Đi hết con đường đất đỏ xuyên qua rừng khộp thưa lá, tới gần bờ sông Ea H'leo, quý vị sẽ gặp một ngọn tháp gạch nhỏ đứng một mình giữa những thân cây thấp. Không có đồi, không có biển, không có làng Chăm nào chung quanh. Bốn góc mái gắn đầu chim thần, chóp tháp thu lại như một búp sen. Vào mùa khô, lá khộp rụng đầy dưới chân tường, và ánh nắng xiên vào cửa phía Đông.
Đây là tháp Yang Prong, ngọn tháp gạch Chăm duy nhất ở Tây Nguyên, dựng khoảng cuối thế kỷ 13 hoặc đầu thế kỷ 14 dưới triều vua Jaya Simhavarman III. Tháp thờ Shiva dưới dạng linga có một mặt thần. Tên Yang Prong theo tiếng Gia Rai nghĩa là thần lớn, và người dân tộc tại chỗ vẫn giữ lệ tới đây thắp hương, nối đời sống hôm nay với một đền thờ bảy thế kỷ.
IShiva Mang Tên Vua
Hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa ghi tháp thờ thần Sri Jaya Simhavarmalingesvara. Tên ấy ghép từ tên vua Jaya Simhavarman với chữ lingesvara, nghĩa là chúa tể của linga, tức Shiva. Nói gọn, đây là Shiva mang tên vua. Vật thờ là một ekamukhalinga, linga có một mặt thần, đặt trên bệ yoni.
Vua Jaya Simhavarman III, khi còn là hoàng tử tên Harijit, người Việt gọi là Chế Mân, thuộc vương triều đóng đô ở Vijaya. Thư viện chỉ nêu tên vua như một mốc niên đại cho ngôi đền.
Trong Shiva giáo, linga là biểu tượng không hình tướng của Shiva. Khi gắn thêm mặt thần lên thân linga, người tạc tượng đưa vị thần tới gần với người thờ hơn, cho thần một khuôn mặt mà vẫn giữ hình trụ thiêng. Dạng một mặt, gọi là ekamukhalinga, ít gặp hơn linga trơn trong đền tháp Chăm.
Còn việc đặt tên thần theo tên vua là lệ quen trong các vương triều chịu ảnh hưởng Ấn Độ: vua dựng đền, đặt linga, và vị thần trong đền mang tên của vua, nối uy quyền của người trị vì với vị thần tối cao.
Nên phân biệt với tháp Po Klong Garai, cũng dựng dưới đời vua Jaya Simhavarman III. Ở Po Klong Garai, vị được thờ là một vị vua được thần hóa, pho mukhalinga mang mặt người vua. Ở Yang Prong, theo hồ sơ di tích, vị được thờ là Shiva, chỉ có tên thần mang tên vị vua dựng đền. Hai cách ấy gần nhau nhưng không giống nhau.
Tháp nằm sâu trong nội địa, xa các vùng ven biển nơi đặt các tiểu quốc Champa. Các nguồn không gán tháp vào một tiểu quốc nào, và thư viện cũng không gán.
Chỗ hay hiểu lầm: thấy tên Yang Prong, nhiều người nghĩ đây là tên Chăm do người dựng tháp đặt. Thật ra Yang Prong là tiếng Gia Rai, nghĩa là thần lớn, tức tên do cư dân cao nguyên gọi ngôi đền về sau. Tên Chăm gốc của ngôi đền, nếu có, các nguồn chưa ghi. Chỗ thứ hai: đồng bào tới thắp hương ở đây là các dân tộc tại chỗ, không phải người Chăm. Người Chăm không làm lễ ở Yang Prong.
IIBảy Thế Kỷ Giữa Rừng Khộp
Về niên đại, nguồn ghi hai ý kiến. Hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa ghi: theo văn khắc và kiến trúc thì tháp thuộc đầu thế kỷ 14, theo nghệ thuật tạc tượng thì thuộc cuối thế kỷ 13, cả hai đều gắn với vua Jaya Simhavarman III. Bảo tàng Đắk Lắk ghi cuối thế kỷ 13. Hai mốc chỉ cách nhau vài thập niên và cùng nằm trong một triều vua, nên thư viện ghi là cuối thế kỷ 13 hoặc đầu thế kỷ 14.
