Đi trong khu phố cũ của Chợ Lớn, quý vị quen mắt với một loại cổng: ba lối đi, mái ngói uốn cong, ngói men bóng bắt nắng, trên bờ nóc đắp hình con vật. Cổng ấy thường dẫn vào một hội quán hoặc một ngôi miếu. Rồi tới số 25 đường Học Lạc, quý vị gặp đúng một chiếc cổng như thế, cũng ba lối, cũng ngói men bóng, cũng chữ Hán trên tấm biển ngang.
Nhưng qua khỏi cổng thì cái quý vị thấy là một ngôi nhà thờ Công giáo, vòm cửa vuốt nhọn, cửa sổ lắp kính màu, cuối lòng nhà là cung thánh với bàn thờ. Hai ngôn ngữ kiến trúc hoàn toàn khác nhau đứng cách nhau chừng vài chục bước, và điều đáng nói là chúng không đánh nhau. Bài này viết về chỗ ghép ấy.
ITên Cha Tam Và Tước Hiệu Thánh Phanxicô Xaviê
Tên chính thức của nơi này là nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê. Đó là tước hiệu, tức đấng mà ngôi nhà thờ được dâng kính, và nó quyết định ngày lễ lớn nhất của cộng đoàn tại đây: ngày 3 tháng 12.
Cái tên Cha Tam mà mọi người quen dùng là tên dân gian, đặt theo vị linh mục đứng ra dựng ngôi nhà thờ này. Ông là Phanxicô Xaviê Tam Assou, người Hoa, tên theo lối Hoa đọc là Đàm Á Tố. Điều thú vị là tên thánh của ông cũng chính là Phanxicô Xaviê, nên tước hiệu của ngôi nhà thờ và tên thánh của người dựng trùng nhau, và cái tên dân gian với tên chính thức hóa ra chỉ về cùng một đấng bằng hai đường khác nhau.
Thánh Phanxicô Xaviê là một trong những vị được Giáo hội Công giáo tôn kính rộng rãi nhất trong việc truyền giáo tại châu Á. Ngài qua đời năm 1552 trên một hòn đảo ngoài khơi Trung Hoa, và tới năm 1927 thì được Giáo hội đặt làm bổn mạng các xứ truyền giáo. Lễ kính ngài là ngày 3 tháng 12.
Đặt tước hiệu ấy cho một ngôi nhà thờ dựng riêng cho cộng đoàn người Hoa ở Chợ Lớn là một chọn lựa có ý rất rõ, và ý ấy càng rõ hơn khi biết rằng viên đá đầu tiên được đặt đúng vào ngày 3 tháng 12 năm 1900, tức đúng ngày lễ của chính vị thánh ấy. Trong nếp Công giáo, việc chọn ngày lễ bổn mạng làm ngày khởi sự một công trình là cách nói không cần lời.
Cũng nên phân biệt cho rõ: đây là một nhà thờ giáo xứ, thuộc Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, chứ không phải nhà thờ chính tòa. Nhà thờ chính tòa là ngôi có đặt ngai tòa của giám mục, mỗi giáo phận chỉ có một ngôi. Nhà thờ Cha Tam là nhà thờ của một cộng đoàn, và cái làm nên tên tuổi của nó không phải chức năng trong tổ chức mà là cộng đoàn ấy.
Về người dựng, tư liệu ghi như sau. Linh mục Phanxicô Xaviê Tam Assou là một linh mục người Hoa, đứng ra lo liệu việc dựng ngôi nhà thờ với mục đích được ghi lại là gây dựng lại đời sống Công giáo trong cộng đồng người Hoa tại Chợ Lớn. Ông qua đời năm 1934, và phần mộ của ông đặt ngay trong lòng nhà thờ, ở phía lối vào.
Về tiền của, tư liệu ghi rằng toàn bộ kinh phí dựng nhà thờ do bà con Hoa kiều đóng góp. Một chi tiết đáng ghi hơn nữa: có nguồn cho biết vị linh mục còn nhận được đóng góp từ một số chùa và hội quán lân cận trong vùng Chợ Lớn, tức từ những nơi thờ tự thuộc tông phái hoàn toàn khác. Chúng tôi ghi lại đúng như tư liệu, vì đó là một nét của nếp sống cộng đồng ở khu phố này.
