Đứng ở khoảng sân nhỏ trước cửa, quý vị thấy một mặt tiền không cao lắm nhưng dày dặn, tường quét màu vàng nhạt, các ô cửa vuốt nhọn ở đầu, đỉnh thuốn có dựng cây thánh giá bằng sắt chứ không xây tháp chuông vút cao trên nóc chính như nhiều nhà thờ khác. Thay vào đó, bộ chuông đồng được treo ở một lầu chuông ba trụ không quá cao nhưng vững chãi nằm bên hông công trình, tạo nên nét riêng giữa lòng phố thị sông nước Cần Thơ.
Điều không nhìn thấy được từ mặt đất lại là điều đáng nói hơn cả về ngôi này. Nếu nhìn từ trên cao xuống, mặt bằng công trình là một hình thánh giá với một thân dài chạy về phía cung thánh, cắt ngang bởi hai cánh ngắn. Đó không phải trang trí, mà là một cách bố trí có nghĩa, và bài này sẽ nói tới nó ở phần kiến trúc.
ITước hiệu Thánh Tâm và nghĩa chữ chính tòa
Ngôi nhà thờ này dâng kính Thánh Tâm Chúa Giêsu, vì thế nhiều tư liệu gọi thẳng là nhà thờ Thánh Tâm Cần Thơ, còn tên họ đạo xưa gắn với địa danh tại chỗ là nhà thờ Cầu Xéo. Tước hiệu Thánh Tâm Chúa Giêsu là tên chính thức về mặt phụng vụ, khác với nhóm tước hiệu kính Đức Mẹ hay kính một vị thánh mà quý vị hay gặp ở các nhà thờ khác trong vùng châu thổ.
Tước hiệu quyết định nhiều thứ trong nếp sống của một cộng đoàn như ngày lễ bổn mạng, tên hội đoàn và hình tượng đặt ở chỗ trang trọng. Với một nhà thờ chính tòa thì nó còn được cả giáo phận biết tới, vì đây là nơi giáo dân toàn giáo phận quy về trong những dịp trọng.
Thánh Tâm Chúa Giêsu, trong giáo lý Công giáo, là lối tôn kính hướng vào trái tim Chúa Giêsu như dấu chỉ của tình thương. Lòng sùng kính này lan rộng trong Giáo hội từ thế kỷ mười bảy trở đi, và tới thế kỷ mười chín thì có một ngày lễ riêng trong lịch phụng vụ. Lễ Thánh Tâm không rơi vào một ngày cố định theo dương lịch mà tính theo lễ Phục Sinh, cụ thể là ngày thứ Sáu sau tuần lễ kính Mình và Máu Thánh Chúa, nên thường rơi vào tháng Sáu. Cả tháng Sáu vì thế được giữ làm tháng kính Thánh Tâm.
Còn chữ chính tòa thì không phải tính từ chỉ độ lớn. Giáo hội Công giáo chia địa bàn thành các giáo phận, mỗi giáo phận do một giám mục coi sóc. Ngôi nhà thờ nào có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục ấy, thì gọi là nhà thờ chính tòa. Ngai tòa là chiếc ghế đặt trong cung thánh, và là dấu chỉ của quyền giảng dạy cùng quyền coi sóc. Mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như vậy, và nó được kể là nhà thờ mẹ của cả giáo phận.
Lịch sử giáo phận ở đây đi qua hai bậc, cần tách bạch. Ngày 20 tháng 9 năm 1955, Đức Giáo hoàng Piô XII ký sắc chỉ Quod Christus tách bảy tỉnh miền Tây khỏi địa phận Nam Vang để lập địa hạt Cần Thơ ở bậc đại diện tông tòa, do Đức cha Phaolô Nguyễn Văn Bình làm Đại diện Tông tòa tiên khởi. Tới ngày 24 tháng 11 năm 1960, Đức Giáo hoàng Gioan XXIII ra sắc chỉ Venerabilium Nostrorum nâng địa hạt này lên bậc giáo phận chính tòa với giám mục chính tòa tiên khởi là Đức cha Philipphê Nguyễn Kim Điền, và cũng chính từ ngày ấy ngôi nhà thờ Thánh Tâm mới mang tư cách nhà thờ chính tòa.