- Cuối thế kỷ 13 hoặc đầu thế kỷ 14Dựng đềnDưới triều vua Jaya Simhavarman III. Cục Di sản văn hóa ghi hai ý kiến về niên đại, theo văn khắc và theo tạc tượng.
- Khoảng 1900Được biết tớiTheo hồ sơ di tích, một sĩ quan người Lào tên Oum phát hiện ngôi tháp giữa rừng.
- 1988Khảo sátĐợt khảo sát tìm được một đầu chim thần Garuda còn nguyên, làm cơ sở phục chế các đầu Garuda ở bốn góc mái.
- 1991Di tích quốc giaXếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia ngày 3 tháng 8 năm 1991, theo Bảo tàng Đắk Lắk.
- 2013Tu bổTỉnh Đắk Lắk đầu tư tu bổ, gia cố kết cấu và chỉnh trang khu di tích, theo Báo Văn Hóa.
Về văn khắc, hồ sơ di tích ghi có chữ khắc trên xà ngang tháp, và một dòng chữ Chăm trên một tảng đá dài có mặt phẳng. Đây là tư liệu văn tự tại chỗ, cơ sở của ý kiến xếp niên đại theo văn khắc.
Về địa danh, tháp trước thuộc xã Ea Rốk, huyện Ea Súp, nay huyện là đơn vị cũ. Theo nghị quyết sắp xếp năm 2025, Ia Jlơi, Cư Kbang và Ea Rốk được gộp thành xã Ea Rốk mới, tỉnh Đắk Lắk. Báo Văn Hóa ghi tháp cách Buôn Ma Thuột chừng 100 cây số.
Báo Văn Hóa cũng ghi Yang Prong là di tích đầu tiên và duy nhất ở Tây Nguyên được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Vị trí xa xôi khiến ngôi tháp ít người lui tới, và cũng chính vì xa mà khối gạch nhỏ này đã đứng được qua bảy thế kỷ giữa rừng, không bị lấn bởi nhà cửa hay đường sá. Việc giữ gìn hôm nay vì vậy chủ yếu là chống xói lở chân tháp, giữ mặt gạch khỏi rêu mốc và giữ khoảng rừng chung quanh.
IIIMột Kalan Nhỏ Với Bốn Chim Thần
Tháp nhỏ, thân cao chừng 9 mét không kể chóp, chân mỗi cạnh chừng 5 mét theo Báo Văn Hóa. Chỉ có một cửa mở về hướng Đông, lòng tháp là một vòm thu nhỏ dần lên đỉnh. Vật liệu có hai lớp rõ: chân tường đá ong, thân gạch nung. Đỉnh tháp tạo dáng búp sen.
Các nguồn đã tra không gọi tên một phong cách cụ thể cho Yang Prong trong hệ phân loại nghệ thuật Chăm. Điều quý vị có thể tự nhìn là ba dấu hiệu: đá ong dưới chân, thứ vật liệu sẵn ở vùng đất đỏ cao nguyên, bốn đầu Garuda ở góc mái, và chóp búp sen. Chúng cho biết người thợ mang sơ đồ kalan của vùng biển lên rừng, rồi dùng vật liệu tại chỗ để dựng.
Lớp móng và chân tường dùng đá ong, vật liệu của vùng đất cao nguyên, khác với tháp ven biển xây gạch từ chân.
Phần thân từ chân lên mái xây gạch nung, theo lối xây khít quen thuộc của tháp Chăm.
Bốn góc mái gắn đầu chim thần Garuda. Các đầu hiện thấy được phục chế sau đợt khảo sát năm 1988, dựa theo một đầu chim còn nguyên tìm được.
Đỉnh tháp thu lại theo dáng búp sen, khép khối mái.