Chỗ hay hiểu lầm lớn nhất về nơi này, xin nói bằng giọng sử liệu: cổng tam quan và mái ngói lưu ly không làm cho đây thành một ngôi miếu hay một hội quán.
Người đi ngang rất dễ xếp nhầm, vì ở Chợ Lớn thì loại cổng ấy gần như luôn dẫn vào nơi thờ tự của tín ngưỡng dân gian Hoa. Cần phân biệt cho rõ theo lối sử liệu. Hội quán người Hoa thờ Thiên Hậu hoặc Quan Đế là cơ sở của tín ngưỡng dân gian Hoa pha Đạo giáo, do các bang người Hoa lập ra và gắn với đồng hương. Còn nơi này là nhà thờ Công giáo, nơi cử hành thánh lễ theo nghi thức Công giáo Rôma, thuộc Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh.
Chỗ giống nhau nằm ở hai thứ: cùng một cộng đồng và cùng một bộ ngôn ngữ kiến trúc. Chỗ khác nhau nằm ở tông phái và ở nghi thức, tức ở phần cốt lõi. Thư viện không xếp bên nào đúng hơn bên nào, chỉ ghi rõ rằng đây là hai thứ khác nhau để quý vị đọc cho đúng.
IIMười Bốn Tháng Và Một Cộng Đoàn
Ngôi nhà thờ này dựng rất nhanh nếu đem so với các công trình cùng loại: từ ngày đặt viên đá tới ngày cung hiến chỉ hơn một năm. Nhưng việc dựng ngôi nhà thờ mới là phần đầu. Phần sau, kéo dài suốt mấy chục năm, là việc gây dựng một cụm cơ sở quanh nó gồm trường học, nhà nuôi trẻ và nơi khám chữa bác ái, và chính cụm ấy mới làm nên cái tên Cha Tam trong trí nhớ người Chợ Lớn.
- 1900Đặt viên đá đầu tiênNgày 3 tháng 12, đúng ngày lễ Thánh Phanxicô Xaviê, Đức cha Mossard về làm phép và đặt viên đá đầu tiên cho công trình.
- 1902Cung hiếnNgày 10 tháng 1, ngôi nhà thờ được cung hiến, tức dâng hẳn cho việc thờ phượng, sau khoảng mười bốn tháng dựng.
- Sau 1902Mở rộng khuôn viênLinh mục Tam Assou tiếp tục dựng thêm trường học, nhà nuôi trẻ và các cơ sở phục vụ cộng đoàn trong khuôn viên quanh nhà thờ.
- 1934Linh mục Tam Assou qua đờiVị linh mục người Hoa đã dựng ngôi nhà thờ qua đời. Phần mộ của ông đặt trong lòng nhà thờ, phía lối vào, và tên ông thành tên dân gian của cả ngôi nhà thờ.
- 1988Các thánh tử đạo tại Việt Nam được tôn phongNhóm 117 vị tử đạo tại Việt Nam được tôn phong hiển thánh. Trong khuôn viên nhà thờ có một tấm phù điêu hai mặt tôn kính các thánh tử đạo tại Việt Nam và các thánh tử đạo Trung Hoa.
- 2000Các thánh tử đạo Trung Hoa được tôn phongNhóm các vị tử đạo tại Trung Hoa được tôn phong hiển thánh. Hai nhóm thánh ấy cùng được kính nhớ trên tấm phù điêu trong khuôn viên, đúng với đặc điểm của một cộng đoàn vừa Việt vừa Hoa.
- 2021Đại trùng tuCông trình được đại trùng tu toàn diện để giữ lấy phần kiến trúc, cả phần Gothic lẫn phần trang trí theo lối Hoa.
Mấy chỗ tư liệu ghi khác nhau, xin nêu thẳng thay vì lấp đi.