Về quy mô giáo phận Cần Thơ, trang của Hội đồng Giám mục Việt Nam ghi giáo phận có 139 giáo xứ với khoảng 191.462 giáo dân trên tổng dân số 5.580.701 người, còn trang giới thiệu của Tòa Giám mục Cần Thơ ghi 7 giáo hạt, 147 giáo xứ với khoảng 183.517 giáo dân trên diện tích 14.423 kilômét vuông, trải trên vùng Cần Thơ cùng Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau cũ.
Chỗ hay hiểu lầm ở đây là về tuổi của cái danh hiệu. Công trình hoàn thành năm 1916, nên người ta dễ nói gọn rằng Cần Thơ có nhà thờ chính tòa hơn một trăm năm. Nói như vậy là gộp hai thứ khác nhau.
Ngôi nhà thờ thì đúng là hơn một trăm tuổi, tính từ mốc khởi công năm 1899 hoặc mốc hoàn thành năm 1916. Nhưng tư cách chính tòa thì chỉ có từ năm 1960, khi địa hạt được nâng lên bậc giáo phận. Trong suốt bốn mươi tư năm trước đó, đây là nhà thờ của họ đạo Cầu Xéo và họ đạo Cần Thơ chứ chưa phải nơi đặt ngai tòa giám mục. Phân biệt hai lớp ấy giúp quý vị đọc tư liệu cũ cho đúng, vì tài liệu viết trước năm 1960 sẽ không gọi nơi này là chính tòa.
IIMười bảy năm xây và một bậc danh hiệu
Lịch sử nơi này gồm hai mạch chồng lên nhau. Mạch thứ nhất là mạch của khối gạch đá, khởi công năm 1899, hoàn thành năm 1916, tu sửa mở rộng cuối năm 1993. Mạch thứ hai là mạch của tổ chức giáo hội, lập địa hạt năm 1955 và nâng bậc năm 1960. Hai mạch ấy gặp nhau vào năm 1960.
- 1899Khởi công tại họ đạo Cầu XéoDưới thời Đức cha Bouchut coi sóc địa phận Nam Vang, linh mục Duquet thuộc Hội Thừa sai Paris khởi công xây nhà thờ với kinh phí khoảng bảy trăm nghìn đồng.
- 1916Hoàn thành và khánh thànhCông trình hoàn tất sau mười bảy năm và được linh mục Larrabure khánh thành năm 1916, dựng theo lối Gothic trên mặt bằng hình thánh giá.
- 1926Bộ ba quả chuông PhápBa quả chuông đồng do hãng Paccard bên Pháp đúc năm 1926, trên thân khắc minh văn bằng chữ Latinh, được đưa về treo tại lầu chuông bên hông nhà thờ.
- 1955Lập địa hạt đại diện tông tòa Cần ThơNgày 20 tháng 9 năm 1955, sắc chỉ Quod Christus lập địa hạt Cần Thơ ở bậc đại diện tông tòa, tách khỏi địa phận Nam Vang.
- 1960Thành nhà thờ chính tòaNgày 24 tháng 11 năm 1960, sắc chỉ Venerabilium Nostrorum nâng địa hạt Cần Thơ lên bậc giáo phận chính tòa. Ngôi nhà thờ Thánh Tâm từ đó trở thành nơi đặt ngai tòa của giám mục giáo phận.
- 1993Tu sửa cung thánh và mở rộng hai cánhCuối năm 1993, nhà thờ được cải tạo phần cung thánh và mở rộng hai cánh ngang để đáp ứng nhu cầu phụng vụ của cộng đoàn, giữ nguyên nét kiến trúc cổ bên ngoài.