Một cửa duy nhất hướng Đông, vòm trong thu nhỏ dần lên đỉnh, nơi đặt ekamukhalinga trên bệ yoni.
Garuda trong Ấn Độ Giáo là chim thần, vật cưỡi của Vishnu, nhưng trong kiến trúc đền tháp Chăm, hình Garuda thường xuất hiện như vị thần đỡ và giữ công trình, không kể đền ấy thờ vị nào. Đặt Garuda ở bốn góc mái một đền Shiva vì vậy không mâu thuẫn. Còn tháp Chăm gần nhất trong thư viện là tháp Nhạn ở Tuy Hòa, nay cùng tỉnh Đắk Lắk, một tháp ven biển thuộc vùng Champa cũ. Yang Prong thì là tháp Chăm duy nhất trên cao nguyên, cách mọi nơi khác trong thư viện hơn 60 cây số.
IVThế Đất Và Hướng
Quy tắc của đền tháp Ấn Độ Giáo được giữ nguyên dù tháp nằm xa biển: cửa duy nhất mở về hướng Đông đón mặt trời mọc, đền gắn với ý niệm núi thiêng và nguồn nước, mà ở đây nguồn nước là dòng Ea H'leo chảy ngang. Đó là lệ của người dựng, không phải phong thủy, vì Ấn Độ Giáo không dạy phép ấy. Phần đọc tiếp theo là của thư viện, dùng con mắt phong thủy cổ truyền Á Đông đặt cạnh lệ Ấn Độ Giáo cho quý vị so sánh. Nó không chép trong hồ sơ di tích hay văn khắc nào.
Đọc theo phong thủy Á Đông, điều nổi lên trước tiên là tháp gần sông trên đất bằng. Tháp đứng trong rừng khộp ven sông Ea H'leo, địa hình thấp và phẳng, không có đồi cao làm chỗ đứng như tháp vùng biển. Sách xem đất coi dòng nước chảy ngang trước công trình là thế giữ khí, và một đền đặt gần sông trong vùng khô hạn mùa nắng là đặt gần nguồn sống của cả vùng. Người Chăm tìm nguồn nước vì lệ đền thờ, người xem đất coi trọng nước vì phép tụ khí, hai lý khác nhau nhưng cùng dẫn về bờ sông.
Thứ hai là thế đơn độc. Không có tháp phụ, không có làng Chăm, không có công trình nào khác chung quanh. Trong phong thủy, một công trình đứng lẻ giữa vùng rộng thường bị xem là thế cô. Nhưng với đền tháp Ấn Độ Giáo, khối tháp tự nó là ngọn núi thiêng thu nhỏ. Giữa vùng đất bằng, ngọn tháp chín mét chính là điểm cao, là núi của cả khu rừng.
Thứ ba là đá ong dưới chân. Người xem đất người Việt thường đọc chất đất để đoán khí đất. Đá ong đỏ là thứ đất cứng, chịu nắng mưa, ở đây được dùng làm chân tường. Dựng đền trên chính chất đất tại chỗ là cách để ngôi tháp gắn với đất ấy. Cách đọc này là của thư viện, không phải của người dựng tháp.
VHai Lớp Thờ Tự Qua Bảy Thế Kỷ
Tại Yang Prong người Chăm không làm lễ. Nhưng tháp không bị bỏ trống. Bảo tàng Đắk Lắk ghi đồng bào các dân tộc tại chỗ vẫn tới thắp hương vào dịp lễ, cầu con cái và cầu gia đình yên ấm. Bảng dưới đặt hai lớp thờ tự ấy cạnh nhau: lớp gốc của người dựng đền và lớp hôm nay của cư dân cao nguyên.
