Đi hết con đường đất đỏ xuyên qua rừng khộp thưa lá, tới gần bờ sông Ea H'leo và dòng suối Ea Nao, quý vị sẽ gặp một ngọn tháp gạch nhỏ đứng một mình giữa những tán cây rừng xanh mát. Không có đồi cao, không có biển, không có làng Chăm nào chung quanh. Bốn góc mái gắn đầu chim thần Garuda bằng đá, chóp tháp thu lại như một búp sen. Vào mùa khô, lá khộp rụng đầy dưới chân tường đá ong, và ánh nắng ban mai chiếu thẳng vào cửa chính phía Đông.
Đây là tháp Yang Prong (còn gọi là Tháp Chàm Rừng Xanh hay tháp Chàm Ea Súp), ngôi tháp gạch Chăm cổ hiện còn trên vùng cao nguyên Tây Nguyên, được dựng khoảng cuối thế kỷ 13 hoặc đầu thế kỷ 14 dưới triều vua Jaya Simhavarman III. Tháp thờ thần Shiva dưới dạng ekamukhalinga (linga có một mặt thần). Tên Yang Prong trong tiếng Gia Rai và tiếng Ê Đê đều có nghĩa là Thần Lớn, và cư dân các dân tộc tại chỗ vẫn giữ lệ tới đây thắp hương, nối đời sống hôm nay với một đền thờ bảy thế kỷ.
IThần Shiva mang tên vua
Chuyên khảo của Tiến sĩ Nguyễn Thị Hòa công bố trên trang Cục Di sản văn hóa ghi nhận tháp thờ vị thần mang tên Sri Jaya Simhavarmalingesvara. Danh xưng ấy ghép từ tên vua Jaya Simhavarman với chữ lingesvara, nghĩa là chúa tể của linga, tức thần Shiva. Nói gọn, đây là thần Shiva mang tên vua. Hiện vật thờ nguyên thủy trong lòng tháp là một ekamukhalinga (linga có khắc một khuôn mặt thần Shiva) đặt trên bệ yoni bằng đá.
Vua Jaya Simhavarman III, khi còn là hoàng tử có tên Harijit, sử Việt thường gọi là Chế Mân (trị vì khoảng 1288 đến 1307), thuộc vương triều đóng đô ở Vijaya. Theo tài liệu của Cục Di sản văn hóa, vào khoảng năm 1938, viên Công sứ Pháp tại Buôn Ma Thuột đã cho đưa chiếc ekamukhalinga và phần bệ yoni bị vỡ rời khỏi tháp. Chiếc bệ yoni nặng nề được chuyển về khuôn viên Biệt điện Buôn Ma Thuột (nay thuộc Bảo tàng Đắk Lắk), còn pho ekamukhalinga đã thất lạc trong chiến tranh.
Trong truyền thống Shiva giáo, linga là biểu tượng phi nhân dạng của thần Shiva. Khi chạm khắc thêm khuôn mặt thần lên thân linga, nghệ nhân đưa vị thần tới gần với người hành lễ hơn, trao cho thần một diện mạo cụ thể mà vẫn giữ nguyên khối trụ biểu trưng cho năng lượng sáng tạo. Dạng linga một mặt thần (ekamukhalinga) ít gặp hơn dạng linga trơn trong các đền tháp Champa.
Tập tục ghép tên vị vua đương triều với danh hiệu của thần Shiva để đặt tên cho ngẫu tượng trong đền là truyền thống quen thuộc tại các vương quốc cổ chịu ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ ở Đông Nam Á. Khi nhà vua cho dựng đền và lập linga, thần hiệu trong đền mang tên nhà vua nhằm gắn kết quyền lực thế tục của người trị vì với sự bảo hộ của thần linh.
Cần phân biệt cách thờ tại đây với tháp Po Klong Garai ở Phan Rang, công trình cũng được dựng dưới thời vua Jaya Simhavarman III. Ở Po Klong Garai, đối tượng được thờ chính là một vị vua được thần hóa và chiếc mukhalinga mang dung mạo của vị vua ấy. Còn ở Yang Prong, theo tài liệu của Cục Di sản văn hóa, vị thần được thờ là Shiva với danh hiệu ghép theo tên nhà vua dựng đền.