- 2025Bảy mươi năm giáo phậnGiáo phận Cần Thơ mừng bảy mươi năm tính từ mốc lập địa hạt năm 1955, với các cuộc quy tụ của giáo dân về nhà thờ chính tòa.
Mấy chỗ cần nói rõ về cách ghi mốc và số liệu. Thứ nhất, khi tư liệu viết rằng giáo phận Cần Thơ ra đời năm 1955, đó là nói tới bậc đại diện tông tòa, còn khi tư liệu khác ghi năm 1960, đó là nói tới bậc chính tòa. Hai con số không mâu thuẫn nhau mà chỉ hai bậc khác nhau trong cùng một tiến trình.
Thứ hai, về diện tích mặt bằng nhà thờ, sách Nhà thờ Công giáo ở Việt Nam kiến trúc - lịch sử xuất bản năm 2004 (được Wikipedia dẫn lại) ghi nhà thờ cao 8 mét và diện tích khoảng 300 mét vuông, trong khi bài viết năm 2026 trên báo Thanh Niên ghi diện tích khoảng 520 mét vuông. Chênh lệch này có thể do cách tính phần diện tích trước và sau khi mở rộng hai cánh năm 1993, nên thư viện ghi rõ cả hai con số.
Thứ ba, trong lòng nhà thờ còn giữ phần mộ của hai vị giám mục từng coi sóc giáo phận Cần Thơ là Đức cha Giacôbê Nguyễn Ngọc Quang (coi sóc từ năm 1965 tới 1990) và Đức cha Emmanuel Lê Phong Thuận (coi sóc từ năm 1990 tới 2010).
IIIMặt bằng thánh giá, vòm cuốn và ba quả chuông
Lối dựng ở đây là Gothic, dòng kiến trúc nhà thờ châu Âu lấy vòm cuốn nhọn và đường nét hướng lên làm phương tiện chính. Ba dấu hiệu dễ nhận của dòng này đều có mặt gồm vòm cuốn nhọn ở đầu thay vì cuốn tròn, cửa sổ lắp kính màu, và hệ trụ đỡ chạy dọc hai bên lòng nhà thờ. Gam màu chủ đạo là vàng nhạt, khiến khối công trình trông ấm chứ không lạnh như đá xám của các nhà thờ Gothic gốc.
Nhìn từ trên cao, công trình có một thân dài chạy về phía cung thánh và hai cánh ngắn cắt ngang tạo thành hình thánh giá, cao khoảng 8 mét, tổng diện tích được các nguồn ghi khoảng 300 hoặc 520 mét vuông.
Nhà thờ không xây tháp chuông cao trên mặt tiền mà đặt một lầu chuông bên hông với kết cấu ba trụ chính vững chãi, treo ba quả chuông đồng do hãng Paccard bên Pháp đúc năm 1926 có khắc minh văn chữ Latinh.
Các ô cửa lắp kính màu, vừa lọc bớt cái nắng gắt của châu thổ vừa đưa vào lòng nhà thờ một thứ ánh sáng đổi màu theo giờ. Trong truyền thống Gothic, kính màu còn là cách kể chuyện Thánh Kinh bằng hình.
Phần trong cùng, nơi đặt bàn thờ, nhà tạm giữ Thánh Thể và ngai tòa của giám mục. Phần cung thánh và hai cánh ngang từng được cải tạo, mở rộng vào cuối năm 1993.
Trong lòng nhà thờ giữ phần mộ của hai vị giám mục từng coi sóc giáo phận Cần Thơ là Đức cha Giacôbê Nguyễn Ngọc Quang và Đức cha Emmanuel Lê Phong Thuận.
