Nằm sâu trong mê cung những con hẻm đá san hô cổ kính của khu vực Mkunazini giữa lòng Khu phố đá cổ Stone Town trên đảo chính Unguja (Quần đảo Zanzibar), Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô tại Chợ Nô lệ cũ, Stone Town, Zanzibar (tiếng Anh là Christ Church Cathedral, Stone Town, Zanzibar, tiếng Swahili là Kanisa Kuu la Kristo, Mkunazini) là một trong những thánh địa gây xúc động lương tri sâu sắc nhất trên toàn bộ lục địa châu Phi. Đây không chỉ là Nhà thờ chính tòa của Giáo phận Anh giáo Zanzibar và là viên ngọc kiến trúc thuộc Di sản Thế giới UNESCO Stone Town (ghi danh năm 2000), mà còn là một tượng đài sống động về sự chiến thắng của phẩm giá tự do và lòng từ bi trước tội ác buôn bán nô lệ: bởi toàn bộ ngôi đại thánh đường này được dựng lên ngay trên nền đất đẫm nước mắt của Chợ Nô lệ Mkunazini, khu chợ buôn người lớn cuối cùng ở Đông Phi vừa bị đóng cửa vào ngày 5 tháng 6 năm 1873.
Bước qua cánh cổng gỗ chạm trổ truyền thống Zanzibar để tiến vào lòng thánh đường mát dịu dưới mái vòm đá san hô cao vút, quý vị sẽ đứng trước một sự thật lịch sử làm nghẹn lời: ngay tại vị trí chính giữa Bàn thờ Cao (High Altar) nơi cử hành Bí tích Thánh Thể của Đấng Cứu Chuộc từng là cây cột gỗ tra khảo (Whipping Post) nơi những người nô lệ bị trói và quất roi để thử sức chịu đựng trước khi đem bán đấu giá. Trong mạng lưới các thánh địa tiêu biểu của Tin Lành và các tôn giáo tại Cộng hòa Thống nhất Tanzania, cùng với Đại thánh đường Kilwa Kisiwani, Nhà thờ chính tòa Thánh Giuse, Dar es Salaam bên kia eo biển, Đền Ấn Độ giáo Shree Sanatan Dharma Sabha, Dar es Salaam và Thánh đường Gaddafi, Dodoma, Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô tại Zanzibar là nơi hội tụ di sản nhân đạo của bác sĩ David Livingstone, trí tuệ của Giám mục Edward Steere và sự hồi sinh của chính những người cựu nô lệ đã trở thành các linh mục, thầy giảng và nghệ nhân xây dựng nên ngôi đền thánh này.
IThần Học Cứu Chuộc Giải Phóng Con Người Của Phái Bộ UMCA, Lời Kêu Gọi Của David Livingstone Và Bản Dịch Kinh Thánh Tiếng Swahili Của Giám Mục Edward Steere
Đời sống thờ phượng và căn tính thần học của Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô tại Stone Town, Zanzibar bắt nguồn từ Phái bộ Các Trường Đại học tại Trung Phi (Universities' Mission to Central Africa, viết tắt là UMCA), một phong trào truyền giáo thuộc truyền thống Anh giáo Công giáo Cao phái (Anglo-Catholicism) được thành lập năm 1857 bởi các giáo sư và sinh viên của bốn đại học danh tiếng là Oxford, Cambridge, Durham và Dublin nhằm đáp lại lời kêu gọi lịch sử của nhà thám hiểm và truyền giáo người Scotland Bác sĩ David Livingstone (1813 tới 1873). Trong bài diễn văn chấn động tại Senate House (Đại học Cambridge) ngày 4 tháng 12 năm 1857, David Livingstone đã phơi bày thảm kịch buôn bán nô lệ đang tàn phá vùng Hồ Lớn Đông Phi và kêu gọi thanh niên trí thức Anh quốc mang ánh sáng Tin Mừng, y học, giáo dục và thương mại chân chính đến chấm dứt chế độ nô lệ.
