Ngay khúc cua đường Học Lạc giữa lòng khu phố cổ Chợ Lớn, du khách bắt gặp một cảnh tượng kiến trúc hiếm thấy. Phía ngoài đường là chiếc cổng tam quan ba lối đi lợp ngói ống lưu ly cong vút như cổng một ngôi hội quán người Hoa, trên trán cổng đắp nổi dòng chữ Hán Thánh Phương Tế Các Sa Vật Lược Thiên Chủ Đường. Thế nhưng ngay phía sau cổng tam quan ấy lại là một tháp chuông nhọn theo lối Gothic châu Âu với những khung cửa vòm nhọn và cây thánh giá vươn cao trên nền trời.
Đó là Nhà thờ Cha Tam, tên chính thức trong giáo luật là Nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê (giáo xứ Phanxicô Xaviê thuộc giáo hạt Chợ Lớn, Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh). Được đặt viên đá đầu tiên vào ngày 3 tháng 12 năm 1900 và khánh thành đầu năm 1902 do công sức của vị linh mục mang hai dòng máu Hoa - Bồ Đào Nha Pierre d'Assou (mà người dân Chợ Lớn quen gọi là Cha Tam), ngôi thánh đường hơn một trăm hai mươi năm tuổi này là trung tâm sinh hoạt đức tin của cộng đoàn Công Giáo người Hoa và người Việt tại Chợ Lớn.
ITước hiệu Thánh Phanxicô Xaviê và nguồn gốc tên gọi Cha Tam
Ngôi nhà thờ mang hai tên gọi song hành, một tên phụng vụ và một tên dân gian đã đi vào lịch sử đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn. Tên chính thức là Nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê (Saint François-Xavier, chữ Hán phiên âm là Phương Tế Các Sa Vật Lược, 1506 - 1552), vị linh mục dòng Tên tiên phong truyền giáo tại châu Á và được Giáo hội Công Giáo tôn là bổn mạng các xứ truyền giáo. Việc chọn Thánh Phanxicô Xaviê làm bổn mạng vừa nối tiếp truyền thống ước nguyện từ thế kỷ mười sáu của vị thánh trước ngưỡng cửa Trung Hoa, vừa trùng với chính tên thánh rửa tội của vị linh mục sáng lập nhà thờ.
Tên gọi quen thuộc Nhà thờ Cha Tam bắt nguồn từ tên của vị linh mục chánh xứ tiên khởi Phanxicô Xaviê Pierre d'Assou (1855 - 1934). Theo bài khảo cứu lịch sử trên trang chính thức của Tổng giáo phận Sài Gòn, ông sinh năm 1855 tại Ma Cao (thuộc địa Bồ Đào Nha lúc bấy giờ), mang dòng máu lai Hoa - Bồ Đào Nha, gia nhập Hội Thừa sai Paris (MEP) và sang Sài Gòn năm 1872, thụ phong linh mục ngày 4 tháng 6 năm 1882. Vì thông thạo cả tiếng Pháp, tiếng Việt lẫn tiếng Hoa (Quảng Đông), ông lấy tên chữ Hán là Đàm Á Tố (hay Đàm Hành Tam). Người Hoa ở Chợ Lớn ghép họ Đàm (Tam theo âm Quảng Đông) với tên Pháp d'Assou thành Tam Assou (hay Tam An Su), rồi người Việt và người Hoa gọi ngắn gọn, thân mật là Cha Tam.
Điểm làm nên bản sắc riêng của Nhà thờ Cha Tam trong lòng Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh là vai trò nhà thờ song ngữ Việt - Hoa. Suốt từ đầu thế kỷ hai mươi đến nay, các thánh lễ ngày thường và Chúa nhật tại đây vẫn được cử hành đều đặn bằng cả tiếng Việt và tiếng Hoa (Quảng Đông), phục vụ song song hai cộng đoàn tín hữu cùng chung sống tại khu vực Chợ Lớn.
Do thấy cổng tam quan lợp ngói lưu ly, đài sen và nhiều hoành phi câu đối chữ Hán bên trong, một số du khách đi ngang qua tưởng đây là một ngôi miếu hay hội quán người Hoa được cải tạo thành nhà thờ. Thực tế, toàn bộ công trình từ cổng tam quan đến tháp chuông Gothic đều do chính linh mục Pierre d'Assou thiết kế và xây dựng mới hoàn toàn từ năm 1900 đến năm 1902 với chủ đích hội nhập văn hóa (inculturatio), dùng ngôn ngữ kiến trúc và chữ nghĩa quen thuộc của người Hoa để đón nhận cộng đoàn bản địa vào nhà Chúa.