Người vẽ bản thiết kế. Một nguồn ghi công trình dựng theo bản vẽ của kiến trúc sư Gioan Baotixita Huỳnh Tịnh Hướng. Một nguồn khác lại ghi phần mặt tiền và tháp chuông là do một linh mục tên Pianet vẽ. Hai cách ghi này có thể cùng đúng nếu mỗi người lo một phần, nhưng chúng tôi chưa tra được tài liệu nào nói rõ, nên ghi cả hai.
Số vị thánh trên tấm phù điêu. Một nguồn mô tả tấm phù điêu hai mặt trong khuôn viên tôn kính 107 vị thánh tử đạo Việt Nam và 110 vị thánh tử đạo Trung Hoa. Con số ấy lệch với hai nhóm được tôn phong mà tư liệu Giáo hội thường nêu, là 117 vị tử đạo tại Việt Nam tôn phong năm 1988 và 120 vị tử đạo tại Trung Hoa tôn phong năm 2000. Chúng tôi chưa đối chiếu được tại chỗ, nên ghi cả hai cách và để quý vị tự kiểm nếu tới nơi.
Hình trên bờ nóc. Tư liệu chỗ ghi là hình rồng, chỗ ghi là hình cá theo lối trang trí mang ý biến hóa. Hai con vật này trong trang trí Hoa vốn nối với nhau qua tích cá vượt hóa rồng, nên hai cách mô tả có thể cùng chỉ một mô típ.
IIICổng Tam Quan Bên Ngoài, Vòm Nhọn Bên Trong
Cách ghép hai ngôn ngữ kiến trúc ở đây không phải trộn đều mà là phân vai theo lớp. Lớp ngoài, tức cổng và mái, nói bằng tiếng của kiến trúc Hoa. Lớp trong, tức bộ khung và hệ cửa, nói bằng tiếng của Gothic Pháp. Phần trang trí thì đi lại giữa hai bên, chỗ này lấy hoa sen, chỗ kia lấy vòm nhọn, và chính phần trang trí mới là chỗ hai tiếng gặp nhau.
Hiểu cách phân vai ấy thì đọc công trình dễ hơn nhiều. Quý vị sẽ thấy không có chỗ nào bị gượng, bởi hai ngôn ngữ không tranh nhau cùng một việc mà mỗi bên nhận một việc riêng.
Cổng ba lối theo lối cổng đình chùa Á Đông, mái uốn cong lợp ngói lưu ly, tức loại ngói tráng men bóng, trên bờ nóc đắp hình con vật theo mô típ trang trí Hoa. Trên biển ngang có ghi tên nhà thờ bằng chữ Hán.
Trên các cột và trên các khoảng tường có câu đối cùng hoành phi viết bằng chữ Hán, sơn son thếp vàng theo lối thợ Hoa. Nội dung là các câu mang ý đạo, và đây là điểm khiến lòng nhà thờ trông rất khác một nhà thờ Pháp cùng thời.
Bốn cột lớn sơn màu đỏ vây quanh khu cung thánh. Màu đỏ là màu trọng trong nếp thờ tự của người Hoa, và việc dùng nó trong một nhà thờ Công giáo là một chọn lựa hiếm gặp ở Việt Nam.
Bộ cửa và vòm trong lòng nhà thờ theo lối Gothic, tức vuốt nhọn ở đầu, cửa sổ lắp kính màu kể các tích trong Thánh Kinh. Đây là phần nói bằng tiếng của kiến trúc nhà thờ châu Âu.
Trên phần nóc có gắn mô típ hoa sen, một hình quen thuộc trong trang trí Á Đông. Đặt hoa sen bên cạnh vòm nhọn Gothic là ví dụ rõ nhất cho cách hai ngôn ngữ gặp nhau ở phần trang trí.