Tháp nằm sâu trong vùng rừng bằng phẳng phía Tây tỉnh Đắk Lắk, cách xa dải đồng bằng ven biển miền Trung. Các tư liệu nghiên cứu hiện nay không gán tháp vào một tiểu quốc cụ thể nào, và thư viện cũng chỉ nêu tên vua Jaya Simhavarman III như một mốc niên đại lịch sử cho ngôi đền.
Có ba điểm dễ gây nhầm lẫn khi tìm hiểu về di tích này. Thứ nhất, nhiều người tưởng Yang Prong là tên tiếng Chăm cổ, nhưng thực chất đây là tên gọi bằng tiếng Gia Rai và tiếng Ê Đê, có nghĩa là Thần Lớn hay vị thần vĩ đại. Tư liệu của Cục Di sản văn hóa ghi nhận ngôi tháp từng được gọi bằng 8 tên khác nhau gồm Kat Cham, Tali (theo tên buôn làng người Gia Rai gần đó), Yang Prong, Năm Liêu, Ya Liau (tức Ea H'leo), Msat Chàm (nghĩa là mộ Chàm), tháp Chàm Ea Súp và tháp Chàm Rừng Xanh. Thứ hai, một số bài viết du lịch thứ cấp ghi nhầm rằng tháp mở cửa chính về hướng Tây, trong khi mọi hồ sơ di tích của tỉnh Đắk Lắk, Bảo tàng Đắk Lắk và Báo Văn Hóa đều xác nhận cửa ra vào thật mở về hướng Đông, còn ba mặt Tây, Nam, Bắc chỉ đắp cửa giả. Thứ ba, cư dân tới thắp hương tại tháp hiện nay là đồng bào các dân tộc tại chỗ (Gia Rai, Ê Đê, M'nông, Lào, Kinh), còn cộng đồng người Chăm không tổ chức lễ hội tại đây.
IIBảy thế kỷ giữa rừng khộp
Về niên đại khởi dựng, các nguồn tư liệu chuyên môn ghi nhận hai ý kiến bổ sung cho nhau. Tài liệu trên trang Cục Di sản văn hóa cho biết xét theo nội dung văn khắc và đặc điểm kiến trúc thì tháp thuộc đầu thế kỷ 14, còn xét theo phong cách nghệ thuật điêu khắc tượng thờ thì tháp thuộc cuối thế kỷ 13, cả hai mốc đều gắn với triều đại vua Jaya Simhavarman III. Bảo tàng Đắk Lắk và Báo Văn Hóa ghi nhận niên đại cuối thế kỷ 13. Do hai mốc này chỉ cách nhau vài thập niên và cùng nằm trong một triều vua, thư viện ghi nhận niên đại chung là cuối thế kỷ 13 hoặc đầu thế kỷ 14.
- Cuối thế kỷ 13 hoặc đầu thế kỷ 14Khởi dựng đền thápDựng dưới triều vua Jaya Simhavarman III để thờ thần Sri Jaya Simhavarmalingesvara (thần Shiva mang tên vua).
- 1900 - 1912Phát hiện và khảo tả học thuậtNăm 1900, một sĩ quan người Lào tên Oum phát hiện ngôi tháp giữa rừng. Năm 1904, Prosper Odend'hal và Louis Finot công bố ghi chép trên tập san BEFEO. Các năm 1906 và 1910, nhà dân tộc học người Pháp Henri Maitre trực tiếp khảo sát và xuất bản tư liệu vào các năm 1909, 1912.
- Khoảng 1938Di dời hiện vật thờ trong lòng thápCông sứ Pháp tại Buôn Ma Thuột đưa bệ yoni bị vỡ về khuôn viên Biệt điện Buôn Ma Thuột, còn pho ekamukhalinga bị thất lạc trong chiến tranh.
