ, quay xuống cộng đoàn, và là dấu chỉ của quyền giảng dạy chứ không phải chiếc ghế danh dự. Mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như thế, gọi là nhà thờ mẹ, và lễ truyền chức linh mục cùng lễ dầu sáng Thứ Năm Tuần Thánh đều cử hành tại đây cho cả giáo phận.
Về bổn mạng giáo phận: khi lập một giáo phận, người ta chọn một đấng làm quan thầy cho cả địa bàn. Ban Mê Thuột chọn Các Thánh Tử Đạo Việt Nam, tức nhóm các vị chứng nhân đức tin người Việt và các vị thừa sai đã sống và qua đời trên đất Việt, được tôn phong hiển thánh năm 1988. Chúng tôi ghi các vị ở mức tôn kính và ngày lễ kính, không kể lại diễn biến, vì phần thuộc về thư viện này là phần thờ tự.
Giáo phận Ban Mê Thuột được lập ngày 22 tháng 6 năm 1967, tách ra từ giáo phận Kon Tum. Đây là một trong những giáo phận trẻ của Việt Nam nhưng lại thuộc hàng đông giáo dân: khoảng 106 giáo xứ với chừng 440.942 giáo dân theo thống kê năm 2017, đông nhất trong các giáo phận vùng Tây Nguyên. Con số ấy cho thấy một điều đáng nói: đời sống Công giáo ở đây không phải chuyện của riêng một nhóm nhỏ trong phố mà trải ra khắp các buôn làng.
Về thành phần, giáo dân trong giáo phận gồm cả người Kinh và người các cộng đồng bản địa Tây Nguyên, đông nhất là người Êđê và người Mnông, ngoài ra có người Jrai và một số cộng đồng khác. Đây đều là giáo dân Công giáo theo cùng một lịch phụng vụ, không phải một tông phái riêng. Chỗ khác nhau nằm ở ngôn ngữ và ở cách hát, không ở giáo lý.
Chỗ hay hiểu lầm là cái tên. Ban Mê Thuột và Buôn Ma Thuột cùng chỉ một nơi, chỉ khác lối ghi âm. Tên hành chính hiện nay ghi là Buôn Ma Thuột, còn tên của giáo phận thì giữ lối ghi cũ là Ban Mê Thuột, vì đó là tên có trong văn kiện lập giáo phận năm 1967 và không đổi theo địa danh hành chính. Vì thế quý vị sẽ gặp cả hai cách viết trong sách vở, và cả hai đều đúng ở chỗ của nó. Tên nhà thờ thì thấy cả ba dạng: nhà thờ chính tòa Ban Mê Thuột, nhà thờ chính tòa Buôn Ma Thuột, và nhà thờ Thánh Tâm.
IITừ Một Nhà Nguyện Mái Tranh
Nơi này bắt đầu rất nhỏ. Công trình đầu tiên trên khu đất là một nhà nguyện mái tranh vách đất dựng năm 1934, tức chỉ hơn hai mươi năm trước khi ngôi nhà thờ hiện nay mọc lên, và hơn ba mươi năm trước khi giáo phận được lập. Ba lớp ấy nối nhau khá nhanh, và đó là nhịp chung của đời sống đạo ở Tây Nguyên hồi giữa thế kỷ 20.
- 1934Nhà nguyện đầu tiênNgày 15 tháng 8 năm 1934, một nhà nguyện mái tranh vách đất được dựng trên khu đất này cho cộng đoàn Công giáo còn rất nhỏ ở vùng Ban Mê Thuột.
- 1937Nâng lên hàng giáo xứNgày 30 tháng 3 năm 1937, giáo họ Ban Mê Thuột được nâng lên hàng giáo xứ, có linh mục chánh xứ riêng. Đây là mốc mà đời sống đạo của vùng có tổ chức ổn định.
- 1958Dựng ngôi nhà thờ hiện nayNgôi nhà thờ hiện nay được khởi công và làm xong trong khoảng một năm, theo thiết kế lấy dáng nhà dài của người Êđê.
- 1959Khánh thànhNhà thờ khánh thành vào Chúa nhật sau lễ Phục Sinh năm 1959, với thân dài 45 mét, rộng 12 mét, tổng diện tích khoảng 828 mét vuông và chừng 1.200 chỗ.
- 1967Lập giáo phận Ban Mê ThuộtNgày 22 tháng 6 năm 1967, giáo phận được lập khi tách từ giáo phận Kon Tum, và ngôi nhà thờ này trở thành nhà thờ chính tòa, nơi đặt ngai tòa giám mục.