Nằm trong lòng nhà thờ, phía lối vào. Việc an táng người dựng ngay trong ngôi nhà thờ mình dựng là một nếp có từ lâu trong Công giáo, và tại đây nó gắn liền với cái tên dân gian của công trình.
| Bộ phận | Nói bằng tiếng kiến trúc nào | Biểu hiện cụ thể |
|---|---|---|
| Cổng ngoài | Kiến trúc Hoa | Ba lối đi, mái uốn cong, ngói lưu ly tráng men, hình con vật trên bờ nóc |
| Biển tên và câu đối | Kiến trúc Hoa | Chữ Hán trên biển ngang và trên các cột, sơn son thếp vàng |
| Cột quanh cung thánh | Kiến trúc Hoa | Bốn cột lớn sơn màu đỏ, màu trọng trong nếp thờ tự của người Hoa |
| Cửa và vòm trong lòng nhà thờ | Gothic Pháp | Vòm vuốt nhọn ở đầu, hệ trụ đỡ chạy dọc hai bên |
| Cửa sổ | Gothic Pháp | Kính màu kể các tích trong Thánh Kinh, lọc bớt nắng gắt |
| Trang trí trên nóc | Gặp nhau giữa hai bên | Mô típ hoa sen Á Đông đặt trên một khối mang dáng Gothic |
Một điều nên nói về chữ viết trên công trình. Các câu đối, hoành phi và biển tên ở đây đều viết bằng chữ Hán, và đó là một phần của di sản chứ không phải trang trí thêm vào. Chúng cho biết ngôi nhà thờ này làm ra cho ai đọc: một cộng đoàn mà tiếng nói và chữ viết hằng ngày không phải tiếng Việt. Thư viện nhắc tới các dòng chữ ấy bằng lời mà không chép lại mặt chữ vào bài, vì việc chép sai một nét trong loại văn tự này sẽ đổi hẳn nghĩa, và chúng tôi chưa đối chiếu được bản chép tại chỗ.
IVThế Đất Và Hướng
Xin rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy. Hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, và lối cổ trong đạo là quay cung thánh về hướng đông, phía mặt trời mọc. Đó là quy tắc của đạo chứ không phải lựa chọn theo la bàn phong thủy. Phần dưới đây là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy. Nó không phải điều chép trong tư liệu của nhà thờ.
Riêng ở nơi này có một điều khiến phần đối chiếu đáng làm hơn chỗ khác. Cộng đoàn dựng ngôi nhà thờ là người Hoa, mà trong nếp sống của người Hoa thì phép xem đất và xem hướng là một thói quen rất sâu, sâu tới mức nó chi phối cách dựng nhà và dựng cổng ngay cả khi không ai nói ra. Chúng tôi không hề khẳng định rằng người dựng ngôi nhà thờ này có xem hướng. Chúng tôi chỉ ghi nhận rằng bộ ngôn ngữ kiến trúc mà họ mượn vốn đã được hình thành trong hàng trăm năm dưới ảnh hưởng của phép ấy, nên dùng lại ngữ pháp thì thường hưởng lại cả cú pháp.
Một, cổng tam quan đọc theo phép cũ. Chiếc cổng ba lối đặt tách khỏi thân công trình làm hai việc mà sách xưa nói rất rõ. Việc thứ nhất là hoãn xung, chặn luồng khí và luồng người đi thẳng một mạch từ ngoài đường vào tới cửa chính, buộc phải chậm lại và vòng qua. Việc thứ hai là lập thế, tạo một tầng trung gian giữa ngoài phố và trong sân, khiến không gian có nhịp chứ không phơi bày hết ngay từ bước đầu. Đây cũng chính là công dụng của tam quan ở đình chùa Việt Nam, và của cổng hội quán ở Chợ Lớn.
Hai, mái uốn cong theo hình thể ngũ hành. Đường mái lượn mềm, theo bảng hình thể của sách cũ, thuộc hành Thủy, còn khối tháp và các đường vươn thẳng của phần Gothic thuộc hành Mộc. Theo lẽ tương sinh thì Thủy dưỡng Mộc, nên hai loại đường nét ấy đặt cạnh nhau được xếp vào loại thuận. Chúng tôi nêu ra như một sự trùng khớp về hình thể, không phải như một khẳng định về ý định của người dựng.