| Hạng mục | Biểu hiện tại nhà thờ chính tòa Cần Thơ | Công dụng |
|---|---|---|
| Vòm cuốn nhọn | Các ô cửa và vòm trong lòng nhà thờ đều vuốt nhọn ở đầu | Đưa lực xuống trụ đỡ, tạo nhịp vòm Gothic dọc theo lòng nhà |
| Mặt bằng chữ thập | Thân dài cắt ngang bởi hai cánh, rộng khoảng 300 hoặc 520 mét vuông | Chia lòng nhà thờ thành các khu có thứ tự, hướng mọi hàng ghế về cung thánh |
| Kính màu | Các ô cửa lắp kính nhiều màu | Lọc nắng gắt, đổi màu ánh sáng theo giờ, kể chuyện Thánh Kinh bằng hình |
| Lầu chuông bên hông | Kết cấu ba trụ chính không quá cao nằm bên hông, treo ba quả chuông Pháp đúc năm 1926 | Báo giờ cử hành và phân biệt loại dịp lễ bằng nhịp đổ chuông |
| Hệ trụ đỡ | Hai hàng trụ chạy dọc lòng nhà thờ | Đỡ vòm và chia lòng nhà thờ thành gian chính với hai gian phụ |
Một điều nên biết về vật liệu và khí hậu. Cần Thơ nóng ẩm quanh năm, mưa nhiều, nền đất phù sa mềm. Một công trình gạch vôi dựng năm 1899 mà đứng vững tới nay thì phần lớn công sức nằm ở chỗ không nhìn thấy, tức phần móng và phần chống ẩm, cũng là lý do người dựng chọn khối nhà cao vừa phải (khoảng 8 mét) và đặt lầu chuông ba trụ riêng ở bên hông thay vì đè một tháp chuông nặng lên mặt tiền. Lần tu sửa cuối năm 1993 cải tạo cung thánh và nới hai cánh ngang nhưng vẫn giữ nguyên diện mạo cổ kính của công trình.
IVThế đất và hướng
Xin rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy. Hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, và lối cổ trong đạo là quay cung thánh về hướng đông, phía mặt trời mọc. Đó là quy tắc của đạo, không phải một lựa chọn theo la bàn phong thủy. Phần dưới đây là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy. Nó không phải điều chép trong tư liệu của giáo phận.
Một, phố thị dựng trên nước. Cần Thơ là đô thị của bến sông, nằm ở chỗ nhiều dòng gặp nhau. Trong phép xem đất, chỗ nhiều dòng tụ lại gọi là thủy khẩu, và sách xưa xếp thủy khẩu vào hàng những thế đất được chuộng, vì nước tụ thì của cải và người tụ theo. Cái tên Tây Đô mà dân gian đặt cho vùng này, xét cho cùng, cũng là nhận xét về đúng cái thế ấy, tuy nói bằng lời thường chứ không bằng thuật ngữ.
Hai, không có núi, không có hậu chẩm. Toàn vùng phẳng lì, không có ngọn núi nào để làm hậu chẩm, tức gối tựa sau lưng. Phép cũ cho phép thay bằng bờ đất cao, hàng cây lớn, hoặc chính khối công trình phía sau. Ở một đô thị đã dày nhà cửa như Cần Thơ thì vai trò ấy do các dãy phố quanh nhà thờ đảm nhiệm, một cách tự nhiên chứ không do ai sắp.
Ba, mặt bằng thánh giá đọc theo hình thể. Đây là chỗ thú vị khi đem hai lối nhìn đặt cạnh nhau. Trong Công giáo, mặt bằng hình thánh giá có nghĩa rất rõ, vì công trình lấy chính dấu thánh giá làm hình khối của mình. Còn trong phép xem đất của người Việt, một khối có thân dài và hai cánh ngắn cân nhau hai bên được đọc là thế tả hữu hộ vệ, tức hai bên kèm giữ cho phần giữa, bố cục được coi là vững vì không bên nào lấn bên nào. Hai lối đọc cho ra cùng một nhận xét về sự cân bằng, nhưng xuất phát từ hai lý do chẳng liên quan gì nhau. Thư viện nêu ra như một sự trùng khớp về hình thể, không phải một sự trùng khớp về ý định.