- 1988Khảo sát và phục chế đầu GarudaĐợt khảo sát tìm được một đầu chim thần Garuda bằng đá còn nguyên vẹn, làm cơ sở phục chế các đầu Garuda gắn ở bốn góc mái tháp.
- 1991Xếp hạng Di tích Quốc giaBộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định số 1371/QĐ ngày 3 tháng 8 năm 1991 xếp hạng Tháp Yang Prong là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
- 2013 - 2020Tu bổ tôn tạo và phê duyệt quy hoạchNăm 2013, tỉnh Đắk Lắk đầu tư hơn 10 tỷ đồng gia cố kết cấu, xây tường bao và lát sân rộng 1.200 m2. Ngày 30 tháng 10 năm 2020, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 2615/QĐ-UBND phê duyệt quy hoạch bảo tồn di tích đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Về tư liệu văn khắc, tài liệu của Cục Di sản văn hóa ghi nhận một dòng chữ khắc trên thanh xà ngang (lanh tô) của tháp cùng một tấm bia đá sa thạch cao 70 cm, rộng 40 cm đặt cách tháp khoảng 600 m về phía Đông. Trên mặt phẳng của tấm bia này có khắc dòng chữ Chăm cổ mở đầu bằng cụm từ Pu Vya..., nhưng đáng tiếc tấm bia đã bị kẻ gian lấy cắp vào khoảng năm 2004. Về lịch sử phát hiện đầu thế kỷ 20, bên cạnh ghi nhận của Cục Di sản văn hóa về sĩ quan người Lào tên Oum (năm 1900) và các học giả Odend'hal, Finot (năm 1904), một số bài viết báo chí như tạp chí Sở hữu Trí tuệ nhắc tới nhà dân tộc học người Pháp Henri Maitre (khảo sát vùng Tây Nguyên giai đoạn 1905 đến 1911) như người công bố di tích rộng rãi ra giới học thuật phương Tây.
Về địa giới hành chính, tháp nằm tại thôn 5, xã Ea Rốk, tỉnh Đắk Lắk (trước đợt sắp xếp năm 2025 thuộc huyện Ea Súp cũ, cách trung tâm Buôn Ma Thuột khoảng 100 km về phía Tây Bắc). Theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, ba xã Ia Jlơi, Cư Kbang và Ea Rốk được hợp nhất thành xã Ea Rốk mới trực thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Theo Báo Văn Hóa, vị trí nằm biệt lập giữa rừng khộp giúp khối tháp gạch tránh được sự xâm lấn của đô thị hóa qua bảy thế kỷ, nhưng cũng đặt công trình trước nguy cơ xói lở bờ sông Ea H'leo và tác động của rêu mốc, cây rừng mọc xuyên chân tường. Dự án tu bổ năm 2013 và quy hoạch bảo tồn năm 2020 tập trung vào việc kè chắn chống sạt lở, xử lý sinh học mặt gạch và giữ gìn cảnh quan rừng khộp nguyên sinh bao quanh di tích.
IIIMột kalan nhỏ với bốn chim thần Garuda
Theo số liệu của Báo Văn Hóa và Bảo tàng Đắk Lắk, tháp Yang Prong là một kalan (đền thờ chính) có bình đồ hình vuông mỗi cạnh 5 m, phần thân gạch cao 9 m không kể chóp (nếu tính cả khối đá chóp đỉnh thì tổng chiều cao khoảng 10 m). Toàn bộ ngôi tháp đặt trên nền đá xanh gồm những phiến đá lớn mài nhẵn, cao hơn mặt đất tự nhiên khoảng 0,08 m, phía trên là lớp chân tường xây bằng đá ong. Tháp chỉ có một cửa ra vào thật mở về hướng Đông với phần tiền sảnh vươn ra rộng 1,60 m, trong khi ba mặt tường phía Tây, Nam và Bắc mỗi mặt có 3 cửa giả.