IITừ hai ngôi nhà thờ người Hoa đầu tiên đến công trình năm 1900 tại Xóm Lò Rèn
Lịch sử cộng đoàn Công Giáo người Hoa tại Chợ Lớn đã bắt đầu hơn ba mươi năm trước khi Nhà thờ Cha Tam được khởi dựng. Theo tư liệu của Tổng giáo phận Sài Gòn, vào năm 1865, Giám mục Miche (Mịch) đã cử linh mục thừa sai Philippe (vốn là thừa sai tại Quảng Đông mới sang Nam Kỳ và nói thông thạo tiếng Hoa) về Chợ Lớn chăm sóc mục vụ cho người Hoa. Cha Philippe lập ngôi nhà thờ đầu tiên là một căn nhà kiểu Việt gần ga xe lửa Mỹ Tho trên đường Rue des Marins (nay là góc đường Châu Văn Liêm và Trần Hưng Đạo B).
Đến năm 1866, nhận thấy ngôi nhà nguyện đầu tiên quá chật hẹp, Thống đốc Nam Kỳ De Lagrandière cho trích công quỹ xây dựng một ngôi nhà thờ mới khang trang hơn trên đường Rue de Paris (khu vực Cây Mai, nay thuộc khoảng số 203 đường Hùng Vương - Phùng Hưng), đặt tên là Nhà thờ Thanh Nhân (Église des Chinois). Tuy nhiên, sau khi cha Philippe qua đời vì bệnh dịch tả năm 1869 và các linh mục kế nhiệm lần lượt chuyển đi, suốt hơn hai thập niên từ 1875 đến 1898 họ đạo người Hoa rơi vào cảnh vắng linh mục coi sóc thường xuyên, ngôi nhà thờ Thanh Nhân xuống cấp nặng và bị bán đi.
Dấu mốc quyết định diễn ra vào năm 1898, khi Giám mục Jean Dépierre (Đễ) giao trọng trách cho linh mục Pierre d'Assou (Cha Tam) về Chợ Lớn khôi phục lại họ đạo người Hoa.
- 1865 và 1866Hai ngôi nhà thờ người Hoa tiền nhiệmNăm 1865, thừa sai Philippe lập nhà nguyện đầu tiên tại đường Rue des Marins. Năm 1866, Nhà thờ Thanh Nhân được dựng tại vùng Cây Mai nhưng về sau xuống cấp và phải giải thể khi vắng linh mục coi sóc.
- 1898Cha Tam mua ba mẫu đất tại Xóm Lò RènĐược Giám mục Dépierre (Đễ) cử về Chợ Lớn, cha Pierre d'Assou kiên trì thương thuyết với 9 đồng chủ sở hữu người Hoa để mua lại khu đất rộng 3 mẫu tại vùng Xóm Lò Rèn (nay là khu vực đường Học Lạc) làm nền móng cho trung tâm họ đạo mới.
- 3.12.1900Đặt viên đá đầu tiên xây dựng nhà thờĐúng ngày lễ Thánh Phanxicô Xaviê (3 tháng 12 năm 1900), Giám mục Lucien Mossard (Đức cha Mão), Đại diện Tông tòa Tây Đàng Trong, chủ sự lễ đặt viên đá đầu tiên xây dựng ngôi thánh đường do chính Cha Tam thiết kế.
- 1902Khánh thành Nhà thờ Cha TamSau hơn một năm thi công khẩn trương, ngôi nhà thờ hoàn thành và được Giám mục Lucien Mossard làm phép khánh thành vào đầu năm 1902 (trang Tổng giáo phận Sài Gòn và bảng tóm tắt Wikipedia ghi ngày 10 tháng 1 năm 1902, trong khi thân bài Wikipedia và trang tổng hợp nhà thờ ghi ngày 10 tháng 2 năm 1902).
- 26.4.1934Cha Tam qua đời và an táng trong nhà thờSau hơn ba mươi sáu năm gắn bó và xây dựng giáo xứ trù phú với trường học, nhà nuôi trẻ mồ côi, nhà dòng và các dãy phố cho thuê lấy kinh phí hoạt động, linh mục Pierre d'Assou qua đời ngày 26 tháng 4 năm 1934 ở tuổi 80. Phần mộ của ông được đặt ngay bên dưới chân tháp chuông ở lối vào nhà thờ.