Ba, minh đường của một nhà thờ trong phố chật. Khoảnh sân giữa cổng và mặt tiền, theo lối đọc cổ truyền, là minh đường, chỗ đất bằng để khí dừng lại trước khi vào. Sách xưa đòi minh đường phải rộng, bằng và sáng. Ở giữa một khu phố dày đặc như Chợ Lớn thì khoảnh sân ấy chỉ có thể vừa đủ chứ không thể rộng. Đây là chỗ nên nói thẳng thay vì tô vẽ, và nó là đặc điểm chung của mọi nơi thờ tự nằm giữa phố cũ.
Bốn, màu đỏ trong cung thánh. Bốn cột lớn quanh cung thánh sơn màu đỏ. Trong bảng ngũ sắc của sách cũ, đỏ thuộc hành Hỏa, hành của ánh sáng và của sự bừng lên, và trong nếp thờ tự của người Hoa thì đỏ là màu dành cho chỗ trọng nhất. Đặt màu ấy quanh khu cung thánh, tức chỗ trọng nhất của một nhà thờ Công giáo, là một sự gặp nhau giữa hai hệ quy ước về cái trọng. Cần nói rõ rằng trong phụng vụ Công giáo, màu đỏ cũng có chỗ đứng riêng và được dùng trong một số dịp nhất định, nên ở đây có ít nhất hai lý do độc lập cùng dẫn tới một lựa chọn.
Năm, chỗ quý vị nên tự kiểm. Chúng tôi chưa tra được tư liệu nào nói cung thánh của ngôi này quay về phương nào. Nếu quý vị tới nơi, đứng ở cuối lòng nhà thờ nhìn thẳng lên bàn thờ thì hướng ấy chính là hướng phụng vụ của công trình. Với một ngôi nhà thờ dựng năm 1900 trên một lô đất giữa khu phố đã hình thành từ trước, việc giữ đúng lối quay về hướng đông là rất khó, và nếu không giữ được thì đó là chuyện thường của mọi nhà thờ trong phố.
VLễ Và Nếp Đạo Của Một Cộng Đoàn Song Ngữ
Nếp đạo ở đây có một điểm mà ít nơi nào ở Việt Nam có: thánh lễ cử hành bằng hai thứ tiếng. Ngày thường có lễ riêng cho từng nhóm ngôn ngữ, còn ngày Chúa Nhật thì trong cùng một ngôi nhà thờ có tới bảy lễ, chia cho cả người nói tiếng Việt lẫn người nói tiếng Hoa. Đó không phải chuyện tiện lợi, mà là cách một cộng đoàn hai gốc cùng ở chung một nơi thờ tự mà vẫn giữ được tiếng của mình.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 3 tháng 12 | Lễ Thánh Phanxicô Xaviê | Lễ bổn mạng của ngôi nhà thờ, và cũng đúng là ngày đặt viên đá đầu tiên năm 1900. Vị thánh này là bổn mạng các xứ truyền giáo. |
| Ngày 10 tháng 1 | Kỷ niệm cung hiến nhà thờ | Theo nếp Công giáo, ngày cung hiến về sau thành ngày kỷ niệm hằng năm của chính ngôi nhà thờ ấy. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Chuỗi cử hành trọng thể nhất trong năm, ngày thay đổi theo lịch Phục Sinh hằng năm. |
| Ngày 24 tháng 11 | Lễ các thánh tử đạo tại Việt Nam | Mang ý nghĩa riêng tại đây, vì trong khuôn viên có tấm phù điêu hai mặt kính nhớ cả các thánh tử đạo tại Việt Nam lẫn các thánh tử đạo Trung Hoa. |
| Mùa Vọng và ngày 25 tháng 12 | Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Dịp quy tụ đông nhất trong năm, và cũng là dịp khu phố quanh nhà thờ thay đổi hẳn dáng vẻ. |
Ngoài lịch phụng vụ còn có nếp sống hằng ngày của cộng đoàn, và đây mới là phần làm nên cái tên Cha Tam trong trí nhớ người Chợ Lớn. Từ thời vị linh mục sáng lập, quanh ngôi nhà thờ đã hình thành một cụm cơ sở gồm trường học, nhà nuôi trẻ và nơi khám chữa bác ái. Các sinh hoạt dạy giáo lý và các việc bác ái vẫn được tư liệu ghi là tiếp nối tới nay.