Tài liệu của Cục Di sản văn hóa cho biết bên cạnh kết cấu gạch nung và chân đá ong, tại di tích còn ghi nhận nhiều cấu kiện đá sa thạch chạm khắc như thanh xà ngang có dòng văn khắc, mảnh đá sa thạch ở phần mái có nét phác thảo hình bò thần Nandin, bốn tượng đầu chim thần Garuda ở bốn góc mái và khối đá hình nón tạo dáng búp sen trên đỉnh tháp.
Nền tháp cao hơn mặt đất 0,08 m bằng các phiến đá lớn mài nhẵn, phần chân tường xây bằng đá ong khai thác tại vùng cao nguyên, khác với nhiều tháp ven biển xây gạch từ sát móng.
Thân tháp vuông mỗi cạnh 5 m xây bằng gạch nung đỏ xếp khít không lộ mạch vữa. Cửa chính mở về hướng Đông có tiền sảnh rộng 1,60 m, ba mặt tường Tây, Nam, Bắc mỗi mặt đắp 3 cửa giả.
Bốn góc phần diềm mái gắn tượng đầu chim thần Garuda bằng đá. Các đầu tượng hiện nay được phục chế sau đợt khảo sát năm 1988 dựa trên một đầu Garuda nguyên bản tìm thấy tại di tích.
Phần mái thu nhỏ dần về phía trên tạo dáng mềm mại, chính giữa đỉnh đặt một tảng đá hình nón chạm dáng búp sen khép kín khối tháp ở độ cao khoảng 10 m.
Không gian nội thất hình vuông có vòm cuốn thu nhỏ dần lên đỉnh, nguyên là nơi đặt ekamukhalinga trên bệ yoni. Trên xà ngang còn dấu văn khắc và trên mái có mảnh đá sa thạch phác thảo hình bò thần Nandin.
Trong thần thoại Ấn Độ giáo, Garuda là chim thần và là vật cưỡi của thần Vishnu, nhưng trong nghệ thuật kiến trúc Champa, hình tượng Garuda thường xuất hiện ở các góc mái như linh vật nâng đỡ và bảo vệ ngôi đền bất kể đền ấy thờ thần Shiva hay Vishnu. Nếu đặt cạnh ngôi tháp Chăm gần nhất trong thư viện là tháp Nhạn ở Tuy Hòa (một tháp lớn cao 23,5 m nằm trên đỉnh đồi ven biển nay thuộc phía Đông tỉnh Đắk Lắk), tháp Yang Prong mang quy mô nhỏ gọn của một ngôi đền rừng nội địa, kết hợp kỹ thuật gạch Champa với chất liệu đá ong bản địa.
IVThế đất và hướng
Quy chuẩn không gian của đền tháp Ấn Độ giáo được giữ trọn vẹn dù công trình nằm sâu trên cao nguyên, với cửa chính mở về hướng Đông đón ánh mặt trời mọc (hướng sinh khí của thần linh) và vị trí gắn liền với nguồn nước thiêng là dòng sông Ea H'leo cùng suối Ea Nao chảy qua khu rừng. Đó là quy tắc tôn giáo của người dựng tháp, không phải phép phong thủy Á Đông. Phần đọc tiếp theo là góc nhìn riêng của thư viện khi dùng nhãn quan phong thủy cổ truyền đặt cạnh quy tắc Ấn Độ giáo để quý vị tham khảo.
Đọc theo phép phong thủy Á Đông, điểm nổi bật trước tiên là thế thủy tụ giữa vùng đất bằng. Khác với nhiều tháp Chăm ven biển thường tọa lạc trên gò đồi cao, tháp Yang Prong đứng trên dải đất bằng phẳng giữa rừng khộp, được bao bọc bởi sông Ea H'leo và dòng suối Ea Nao. Theo Bảo tàng Đắk Lắk, chính nhờ mạch nước của suối Ea Nao và sông Ea H'leo mà khu rừng quanh tháp luôn giữ được sắc xanh tươi mát ngay cả trong mùa khô Tây Nguyên. Trong phép xem đất, dòng nước uốn quanh công trình giữa vùng khí hậu khô nóng vừa là minh đường dẫn thủy tụ khí, vừa là mạch nguồn nuôi dưỡng sinh khí cho toàn bộ khu vực.