- 1988Tôn phong hiển thánh các vị tử đạoCác Thánh Tử Đạo Việt Nam, bổn mạng của giáo phận, được tôn phong hiển thánh trong năm này. Lễ kính hằng năm vào ngày 24 tháng 11.
- 2017Mốc thống kê hiện dùngSố liệu 106 giáo xứ và khoảng 440.942 giáo dân trong bài lấy theo thống kê năm 2017, mốc mà tài liệu giới thiệu giáo phận đang dùng.
Xin ghi thẳng một chỗ nguồn vênh nhau về kiến trúc. Nhiều tài liệu mô tả mặt bằng nhà thờ là hình thánh giá, thân dài 45 mét rộng 12 mét, mỗi cánh ngang 12 mét, tổng 828 mét vuông. Một bài khảo cứu gần đây lại nhấn rằng công trình mô phỏng nhà dài truyền thống của người Êđê, mái dốc rất lớn, và trong lòng nhà thờ không có hàng cột giữa. Hai mô tả này không loại trừ nhau: một bên nói về sơ đồ mặt bằng, một bên nói về hình mái và không gian bên trong. Chúng tôi ghi cả hai vì cả hai đều đúng về một phần của công trình, và người đọc nắm được cả hai thì mới hình dung đúng.
IIIMái Dài, Đá Xám Và Lòng Nhà Không Cột Giữa
Cái đáng xem ở đây là một quyết định về ngôn ngữ. Phần lớn nhà thờ lớn dựng ở Việt Nam trước đó đều mượn nguyên lối Gothic hoặc Roman của châu Âu, tháp nhọn vươn thẳng, cửa sổ hoa hồng. Ngôi này đi đường khác: lấy dáng nhà dài của người Êđê, tức một mái lớn phủ xuống che một thân nhà kéo dài theo chiều ngang, làm ngôn ngữ chính. Trong cách nói của Giáo hội, việc dùng hình thức văn hóa bản địa để diễn tả đức tin gọi là hội nhập văn hóa.
Mái đổ dốc từ đỉnh xuống gần sát thân nhà, chiếm phần lớn khối tích nhìn thấy, lấy dáng từ mái nhà dài của người Êđê nhưng đã được cách điệu cho thanh hơn. Đây là thứ làm nên nhận diện của công trình.
Dài khoảng 45 mét, rộng 12 mét, mỗi cánh ngang 12 mét, tổng diện tích chừng 828 mét vuông, chưa kể cung thánh. Sức chứa được các nguồn ghi hơn 1.200 người.
Thiết kế bỏ hàng cột giữa, nên từ chỗ ngồi nào cũng nhìn thẳng được lên cung thánh mà không bị che. Đây là điểm kỹ thuật đáng kể với một công trình dựng cuối những năm 1950.
Bên ngoài dùng đá xám nhạt, bên trong gỗ chiếm phần chủ đạo trong trang trí, các ô cửa làm họa tiết giản dị. Bảng màu ấy hợp với đất đỏ và nắng cao nguyên hơn là tường quét sáng của nhà thờ đồng bằng.
Tháp không cao vút mà vững chãi, treo quả chuông đồng. Việc để tháp thấp là điều làm ngôi này khác hẳn các nhà thờ chính tòa cùng thời, và nó ăn khớp với dáng nằm ngang của toàn khối.
Một chi tiết nên biết để nhìn cho đúng: các nhà dài thật của người Êđê là nhà sàn gỗ, mái tranh, kéo dài thêm mỗi khi gia đình có thêm một thế hệ, nên chiều dài của một nếp nhà nói lên số đời đã sống trong đó. Ngôi nhà thờ không sao chép nhà dài mà mượn tỷ lệ và dáng mái, rồi dựng bằng vật liệu bền của thế kỷ 20. Gọi đây là một ngôi nhà dài thì không đúng, gọi là một công trình lấy dáng nhà dài thì đúng, và chỗ khác nhau ấy chính là chỗ đáng nói của công trình.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ, và ở đây phải rào hai lớp. Thứ nhất, Công giáo không dạy phong thủy: hướng của một ngôi nhà thờ theo lối cổ là hướng phụng vụ, quy tắc riêng của đạo về chỗ đặt bàn thờ và cung thánh, không phải kết quả của một cuộc xem đất. Thứ hai, các cộng đồng bản địa Tây Nguyên như người Êđê và người Mnông cũng không dùng phép xem đất của người Kinh, họ có cách chọn đất dựng buôn và dựng nhà theo tri thức riêng của mình. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt vùng đồng bằng, thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không gán cho bên nào cả.