- 1990 và 2021Các đợt trùng tu lớnNăm 1990, nhà thờ được sửa chữa phần tháp chuông và cung thánh. Đến năm 2021, toàn bộ ngôi thánh đường trải qua đợt trùng tu tổng thể để bảo tồn các chi tiết kiến trúc Đông - Tây sau hơn một thế kỷ.
Khi đối chiếu ngày làm phép khánh thành nhà thờ đầu năm 1902, người đọc gặp hai con số chênh nhau đúng một tháng giữa các tư liệu. Bài viết chuyên khảo trên trang chính thức của Tổng giáo phận Sài Gòn và khung thông tin tóm tắt của Wikipedia ghi ngày 10 tháng 1 năm 1902, trong khi phần văn bản của Wikipedia và trang tổng hợp nhà thờ Công Giáo ghi ngày 10 tháng 2 năm 1902. Cả hai cách ghi đều nằm vào đầu năm 1902 dưới thời Giám mục Lucien Mossard (Mão), và thư viện ghi nhận cả hai để người đọc tiện tra cứu.
Một điểm sử liệu đáng nhớ khác là tầm nhìn tổ chức của Cha Tam khi kiến thiết giáo xứ. Trên khu đất 3 mẫu mua tại Xóm Lò Rèn, ngoài ngôi thánh đường ở vị trí trung tâm, ông còn cho xây trường học, nhà nội trú, trại nuôi trẻ hài nhi và một dãy 35 căn nhà phố xung quanh để cho thuê, lấy nguồn thu ổn định nuôi sống các cơ sở từ thiện và trường học của họ đạo mà không tạo gánh nặng đóng góp cho giáo dân nghèo.
IIIThân nhà thờ Gothic châu Âu khoác áo tam quan và liễn đối chữ Hán
Nhà thờ Cha Tam là một trong những ví dụ tiêu biểu nhất tại miền Nam về sự giao thoa kiến trúc Pháp - Hoa đầu thế kỷ hai mươi. Khung xương và bố cục không gian tuân theo chuẩn mực nhà thờ Gothic châu Âu, nhưng lớp vỏ trang trí từ cổng ngoài, đầu đao mái ngói đến nội thất cung thánh lại thấm đẫm mỹ thuật truyền thống Trung Hoa.
Lối vào khuôn viên là một cổng tam quan rộng lớn dựng theo thức cổng hội quán Á Đông với hai tầng mái lợp ngói ống lưu ly xanh lục, đầu đao uốn cong gắn hoa văn lưỡng long và hoa sen, chính giữa đắp nổi sáu chữ Hán lớn Thánh Phương Tế Các Sa Vật Lược Thiên Chủ Đường.
Bước qua cổng tam quan là khối nhà thờ mang cấu trúc Gothic với tháp chuông nhọn vươn cao ở chính giữa mặt tiền, các ô cửa sổ vòm nhọn và cửa kính màu. Tuy nhiên, phần mái ngói của nhà thờ và các chóp trang trí lại khéo léo điểm xuyết ngói lưu ly và họa tiết hoa sen cách điệu.
Bên trong lòng nhà thờ, hệ cột trụ nâng vòm trần Gothic sơn màu kem nhạt thanh thoát. Điểm nhấn độc đáo nhất là tại bốn cây cột gần cung thánh có treo bốn cặp câu đối chữ Hán chạm khắc trên gỗ sơn son thếp vàng ca ngợi công đức Thiên Chúa và mầu nhiệm cứu độ, cùng bàn thờ chạm khắc tinh xảo.
Ngay bên dưới chân tháp chuông ở tiền sảnh bước vào lòng nhà thờ là phần mộ và bia đá tưởng niệm linh mục sáng lập Phanxicô Xaviê Pierre d'Assou (Cha Tam, 1855 - 1934), nơi giáo dân vẫn dừng chân kính viếng mỗi khi vào lễ.
Sự kết hợp giữa vòm nhọn Gothic và ngói lưu ly, câu đối chữ Hán tại Nhà thờ Cha Tam không tạo cảm giác lắp ghép khiên cưỡng, bởi cả hai truyền thống đều được tiết chế vừa đủ. Bên ngoài nhìn vào thấy nét thân thuộc của phố thị Chợ Lớn, còn khi bước qua tiền sảnh vào bên trong, chiều cao của vòm trần Gothic và ánh sáng qua các khung cửa vòm nhọn vẫn giữ trọn sự trang nghiêm của không gian phụng vụ Công Giáo.