Điểm thứ hai là thế độc lập tự thân làm núi. Chung quanh tháp không có tháp phụ, không có đồi núi che chắn hay khu dân cư cổ. Trong phong thủy thông thường, một công trình đứng đơn độc giữa bình nguyên rộng dễ rơi vào thế cô phong, nhưng trong kiến trúc đền tháp Ấn Độ giáo, bản thân khối kalan và chóp búp sen đã là biểu tượng của núi vũ trụ Meru thu nhỏ. Giữa vùng rừng bằng phẳng, khối tháp cao gần mười mét tự mình vươn lên làm điểm tụ khí cho cả cánh rừng.
Điểm thứ ba là nền đá xanh và chân đá ong bản địa. Việc đặt móng trên những phiến đá xanh mài nhẵn và xây chân tường bằng đá ong đỏ khai thác ngay tại địa phương giúp công trình bám rễ vững chắc vào tầng địa chất cao nguyên, chống chịu sự xói mòn của mưa lũ nhiệt đới suốt bảy thế kỷ. Đây là cách đọc bổ sung của thư viện về sự giao hòa giữa kỹ thuật xây dựng cổ và địa hình tự nhiên.
VHai lớp thờ tự qua bảy thế kỷ
Tại tháp Yang Prong hiện nay, cộng đồng người Chăm không tổ chức các kỳ lễ hội truyền thống như ở vùng duyên hải. Tuy nhiên, ngôi tháp giữa rừng không hề bị bỏ quên. Theo Bảo tàng Đắk Lắk và Báo Văn Hóa, đồng bào các dân tộc tại chỗ (Gia Rai, Ê Đê, M'nông, Lào, Kinh) từ lâu đã coi ngôi tháp là chốn linh thiêng của buôn làng và thường xuyên tới thắp hương vào các ngày rằm, mồng một, dịp lễ Tết để cầu sức khỏe, cầu con cái và cầu gia đình bình an.
| Lớp thờ tự | Chủ thể hành lễ | Nội dung tín ngưỡng |
|---|---|---|
| Thời khởi dựng (cuối thế kỷ 13 - đầu thế kỷ 14) | Người Chăm dưới triều vua Jaya Simhavarman III | Thờ thần Sri Jaya Simhavarmalingesvara (thần Shiva mang tên vua) dưới dạng ekamukhalinga đặt trên bệ yoni theo nghi thức Ấn Độ giáo. |
| Truyền thống bản địa Tây Nguyên | Cư dân Gia Rai và Ê Đê | Tôn gọi ngôi đền là Yang Prong (Thần Lớn), tiếp nhận công trình cổ như một không gian thiêng bảo hộ núi rừng và buôn làng. |
| Đời sống tín ngưỡng hiện nay | Đồng bào các dân tộc tại chỗ (Gia Rai, Ê Đê, M'nông, Lào, Kinh) | Tới thắp hương cầu con cái, cầu sức khỏe, mùa màng và gia đạo yên ấm vào các dịp lễ Tết, ngày rằm và mồng một. |
| Cộng đồng người Chăm hiện nay | Các đoàn khách và nhà nghiên cứu Chăm | Thăm viếng di tích lịch sử văn hóa, không có hệ thống chức sắc hành lễ định kỳ tại tháp. |
Các nguồn tư liệu không ghi nhận một ngày hội cố định hằng năm riêng cho tháp Yang Prong, nên thư viện không tự đặt lịch lễ. Điều đáng trân trọng ở di tích này là sự tiếp nối tự nhiên giữa các cộng đồng cư dân, khi một ngôi đền cổ do người Chăm dựng lên để thờ thần Shiva lại được đồng bào các dân tộc Tây Nguyên gìn giữ và gửi gắm niềm tin tâm linh qua nhiều thế hệ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Ea Rốk (huyện Ea Súp cũ), tỉnh Đắk Lắk, trong rừng ven sông Ea H'leo. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Ia Jlơi, Cư Kbang và Ea Rốk thành xã Ea Rốk mới
- Đường tới
- Thôn 5, xã Ea Rốk (huyện Ea Súp cũ), tỉnh Đắk Lắk, nằm trong rừng khộp ven sông Ea H'leo và suối Ea Nao, cách trung tâm Buôn Ma Thuột khoảng 100 km về phía Tây Bắc.