Điều đầu tiên là thế đất cao nguyên. Buôn Ma Thuột nằm trên cao nguyên đất đỏ ở độ cao vài trăm mét so với mặt biển, địa hình lượn sóng chứ không bằng phẳng, không có sông lớn chảy sát trung tâm. Trong lối đọc cổ truyền, đây là dạng đất không có thủy rõ ràng trước mặt, thứ mà sách địa lý đồng bằng coi là thiếu. Bù lại là thế đất cao và thoát nước, dạng mà sách gọi là đất nổi, và ở một vùng mưa nhiều theo mùa thì đó là ưu điểm thực dụng.
Thứ hai là hình thể của khối nhà. Một thân nhà dài trải ngang với mái dốc lớn, đọc theo hình thể ngũ hành thì thuộc dạng hành Thổ pha Mộc: nằm ngang, vững, bám đất, thân kéo dài theo một chiều. Đây là thứ ngược hẳn với khối nhọn vươn lên thuộc hành Hỏa của các nhà thờ Gothic. Ở một vùng đất đỏ, tức đất thuộc Thổ theo cách phân của sách cũ, một công trình nằm ngang bám đất là thuận chứ không nghịch. Chúng tôi nói rõ: người thiết kế chọn dáng ấy vì muốn theo nhà dài của người Êđê, việc đọc ra ngũ hành là việc của chúng tôi.
Thứ ba là hướng và minh đường. Nhà thờ nằm ở khu trung tâm, mặt tiền mở ra đường Phan Chu Trinh, trục theo hình thửa đất chứ không giữ lối quay cung thánh về phía đông của các nhà thờ cổ châu Âu. Khoảng sân trước tuy không rộng như sân nhà thờ vùng quê nhưng đủ để tụ người trước và sau lễ. Đọc theo lối cũ thì đó là một minh đường vừa phải, không dư không thiếu.
Cuối cùng, và đây là chỗ đáng giữ lại. Trong cách nghĩ của người Êđê, nhà dài là nơi nhiều đời cùng ở dưới một mái, và chiều dài của nếp nhà đo bằng số thế hệ. Một ngôi nhà thờ mượn dáng ấy thì tự nó nói được điều mà phong thủy đồng bằng phải diễn giải dài dòng: đây là chỗ của một cộng đoàn nhiều đời, không phải chỗ của một cá nhân. Xét theo bất cứ lối đọc nào thì đó cũng là một sự hợp cách.
VLễ Và Lệ Trong Năm
Là nhà thờ chính tòa, ngôi này giữ đủ lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo tính theo dương lịch, cộng thêm dịp riêng theo tước hiệu Thánh Tâm và dịp bổn mạng của cả giáo phận. Bài chỉ ghi ngày theo lịch phụng vụ, không ghi giờ giấc.
| Thời điểm | Lễ hoặc nghi thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Tháng Sáu | Lễ Thánh Tâm Chúa Giêsu | Lễ bổn mạng theo tước hiệu của nhà thờ. Ngày cụ thể thay đổi hằng năm vì tính từ lễ Hiện Xuống, nhưng luôn rơi vào tháng Sáu, và cả tháng ấy là tháng kính Thánh Tâm. |
| Ngày 24 tháng 11 | Lễ Các Thánh Tử Đạo Việt Nam | Bổn mạng của cả giáo phận, dịp quy tụ lớn nhất trong năm của các giáo xứ khắp địa bàn. Các vị được tôn phong hiển thánh năm 1988. |
| Thứ Năm Tuần Thánh | Lễ dầu | Giám mục làm phép các loại dầu thánh cho cả giáo phận, linh mục các xứ về đồng tế rồi mang dầu về xứ mình. Chỉ diễn ra ở nhà thờ chính tòa. |
| Tam Nhật Vượt Qua | Tuần Thánh và Phục Sinh | Chuỗi cử hành trọng thể nhất của năm phụng vụ, ngày thay đổi theo lịch Phục Sinh hằng năm. |
| Ngày 25 tháng 12 | Lễ Giáng Sinh | Dịp đông người thứ hai trong năm. Ở các buôn làng, đây cũng là dịp có diễn nguyện và hát cộng đồng bằng tiếng bản địa. |
| Tháng Năm và tháng Mười | Tháng Hoa và tháng Mân Côi | Hai tháng kính Đức Mẹ, có dâng hoa và lần chuỗi Mân Côi, là nếp chung của các xứ trong giáo phận. |
Nếp riêng đáng kể nhất của giáo phận này là thánh lễ bằng tiếng bản địa. Ngoài tiếng Việt, nhiều nơi trong địa bàn có thánh lễ đọc bằng tiếng Êđê và tiếng Mnông, kèm sách kinh và sách hát dịch sang các thứ tiếng ấy. Phần hát trong lễ ở các buôn thường dùng nhịp và lối hát của chính cộng đồng mình, nên cùng một bản lễ mà nghe ở phố và nghe ở buôn lại khác hẳn nhau. Đây là việc thuộc phụng vụ chứ không phải biểu diễn, và nó là lý do người ta hay nói Công giáo ở Tây Nguyên có giọng riêng.