IVThế đất Xóm Lò Rèn tại khúc quanh đường Học Lạc giữa lòng Chợ Lớn
Mục này trình bày góc đọc tham khảo của thư viện theo phong thủy truyền thống Á Đông để đối chiếu vị trí đô thị của Nhà thờ Cha Tam tại Chợ Lớn, không phải giáo lý hay quy định của Giáo hội Công Giáo.
Xét về thế đất đô thị của vùng Chợ Lớn xưa, khu vực Xóm Lò Rèn (nay là đường Học Lạc, giao với trục Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi) nằm ở trung tâm thương업 sầm uất phía bắc kinh Tàu Hủ. Trong phong thủy đô thị của cộng đồng người Hoa thương cảng, nơi các trục phố buôn bán hội tụ quanh bến nước kinh Tàu Hủ là vùng thủy khẩu tụ tài, tụ nhân, dòng người qua lại ngày đêm như dòng nước nuôi dưỡng sinh khí cho phố phường.
Xét về vị trí tại khúc quanh đường Học Lạc, nhà thờ nằm ngay điểm uốn của con đường, mặt tiền và cổng tam quan xoay về hướng đông nam đón gió mát từ phía kinh Tàu Hủ thổi lên. Trong phép xem hình thế đường phố, một khu đất nằm ở bụng trong hoặc điểm mở của khúc quanh cần một lớp cổng và sân đệm đủ rộng để hóa giải thế đường xộc thẳng và giữ khí lại bên trong. Việc Cha Tam đặt cổng tam quan bề thế sát mặt đường Học Lạc rồi lùi khối thánh đường vào sau một khoảng sân rộng có hàng cây xanh chính là cách tạo bình phong và minh đường nội viện, biến một góc phố ồn ào thành không gian tĩnh lặng ngay khi bước qua ngưỡng cổng.
VThánh lễ song ngữ Việt - Hoa và các kỳ lễ lớn tại Nhà thờ Cha Tam
Nhịp sống phụng vụ tại Nhà thờ Cha Tam mang đậm sắc thái giao hòa giữa hai cộng đoàn tín hữu người Việt và người Hoa tại Chợ Lớn. Dưới đây là các kỳ lễ và sinh hoạt tiêu biểu trong năm.
| Thời điểm | Lễ tiết | Ý nghĩa và nét riêng tại Nhà thờ Cha Tam |
|---|---|---|
| 3 tháng 12 | Đại lễ Thánh Phanxicô Xaviê | Lễ bổn mạng (tước hiệu) của nhà thờ và giáo xứ, đồng thời kỷ niệm ngày đặt viên đá đầu tiên xây dựng nhà thờ (3.12.1900) và tên thánh của Cha Tam. |
| Hằng ngày và Chúa nhật | Thánh lễ song ngữ Việt - Hoa | Các thánh lễ trong tuần và Chúa nhật được cử hành riêng bằng tiếng Việt và tiếng Quảng Đông (tiếng Hoa), duy trì truyền thống hơn một thế kỷ của giáo xứ. |
| Mùng Một và đầu xuân Tết Nguyên Đán | Thánh lễ Tân Niên cổ truyền | Cộng đoàn người Hoa và người Việt tề tựu mừng xuân mới với nét văn hóa chúc Tết, phát lộc lời Chúa và cầu bình an đầu năm đậm bản sắc Chợ Lớn. |
| 26 tháng 4 | Giỗ Cha Tam (Linh mục Pierre d'Assou) | Ngày tưởng niệm vị linh mục sáng lập giáo xứ và xây dựng nhà thờ (qua đời ngày 26.4.1934), cộng đoàn dâng hương và cầu nguyện bên phần mộ dưới chân tháp chuông. |
| Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao năm phụng vụ | Các nghi thức Tam Nhật Vượt Qua cử hành trang trọng cho cả hai cộng đoàn ngôn ngữ. |
| 24 và 25 tháng 12 | Đại lễ Giáng Sinh | Khuôn viên đường Học Lạc trang hoàng hang đá và đèn hoa rực rỡ, thu hút đông đảo người dân khu vực Chợ Lớn đến tham quan và dự lễ. |
Vào các buổi sáng sớm hay chiều tối ngày Chúa nhật, khách bộ hành quanh khu vực đường Học Lạc - Phùng Hưng có thể nghe tiếng chuông ngân vang từ tháp Gothic hòa cùng tiếng hát thánh ca trầm bổng bằng âm Quảng Đông hoặc tiếng Việt vọng ra qua cổng tam quan ngói lưu ly, một thanh âm rất riêng của vùng đất Chợ Lớn.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 25 đường Học Lạc, phường Chợ Lớn (Phường 14, Quận 5 cũ), Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Nhà thờ tọa lạc tại số 25 đường Học Lạc, phường Chợ Lớn (Phường 14, Quận 5 cũ), Thành phố Hồ Chí Minh, gần giao lộ Học Lạc - Trần Hưng Đạo và khu vực bưu điện Chợ Lớn, cách trung tâm Quận 1 cũ khoảng 6 km về phía tây nam.