Khi Phái bộ UMCA dưới sự dẫn dắt của Giám mục William George Tozer và người kế vị là Giám mục Edward Steere (1828 tới 1882) đặt trụ sở chính tại đảo Zanzibar vào năm 1864, họ đã đối diện trực tiếp với Chợ Nô lệ Mkunazini, nơi mỗi năm có từ hai mươi nghìn tới ba mươi nghìn người châu Phi bị bắt từ vùng đất liền quanh hồ Nyasa (Malawi) và hồ Tanganyika đưa ra đảo bán đấu giá. Bởi vậy, thần học được rao giảng tại Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô ngay từ viên đá đầu tiên đặt xuống vào Lễ Giáng Sinh năm 1873 chính là Thần học về Chúa Kitô Đấng Cứu Chuộc Giải Phóng (Christ the Liberator): biến nơi từng hạ nhục con người thành món hàng mua bán thành thánh điện tuyên xưng mọi con người đều mang hình ảnh Thiên Chúa và bình đẳng tuyệt đối trước bàn thờ Thánh Thể.
Không có biểu tượng thần học nào trên thế giới diễn tả mầu nhiệm biến đổi đau khổ thành ơn cứu độ mạnh mẽ và trực diện như bố cục cung thánh của Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô tại Zanzibar. Khi Linh mục Arthur Nugent West của Phái bộ UMCA bỏ tiền túi mua lại khu đất trung tâm của Chợ Nô lệ Mkunazini ngay sau khi chợ bị đóng cửa vào tháng 6 năm 1873 và hiến tặng cho Giám mục Edward Steere để xây dựng nhà thờ chính tòa, Giám mục Steere đã đưa ra một quyết định thiết kế mang tính tiên tri: đặt Bàn thờ Cao (High Altar) ngay chính xác trên hố đất nơi từng chôn Cột Tra Khảo (The Whipping Post hay Mti wa Jeledi) của chợ nô lệ.
Ngay phía trước bậc thềm bàn thờ chính, trên nền sàn đá cẩm thạch trắng đen có khảm một vòng tròn bằng đá cẩm thạch màu đỏ thẫm được bao bọc bởi viền đá đen: màu đỏ tượng trưng cho máu của hàng vạn người nô lệ đã đổ xuống dưới làn roi tra khảo tại đúng vị trí ấy, và việc đặt Bàn thờ Hy tế của Chúa Giêsu Kitô (Đấng cũng từng bị cột vào trụ đá chịu đánh đòn và đổ máu trên thập giá để giải thoát nhân loại) ngay phía trên cột tra khảo cũ đã biến nơi tận cùng của sự tàn bạo thành tâm điểm của sự chữa lành, tha thứ và phục sinh. Cùng với đó, trên cây cột bên cạnh bục giảng là Thánh giá Livingstone (The Livingstone Crucifix), được chạm khắc từ chính thớ gỗ của cây mpundu tại làng Chitambo (Zambia) nơi bác sĩ David Livingstone trút hơi thở cuối cùng khi đang quỳ cầu nguyện ngày 1 tháng 5 năm 1873 và nơi những người bạn đồng hành châu Phi trung thành của ông là Chuma và Susi đã chôn trái tim của ông trước khi khiêng thi hài ông đi bộ suốt chín tháng trời vượt hơn 1.500 kilômét về tới Zanzibar.
Một di sản tinh thần vô giá khác của Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Zanzibar là công cuộc dịch thuật Kinh Thánh và đào tạo hàng giáo sĩ người châu Phi bản địa đầu tiên từ chính những người nô lệ được giải phóng. Giám mục Edward Steere không chỉ là một kiến trúc sư tự học tài ba mà còn là một nhà ngôn ngữ học kiệt xuất: chính tại Zanzibar, ông đã biên soạn cuốn Cẩm nang Ngữ pháp tiếng Swahili (A Handbook of the Swahili Language, năm 1870) và hoàn thành bản dịch Kinh Thánh Tân Ước cùng phần lớn Cựu Ước sang tiếng Swahili chuẩn vùng Unguja, biến ngôn ngữ giao thương của bờ biển Đông Phi thành ngôn ngữ của Kinh Thánh và văn học hiện đại. Đặc biệt hơn, các trẻ em và thanh niên nô lệ được tàu hải quân giải cứu trên biển đã được Phái bộ UMCA đón về nuôi dưỡng, học chữ và học nghề tại làng tự do Mbweni và trường Kiungani trên đảo Zanzibar: chính những người con cựu nô lệ ấy đã tự tay xây dựng Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô, và trong số họ, Linh mục Cecil Majaliwa đã được truyền chức tại chính ngôi nhà thờ này vào năm 1890, trở thành vị linh mục Anh giáo người châu Phi bản địa đầu tiên của Phái bộ UMCA.