Bốn, minh đường hẹp của nhà thờ trong phố. Khoảng sân trước mặt tiền ở đây không rộng, vì công trình nằm giữa khu trung tâm. Theo lối đọc cổ truyền, phần đất trống trước cửa gọi là minh đường, và sách xưa đòi minh đường phải rộng, bằng và sáng. Nhà thờ trong phố thì hiếm khi có đủ cả ba. Đây là chỗ nên nói thẳng thay vì tô vẽ, rằng xét theo thước cổ truyền thì minh đường của ngôi này thuộc loại hẹp, và cái hẹp ấy là hệ quả của việc công trình đứng giữa một đô thị đã hình thành chứ không phải một lựa chọn.
Năm, dáng đằm trên nền đất yếu và thế Mộc Thủy tương sinh. Khác với những ngôi nhà thờ dựng tháp nhọn vút cao, nhà thờ chính tòa Cần Thơ giữ chiều cao vừa phải khoảng tám mét, không đặt tháp chuông trên nóc chính mà dựng lầu chuông ba trụ vững chãi ở bên hông. Xét theo lối đọc cổ truyền, trên nền phù sa mềm của vùng bến sông, một khối nhà đằm và trải thành hình chữ thập giúp trọng tâm hạ thấp, tạo thế đứng vững chãi. Còn những hàng trụ vươn thẳng của mặt tiền Gothic và lầu chuông ba trụ thuộc hành Mộc, đặt giữa vùng sông nước hành Thủy của bến Ninh Kiều, hợp với lẽ Thủy dưỡng Mộc trong sách xưa. Xin nhắc lại rằng đây là cách đọc để bạn đọc quen lối cổ truyền dễ hình dung, không phải một khẳng định về ý của người dựng.
VLễ và nếp đạo trong năm
Là nhà thờ chính tòa, nơi này giữ đủ lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo, tính theo dương lịch, cộng thêm các dịp riêng gắn với tước hiệu Thánh Tâm và với vai trò đứng đầu giáo phận. Bảng dưới chỉ ghi ngày và mùa, không ghi giờ, vì giờ cử hành thay đổi theo từng năm.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Tháng Sáu, ngày tính theo lễ Phục Sinh | Lễ Thánh Tâm Chúa Giêsu | Lễ bổn mạng theo tước hiệu của ngôi nhà thờ, rơi vào thứ Sáu sau tuần lễ kính Mình và Máu Thánh Chúa. Cả tháng Sáu được giữ làm tháng kính Thánh Tâm. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Trong Tuần Thánh có thánh lễ Dầu, nghi lễ mang tính giáo phận do giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa, quy tụ linh mục toàn giáo phận. |
| Ngày 2 tháng 11 và cả tháng Mười Một | Cầu cho các tín hữu đã qua đời | Mang sắc thái riêng tại đây, vì trong lòng nhà thờ còn giữ phần mộ của hai vị giám mục từng coi sóc giáo phận là Đức cha Giacôbê Nguyễn Ngọc Quang và Đức cha Emmanuel Lê Phong Thuận. |
| Mùa Vọng và ngày 25 tháng 12 | Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Dịp quy tụ rất đông trong năm. Khu vực quanh nhà thờ được trang hoàng và giáo dân các họ đạo lân cận cùng về. |
| Các dịp trọng của giáo phận | Nghi lễ do giám mục chủ sự | Vì đây là nơi đặt ngai tòa, lễ truyền chức và những nghi lễ trọng của cả giáo phận đều cử hành tại đây. |
Nếp riêng của vùng nên biết là chầu lượt, mà giáo dân miền Tây quen gọi là chầu phiên. Mỗi giáo xứ trong giáo phận nhận một phiên chầu Thánh Thể trong năm. Tới phiên mình thì cả xứ dọn dẹp, trang hoàng và mời các xứ chung quanh sang chầu chung, thành ra một dịp gặp gỡ của cả một vùng chứ không riêng một họ đạo.