| Lớp thờ tự | Người hành lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Thời dựng đền, cuối thế kỷ 13 hoặc đầu thế kỷ 14 | Người Chăm dưới triều vua Jaya Simhavarman III | Thờ Shiva mang tên vua dưới dạng ekamukhalinga trên bệ yoni, nghi thức Ấn Độ Giáo trong lòng kalan. |
| Tên gọi Yang Prong | Cư dân Gia Rai | Gọi ngôi đền là thần lớn, cho thấy tháp đã thành một chỗ thiêng trong cách nhìn của người cao nguyên. |
| Hôm nay | Đồng bào các dân tộc tại chỗ | Tới thắp hương vào dịp lễ, cầu con cái và yên ấm gia đình, theo Bảo tàng Đắk Lắk. |
| Hôm nay | Người Chăm | Không có lễ tại tháp. |
Nguồn không ghi ngày cụ thể của các dịp lễ ấy, nên thư viện không tự điền. Điều đáng ghi là sự tiếp nối: một ngôi đền do người Chăm dựng để thờ Shiva, về sau được cư dân một dân tộc khác nhận làm chỗ thiêng theo cách của mình. Thư viện ghi lại lớp tín ngưỡng ấy như nó đang có, không xếp lớp nào đúng hơn lớp nào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Ea Rốk (huyện Ea Súp cũ), tỉnh Đắk Lắk, trong rừng ven sông Ea H'leo. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Ia Jlơi, Cư Kbang và Ea Rốk thành xã Ea Rốk mới
- Đường tới
- Trong rừng khộp ven sông Ea H'leo, xã Ea Rốk, tỉnh Đắk Lắk, trước thuộc huyện Ea Súp cũ, cách Buôn Ma Thuột chừng 100 cây số.
- Toạ độ
- 13.2097, 107.8316
Tháp là di tích giữa rừng và vẫn là chỗ thiêng của đồng bào tại chỗ, nên giữ lệ của cả hai. Không trèo lên thân tháp và mái, không chạm vào các đầu Garuda phục chế ở góc mái, không cắm hương vào khe gạch hay chân đá ong. Nếu gặp người đang thắp hương thì đứng lùi lại, chờ họ xong. Rừng khộp mùa khô dễ cháy, nên không đốt lửa hay vứt tàn hương ra rừng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Yang Prong
Contribute photos, information or video for Yang Prong Cham TowerThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Yang Prong thờ ai
Theo hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa, tháp thờ thần Sri Jaya Simhavarmalingesvara, tức Shiva mang tên vua Jaya Simhavarman III, dưới dạng ekamukhalinga, linga có một mặt thần, đặt trên bệ yoni. Người Chăm không còn làm lễ ở đây.
Tháp Yang Prong xây năm nào
Cục Di sản văn hóa ghi hai ý kiến: đầu thế kỷ 14 theo văn khắc và kiến trúc, cuối thế kỷ 13 theo nghệ thuật tạc tượng, cả hai đều dưới triều vua Jaya Simhavarman III. Bảo tàng Đắk Lắk ghi cuối thế kỷ 13.
Yang Prong nghĩa là gì
Yang Prong là tiếng Gia Rai, nghĩa là thần lớn. Đó là tên cư dân cao nguyên gọi ngôi đền, không phải tên Chăm gốc. Tên Chăm gốc của đền các nguồn chưa ghi. Theo hồ sơ di tích, vị thần được thờ trong tháp là Shiva mang tên vua Jaya Simhavarman III.
Vì sao có tháp Chăm ở Tây Nguyên
Các nguồn không giải thích lý do dựng đền ở đây. Điều chắc chắn là tháp dựng dưới triều vua Jaya Simhavarman III, nằm sâu trong nội địa, xa các vùng ven biển của Champa, và là tháp gạch Chăm duy nhất ở Tây Nguyên. Thư viện không gán tháp vào tiểu quốc nào.
Tháp Yang Prong cao bao nhiêu
Theo Báo Văn Hóa, tháp cao chừng 9 mét không kể chóp, chân mỗi cạnh chừng 5 mét, chỉ có một cửa hướng Đông. Chân tường bằng đá ong, thân gạch nung, đỉnh dáng búp sen, bốn góc mái gắn đầu chim thần Garuda.