Khi tham quan Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô tại Mkunazini, nhiều du khách nhìn thấy ngọn tháp đồng hồ và tháp chuông ở góc mặt tiền có vẻ tách rời nhẹ khỏi kết cấu mái vòm của gian chính và truyền tai nhau câu chuyện rằng người thợ xây đã xây nhầm thiết kế khi Giám mục Steere đi vắng. Thực tế theo hồ sơ kỹ thuật bảo tồn của Quỹ Di sản Thế giới (World Monuments Fund), việc đặt tháp chuông lệch sang một bên là hoàn toàn có chủ đích kỹ thuật: vì Giám mục Edward Steere đã thử nghiệm một kết cấu mái vòm hình nôi (barrel vault) cao hơn 18 mét đúc hoàn toàn bằng bê tông đá san hô nghiền trộn xi măng Portland mà không có khung sườn thép hay gỗ đỡ bên dưới, nhiều người đương thời ở Zanzibar lo sợ rằng mái vòm nặng nề ấy sẽ sập xuống ngay khi tháo giàn giáo gỗ. Để đảm bảo an toàn kết cấu và không tạo thêm áp lực ngang lên vòm mái mới đúc, tháp chuông đã được xây dựng độc lập ở góc tây nam và sau đó được Quốc vương Hồi giáo của Zanzibar là Sultan Barghash bin Said tặng chiếc đồng hồ lớn bốn mặt lắp trên đỉnh tháp năm 1880 như một cử chỉ tôn trọng và hòa hiếu liên tôn cao đẹp.
IIBiên Niên Sử Từ Hiệp Ước Đóng Cửa Chợ Nô Lệ Ngày 5 Tháng 6 Năm 1873, Lễ Đặt Đá Móng Giáng Sinh 1873 Tới Công Cuộc Bảo Tồn Di Sản Thế Giới Thế Kỷ 21
Lịch sử của Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô tại Stone Town là một trong những chương sử hào hùng và cảm động nhất của thế kỷ 19 tại Ấn Độ Dương, nơi cuộc đấu tranh xóa bỏ chế độ nô lệ kết tinh thành một kiệt tác kiến trúc trường tồn.
- Năm 1857 và Năm 1864David Livingstone kêu gọi thành lập Phái bộ UMCA và đặt trụ sở tại đảo ZanzibarSau bài diễn văn của bác sĩ David Livingstone tại Đại học Cambridge tháng 12 năm 1857, Phái bộ Các Trường Đại học tại Trung Phi (UMCA) được thành lập; năm 1864 Giám mục William George Tozer và Linh mục Edward Steere chuyển trụ sở phái bộ tới đảo Zanzibar, bắt đầu tiếp nhận và giáo dục những người nô lệ được giải phóng.
- Ngày 1 tháng 5 và Ngày 5 tháng 6 năm 1873Sự qua đời của David Livingstone và Hiệp ước lịch sử đóng cửa Chợ Nô lệ ZanzibarNgày 1 tháng 5 năm 1873, David Livingstone qua đời tại Chitambo (Zambia); một tháng sau, ngày 5 tháng 6 năm 1873, qua cuộc đàm phán kiên quyết của Tổng lãnh sự Anh Sir John Kirk, Quốc vương Zanzibar là Sultan Barghash bin Said ký sắc lệnh bãi bỏ việc buôn bán nô lệ bằng đường biển và đóng cửa ngay lập tức Chợ Nô lệ Mkunazini.
- Ngày 25 tháng 12 năm 1873Đặt viên đá đầu tiên xây dựng Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô ngay trên nền Chợ Nô lệ cũSau khi Linh mục Arthur Nugent West mua lại phần lớn diện tích khu chợ nô lệ Mkunazini hiến tặng cho phái bộ, đúng vào Lễ Giáng Sinh ngày 25 tháng 12 năm 1873, Quyền Tổng lãnh sự Anh Đại úy W. F. Prideaux và Giám mục Edward Steere cử hành lễ đặt viên đá móng đầu tiên.
- Năm 1874 tới Ngày 25 tháng 12 năm 1879Giám mục Edward Steere cùng những người cựu nô lệ kiến thiết vòm đá san hô và mở cửa thánh đườngGiám mục Edward Steere trực tiếp thiết kế và chỉ đạo những người thợ châu Phi mới được trả tự do xây dựng nhà thờ bằng đá san hô; đúng ngày Lễ Giáng Sinh năm 1877 phần mái vòm hoàn tất và ngày Giáng Sinh 25 tháng 12 năm 1879 ngôi đại thánh đường chính thức mở cửa cử hành đại lễ đầu tiên.