Còn một chỗ hay bị lẫn, thuộc về văn chương hơn là thờ tự, xin nêu bằng giọng sử liệu. Bài thơ Hoa trắng thôi cài trên áo tím của nhà thơ Kiên Giang lấy khung cảnh một ngôi nhà thờ làm nền, và vì tác giả gắn bó với vùng châu thổ nên nhiều người đọc mặc nhiên cho rằng bài thơ tả chính ngôi nhà thờ này.
Điều đáng nói là bài thơ không phải một bản ghi chép. Nó là tác phẩm văn chương, và khung cảnh trong đó là khung cảnh dựng nên chứ không phải tư liệu về một công trình cụ thể. Thư viện nêu chuyện này không phải để bác bỏ mối liên tưởng của người đọc, mà để quý vị biết rằng khi tra cứu về ngôi nhà thờ thì không nên lấy câu thơ làm nguồn.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 14 đường Nguyễn Thị Minh Khai, phường Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 14 đường Nguyễn Thị Minh Khai, phường Ninh Kiều (thuộc phường Tân An, quận Ninh Kiều cũ), thành phố Cần Thơ, trong khu trung tâm gần bến Ninh Kiều. Mặt tiền Gothic màu vàng nhạt cùng lầu chuông ba trụ bên hông là dấu hiệu nhận ra công trình giữa khu phố trung tâm.
- Toạ độ
- 10.0272, 105.7848
Đây là nhà thờ chính tòa đang cử hành phụng vụ chứ không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Khách tới cần ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong và giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có thánh lễ, khách xin ngồi phía cuối hoặc đợi bên ngoài, không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Khu cung thánh, nơi đặt bàn thờ và ngai tòa của giám mục, dành cho người có phận sự.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Cần Thơ
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Cần Thơ thờ ai
Ngôi nhà thờ này dâng kính Thánh Tâm Chúa Giêsu, nên nhiều tư liệu gọi thẳng là nhà thờ Thánh Tâm Cần Thơ (xưa còn gọi là nhà thờ Cầu Xéo). Lễ Thánh Tâm không rơi vào ngày cố định mà tính theo lễ Phục Sinh, cụ thể là thứ Sáu sau tuần lễ kính Mình và Máu Thánh Chúa, thường vào tháng Sáu.
Nhà thờ chính tòa nghĩa là gì
Là ngôi nhà thờ có đặt ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, nên nhà thờ chính tòa được kể là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, và mỗi giáo phận chỉ có một ngôi. Lễ truyền chức và thánh lễ Dầu trong Tuần Thánh đều cử hành tại đây.
Nhà thờ chính tòa Cần Thơ xây năm nào
Khởi công năm 1899 do linh mục Duquet đứng ra lo liệu dưới thời Đức cha Bouchut, hoàn thành và khánh thành năm 1916 thời linh mục Larrabure, tức mất mười bảy năm. Cuối năm 1993 công trình được cải tạo cung thánh và mở rộng hai cánh. Tư cách nhà thờ chính tòa thì có từ ngày 24 tháng 11 năm 1960, khi địa hạt Cần Thơ được nâng lên bậc giáo phận.
Nhà thờ chính tòa Cần Thơ có mấy quả chuông
Ba quả, đều là chuông đồng do hãng Paccard bên Pháp đúc năm 1926, trên thân khắc minh văn bằng chữ Latinh, được treo tại lầu chuông ba trụ bên hông nhà thờ. Chuông nhà thờ có cách đổ khác nhau tùy loại dịp, tiếng dồn dập cho lễ trọng khác tiếng thong thả cho lễ cầu cho người đã khuất.
Giáo phận Cần Thơ thành lập năm nào
Ngày 20 tháng 9 năm 1955, sắc chỉ Quod Christus lập địa hạt Cần Thơ ở bậc đại diện tông tòa. Tới ngày 24 tháng 11 năm 1960 thì sắc chỉ Venerabilium Nostrorum nâng địa hạt lên bậc giáo phận chính tòa. Hai mốc này không mâu thuẫn, chúng chỉ hai bậc khác nhau trong cùng một tiến trình.