- Toạ độ
- 13.2099, 107.8308
Tháp Yang Prong vừa là di tích kiến trúc quốc gia giữa rừng nguyên sinh, vừa là nơi gửi gắm tín ngưỡng của đồng bào tại chỗ. Quý vị tới thăm không trèo lên thân tháp hay phần mái, không chạm tay vào các đầu tượng Garuda bằng đá và không cắm nhang vào khe gạch hay chân tường đá ong. Nếu gặp người dân địa phương đang hành lễ thắp hương, xin giữ yên lặng và đứng lùi lại chờ họ thực hiện xong nghi thức. Khu vực rừng khộp Ea Súp vào mùa khô rất dễ bén lửa, vì vậy tuyệt đối không đốt vàng mã hay vứt tàn lửa ra thảm lá khô quanh tháp.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Yang Prong
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Yang Prong thờ ai?
Theo tài liệu chuyên khảo trên trang Cục Di sản văn hóa, tháp thờ thần Sri Jaya Simhavarmalingesvara, tức thần Shiva mang tên vua Jaya Simhavarman III, dưới dạng ekamukhalinga (linga có khắc một mặt thần) đặt trên bệ yoni. Khoảng năm 1938, bệ yoni bị vỡ được đưa về Buôn Ma Thuột còn pho ekamukhalinga đã thất lạc trong chiến tranh.
Tháp Yang Prong xây dựng năm nào?
Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi nhận hai ý kiến chuyên môn, gồm đầu thế kỷ 14 (dựa theo văn khắc và kiến trúc) và cuối thế kỷ 13 (dựa theo nghệ thuật tạc tượng), cả hai đều gắn với triều vua Jaya Simhavarman III (Chế Mân). Bảo tàng Đắk Lắk và Báo Văn Hóa ghi nhận niên đại cuối thế kỷ 13.
Tên gọi Yang Prong có ý nghĩa gì?
Trong tiếng Gia Rai và tiếng Ê Đê, Yang Prong có nghĩa là Thần Lớn. Đây là tên do cư dân bản địa Tây Nguyên gọi ngôi đền. Ngoài ra tư liệu lịch sử còn ghi nhận các tên gọi khác của di tích như Tháp Chàm Rừng Xanh, tháp Chàm Ea Súp, Tali, Kat Cham hay Msat Chàm.
Cửa chính của tháp Yang Prong mở về hướng nào?
Theo hồ sơ di tích của tỉnh Đắk Lắk, Bảo tàng Đắk Lắk và Báo Văn Hóa, tháp Yang Prong có bình đồ hình vuông mỗi cạnh 5 m và chỉ có một cửa ra vào thật mở về hướng Đông (với tiền sảnh rộng 1,60 m), còn ba mặt tường phía Tây, Nam và Bắc mỗi mặt đắp 3 cửa giả. Một số bài viết du lịch thứ cấp nói tháp mở cửa hướng Tây là thông tin nhầm lẫn.
Tháp Yang Prong cao bao nhiêu và làm bằng vật liệu gì?
Theo Báo Văn Hóa và Bảo tàng Đắk Lắk, thân tháp cao 9 m không kể chóp (tính cả chóp đá hình búp sen thì cao khoảng 10 m), đặt trên nền đá xanh mài nhẵn cao 0,08 m và lớp chân tường bằng đá ong. Phần thân xây bằng gạch nung đỏ, bốn góc mái gắn tượng đầu chim thần Garuda bằng đá được phục chế sau đợt khảo sát năm 1988.