- Tháng 8 năm 1882, Năm 1890 và Năm 1903An táng Giám mục Edward Steere, truyền chức Linh mục Cecil Majaliwa và Lễ Cung hiến năm 1903Khi Giám mục Edward Steere qua đời ngày 27 tháng 8 năm 1882, thi hài ngài được an táng trang trọng ngay phía sau bàn thờ chính; năm 1890 thầy giảng cựu nô lệ Cecil Majaliwa được phong chức linh mục bản địa đầu tiên tại đây; và năm 1903 nhà thờ được cung hiến trọng thể sau khi hoàn tất toàn bộ nội thất.
- Năm 1997 tới Năm 2000Khánh thành Tượng đài Tưởng niệm Nô lệ của Clara Sörnäs và ghi danh Di sản Thế giới UNESCONăm 1997 tới 1998, cụm điêu khắc Tưởng niệm Nô lệ (Memory for the Slaves) của nữ điêu khắc gia Thụy Điển Clara Sörnäs được dựng trong sân nhà thờ; năm 2000 toàn bộ Khu phố đá cổ Stone Town cùng Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
- Năm 2013 tới Năm 2016Đại dự án trùng tu bảo tồn mái vòm san hô và mở Trung tâm Triển lãm Di sảnVới sự hợp tác giữa Giáo phận Anh giáo Zanzibar, Quỹ Di sản Thế giới (World Monuments Fund) và Liên minh châu Âu, Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô được trùng tu kết cấu vòm đá san hô, phục hồi kính màu và khánh thành Trung tâm Di sản giáo dục về lịch sử chế độ nô lệ Đông Phi năm 2016.
Cuộc hội ngộ giữa thi hài bác sĩ David Livingstone và công trường Nhà thờ Chúa Kitô năm 1874, cùng món quà đồng hồ của Quốc vương Barghash. Vào tháng 2 năm 1874, chỉ hai tháng sau khi viên đá móng của Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô vừa được đặt xuống nền chợ nô lệ Mkunazini, một đoàn người lặng lẽ bước ra từ rừng thẳm lục địa châu Phi để sang đảo Zanzibar: đó là Abdullah Susi, James Chuma và Jacob Wainwright (một thanh niên cựu nô lệ được giải phóng), những người đã ướp muối phơi khô thi hài của Bác sĩ David Livingstone sau khi chôn trái tim ông dưới gốc cây mpundu ở Chitambo và khiêng thi hài ông trên vai vượt qua hơn một nghìn năm trăm kilômét hiểm nguy về tới bờ biển để đưa về an táng tại Tu viện Westminster (Luân Đôn). Sự kiện thi hài Livingstone đi qua Zanzibar đúng vào lúc ngôi nhà thờ giải phóng nô lệ đang khởi móng đã tiếp thêm nguồn cảm hứng vô bờ bến cho Giám mục Edward Steere và các công nhân xây dựng.
Không kém phần đặc sắc là mối quan hệ đầy tôn trọng giữa Giám mục Edward Steere và vị Quốc vương Hồi giáo Ibadi của Zanzibar là Sultan Barghash bin Said (trị vì từ 1870 tới 1888). Dù xuất thân từ hai tôn giáo và hai nền văn hóa khác nhau, Sultan Barghash rất kính trọng học vấn uyên bác tiếng Swahili và tiếng Ả Rập cũng như tấm lòng nhân từ của Giám mục Steere. Khi ngôi nhà thờ xây dựng tháp chuông ở góc mặt tiền, Giám mục Steere đã chủ động giới hạn chiều cao của tháp để không vượt quá đỉnh tháp cung điện Beit el-Ajaib (Ngôi Nhà Kỳ Diệu) của Nhà vua theo phép lịch sự ngoại giao. Đáp lại sự tinh tế ấy, vào năm 1880, chính Sultan Barghash bin Said đã tặng cho Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô chiếc đồng hồ tháp lớn bốn mặt cùng bộ chuông điểm giờ để lắp trên tháp nhà thờ, tạo nên một giai thoại đẹp đẽ về sự hòa hợp liên tôn tại Stone Town.