Một nét nữa của cộng đoàn gốc Hoa nên biết. Trong nếp sống của người Hoa, việc kính nhớ người đã khuất giữ vị trí rất trọng, và nếp ấy gặp đúng chỗ trong lịch Công giáo ở tháng Mười Một, tháng cầu cho các tín hữu đã qua đời. Tại đây, tháng ấy còn mang thêm một lớp nữa, vì phần mộ người dựng ngôi nhà thờ nằm ngay trong lòng nhà thờ, và giáo dân đi ngang qua mộ ông mỗi lần bước vào dự lễ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 25 đường Học Lạc, quận 5 cũ, Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 25 đường Học Lạc, quận 5 cũ, Thành phố Hồ Chí Minh, giữa khu phố cũ của Chợ Lớn. Mốc nhận ra là chiếc cổng tam quan lợp ngói lưu ly ngay mặt đường, khác hẳn mặt tiền quen thuộc của các nhà thờ khác trong thành phố.
- Toạ độ
- 10.752, 106.6543
Đây là nhà thờ của một giáo xứ đang sinh hoạt chứ không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Ngày Chúa Nhật ở đây có nhiều lễ nối nhau, nên khách tới xem kiến trúc dễ rơi đúng vào giờ đang cử hành, khi ấy xin ngồi phía cuối hoặc đợi bên ngoài và không chụp ảnh. Khu cung thánh dành cho người có phận sự, và xin nhớ trong lòng nhà thờ có phần mộ vị linh mục đã dựng nên nơi này.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Cha Tam
Contribute photos, information or video for Cha Tam ChurchThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Cha Tam tên thật là gì
Tên chính thức là nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê, theo tước hiệu mà ngôi nhà thờ được dâng kính, lễ bổn mạng ngày 3 tháng 12. Cái tên Cha Tam là tên dân gian, đặt theo linh mục Phanxicô Xaviê Tam Assou, người Hoa, vị đã đứng ra dựng ngôi nhà thờ này.
Nhà thờ Cha Tam xây năm nào
Viên đá đầu tiên được đặt ngày 3 tháng 12 năm 1900, đúng ngày lễ Thánh Phanxicô Xaviê, và ngôi nhà thờ được cung hiến ngày 10 tháng 1 năm 1902, tức chỉ hơn một năm sau. Toàn bộ kinh phí theo tư liệu là do bà con Hoa kiều đóng góp. Công trình được đại trùng tu năm 2021.
Vì sao nhà thờ Cha Tam trông giống chùa Hoa
Vì công trình phân vai cho hai ngôn ngữ kiến trúc. Lớp ngoài gồm cổng tam quan, mái uốn cong và ngói lưu ly nói bằng tiếng của kiến trúc Hoa, còn lớp trong gồm vòm nhọn, hệ trụ đỡ và kính màu nói bằng tiếng Gothic Pháp. Đây vẫn là một nhà thờ Công giáo, không phải hội quán hay miếu.
Nhà thờ Cha Tam có thánh lễ tiếng Hoa không
Có. Đây là nhà thờ của cộng đoàn Công giáo người Hoa ở Chợ Lớn, và thánh lễ được cử hành cả bằng tiếng Việt lẫn bằng tiếng Hoa. Ngày thường có lễ riêng cho từng nhóm ngôn ngữ, còn ngày Chúa Nhật thì có tới bảy lễ chia cho cả hai cộng đoàn.
Mộ cha Tam ở đâu
Ở ngay trong lòng nhà thờ, phía lối vào. Linh mục Phanxicô Xaviê Tam Assou qua đời năm 1934. Việc an táng người dựng ngay trong ngôi nhà thờ mình dựng là một nếp có từ lâu trong Công giáo, và tại đây nó gắn liền với cái tên dân gian của công trình.