- Toạ độ
- 10.752, 106.6543
Nhà thờ Cha Tam nằm giữa khu dân cư và buôn bán nhộn nhịp của Chợ Lớn nhưng bên trong khuôn viên rất trang nghiêm. Khách tới thăm cần mặc trang phục lịch sự, kín đáo, bỏ mũ nón khi vào nhà thờ, giữ im lặng khi cộng đoàn đang cử hành thánh lễ tiếng Việt hoặc tiếng Hoa, và giữ thái độ tôn kính khi dừng chân bên phần mộ Cha Tam ở tiền sảnh.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Cha Tam
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê ở Chợ Lớn lại được gọi là Nhà thờ Cha Tam
Tên gọi Nhà thờ Cha Tam bắt nguồn từ tên của vị linh mục chánh xứ tiên khởi Phanxicô Xaviê Pierre d'Assou (1855 - 1934), người mang hai dòng máu Hoa - Bồ Đào Nha sinh tại Ma Cao. Ông lấy tên chữ Hán là Đàm Á Tố (hay Đàm Hành Tam). Người Hoa đọc âm Quảng Đông chữ Đàm là Tam, ghép thành Tam Assou, rồi người dân Chợ Lớn gọi thân mật là Cha Tam.
Nhà thờ Cha Tam được xây dựng năm nào
Sau hai ngôi nhà thờ người Hoa tiền nhiệm (lập năm 1865 và Nhà thờ Thanh Nhân năm 1866), linh mục Pierre d'Assou mua khu đất 3 mẫu tại Xóm Lò Rèn năm 1898. Lễ đặt viên đá đầu tiên cử hành ngày 3 tháng 12 năm 1900 do Giám mục Lucien Mossard (Mão) chủ sự, và nhà thờ được làm phép khánh thành vào đầu năm 1902 (trang Tổng giáo phận Sài Gòn ghi ngày 10 tháng 1 năm 1902, trong khi thân bài Wikipedia ghi ngày 10 tháng 2 năm 1902).
Kiến trúc Nhà thờ Cha Tam có gì đặc biệt
Nhà thờ là công trình giao thoa giữa kiến trúc Gothic châu Âu và kiến trúc truyền thống Trung Hoa. Thân nhà thờ và tháp chuông xây theo lối Gothic với vòm nhọn và cửa kính màu, nhưng cổng ngoài là cổng tam quan lợp ngói ống lưu ly xanh có đầu đao uốn cong, trên mái điểm họa tiết hoa sen và bên trong lòng nhà thờ treo bốn cặp câu đối chữ Hán sơn son thếp vàng.
Dòng chữ Hán trên cổng tam quan Nhà thờ Cha Tam có nghĩa là gì
Sáu chữ Hán đắp nổi trên cổng tam quan là (Thánh Phương Tế Các Sa Vật Lược Thiên Chủ Đường), trong đó Phương Tế Các Sa Vật Lược là phiên âm chữ Hán của tên Thánh Phanxicô Xaviê, toàn bộ cụm từ nghĩa là Nhà thờ Thiên Chúa Thánh Phanxicô Xaviê.
Nhà thờ Cha Tam nằm ở đâu và có thánh lễ tiếng Hoa không
Nhà thờ nằm tại số 25 đường Học Lạc, phường Chợ Lớn (Phường 14, Quận 5 cũ), Thành phố Hồ Chí Minh. Hiện nay giáo xứ vẫn duy trì đều đặn các thánh lễ cử hành bằng cả tiếng Việt và tiếng Hoa (Quảng Đông) vào ngày thường và Chúa nhật.