Ngoài ra còn có chầu lượt, phiên chầu Thánh Thể luân phiên giữa các giáo xứ, mỗi xứ một dịp trong năm, là ngày các xứ lân cận kéo về dự và là dịp lớn của cả một vùng buôn làng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 2 đường Phan Chu Trinh, thành phố Buôn Ma Thuột cũ, tỉnh Đắk Lắk
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 2 đường Phan Chu Trinh, thành phố Buôn Ma Thuột cũ, tỉnh Đắk Lắk, cách ngã sáu trung tâm một quãng ngắn và đi bộ được từ khu chợ.
- Toạ độ
- 12.6808, 108.0452
Đây là nhà thờ chính tòa đang hoạt động chứ không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, đi nhẹ nói khẽ, không đi lại hay chụp ảnh ở khu cung thánh, phần đặt bàn thờ, nhà tạm và ngai tòa giám mục. Nếu tới đúng lúc đang có thánh lễ, xin quý vị ngồi phía cuối nhà thờ và giữ yên lặng. Nếu gặp thánh lễ đọc bằng tiếng Êđê hoặc tiếng Mnông, xin quý vị dự như dự một thánh lễ bình thường, đừng quay phim chụp ảnh cộng đoàn như quay một tiết mục.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Ban Mê Thuột
Contribute photos, information or video for Ban Me Thuot CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Ban Mê Thuột dâng kính ai
Dâng kính Thánh Tâm Chúa Giêsu, nên giáo dân quen gọi là nhà thờ Thánh Tâm. Lễ Thánh Tâm mừng vào tháng Sáu, ngày cụ thể thay đổi hằng năm vì tính từ lễ Hiện Xuống. Bổn mạng của cả giáo phận thì lại là Các Thánh Tử Đạo Việt Nam, lễ ngày 24 tháng 11, hai việc khác nhau.
Nhà thờ Thánh Tâm Buôn Ma Thuột xây năm nào
Ngôi hiện nay khánh thành vào Chúa nhật sau lễ Phục Sinh năm 1959, làm xong trong khoảng một năm. Trước đó, trên khu đất này có một nhà nguyện mái tranh vách đất dựng ngày 15 tháng 8 năm 1934, và giáo họ được nâng lên hàng giáo xứ ngày 30 tháng 3 năm 1937.
Kiến trúc nhà thờ chính tòa Ban Mê Thuột có gì đặc biệt
Công trình lấy dáng nhà dài của người Êđê làm ngôn ngữ chính: mái dốc lớn đổ xuống gần sát thân, khối nhà trải ngang thay vì vươn cao, tháp chuông thấp và vững. Lòng nhà thờ bỏ hàng cột giữa nên nhìn thẳng lên cung thánh không bị che. Thân dài khoảng 45 mét, tổng chừng 828 mét vuông, hơn 1.200 chỗ.
Ban Mê Thuột hay Buôn Ma Thuột mới đúng
Cả hai cùng chỉ một nơi, chỉ khác lối ghi âm. Tên hành chính hiện nay ghi là Buôn Ma Thuột, còn tên của giáo phận giữ lối ghi cũ là Ban Mê Thuột vì đó là tên trong văn kiện lập giáo phận năm 1967. Vì thế sách vở dùng cả hai, và cả hai đều đúng ở chỗ của nó.
Giáo phận Ban Mê Thuột lập năm nào và lớn cỡ nào
Lập ngày 22 tháng 6 năm 1967 khi tách từ giáo phận Kon Tum. Giáo phận coi sóc khoảng 106 giáo xứ với chừng 440.942 giáo dân theo thống kê năm 2017, đông giáo dân bậc nhất vùng Tây Nguyên. Giáo dân gồm cả người Kinh lẫn người Êđê, người Mnông và các cộng đồng bản địa khác.