IIIKiến Trúc Giao Thoa Gothic Anh Quốc Và Vòm Đa Thùy Hồi Giáo Swahili, Mái Vòm Đá San Hô Nghiền Tự Chịu Lực Và Hầm Tưởng Niệm Nô Lệ
Tọa lạc trên đường Mkunazini Road ở rìa phía đông của Khu phố đá cổ Stone Town, quần thể Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô là một kiệt tác kiến trúc độc bản trên thế giới: nơi Giám mục Edward Steere đã dung hợp tài tình giữa ngôn ngữ kiến trúc Gothic Thời kỳ Đỉnh cao (Decorated English Gothic) với nghệ thuật vòm cung Hồi giáo Ả Rập - Swahili và vật liệu đá vôi san hô bản địa của đảo Zanzibar.
Kỳ công kỹ thuật vĩ đại nhất của Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô là hệ mái vòm hình nôi nhọn (pointed barrel vault) bao phủ toàn bộ gian chính dài gần 40 mét và cao hơn 18 mét. Trong bối cảnh không có dầm thép hay gỗ lớn chịu mối mọt nhiệt đới, Giám mục Steere đã sáng tạo ra công thức bê tông đặc biệt gồm đá san hô nghiền nhỏ (crushed coral rag) trộn với xi măng Portland đúc trên hệ ván khuôn gỗ khổng lồ. Khi tháo giàn giáo vào năm 1877, mái vòm san hô này đã tự đứng vững hoàn hảo và trở thành mái vòm bê tông không cốt thép lớn nhất Đông Phi.
Nhìn vào mặt tiền phía tây và các bức tường bên của nhà thờ, du khách sẽ thấy sự giao thoa thẩm mỹ Đông - Tây đầy tinh tế: phía trên cửa chính là ô cửa sổ hoa hồng (rose window) kiểu Gothic châu Âu và cánh cửa gỗ nặng chạm khắc hoa văn Zanzibar, trong khi các vòm cửa sổ tầng lửng (triforium) và vòm bao quanh cung thánh bên trong lại mang hình vòm đa thùy (polylobed arches) và vòm lỗ khóa (keyhole arches) đặc trưng của cung điện Hồi giáo Oman và Ba Tư.
Tại gian cung thánh bán nguyệt (apse), Bàn thờ Cao đặt ngay trên vị trí cột đánh đập nô lệ cũ với vòng đá cẩm thạch đỏ đen dưới sàn. Vòm bán cầu phía trên cung thánh được dát những tấm đồng lá ánh kim ấm áp, bên dưới là hàng tranh tường vẽ các vị Thánh Tông đồ và các Tiên tri trong khung vòm nhọn, còn ngay phía sau bàn thờ là tấm bia mộ bằng đồng và đá cẩm thạch nơi yên nghỉ của Giám mục Edward Steere (qua đời năm 1882).
Trên cây cột bên trái gian cung thánh gần bục giảng là Cây Thánh Giá Livingstone lịch sử được chạm từ gỗ cây mpundu nơi chôn trái tim bác sĩ David Livingstone tại Zambia năm 1873. Đặc biệt, các đầu cột (capitals) và bảng đồng dọc theo hai hàng cột đá trong lòng nhà thờ được chạm khắc và ghi danh tưởng niệm những vị linh mục, phó tế và giáo viên người châu Phi đầu tiên xuất thân từ những người nô lệ được giải phóng như Linh mục Cecil Majaliwa và Linh mục Yohanna Abdallah.
Trong khuôn viên di tích bao quanh nhà thờ (thuộc Tu viện St. Monica cũ nằm cạnh nhà thờ) vẫn bảo tồn hai căn hầm đá thấp tối tăm ngầm dưới mặt đất với những bệ đá và dây xích sắt từng dùng để giam giữ người nô lệ chờ phiên chợ đấu giá. Ngay trên mặt sân phía ngoài là tác phẩm điêu khắc nổi tiếng năm 1998 của nghệ sĩ Thụy Điển Clara Sörnäs: năm bức tượng người nô lệ bằng bê tông đứng dưới một hố vuông sâu với những sợi dây xích sắt thật thời thế kỷ 19 quấn quanh cổ, nhắc nhở nhân loại không bao giờ lãng quên quá khứ.
| Hạng mục kiến trúc và Di tích | Đặc điểm kỹ thuật và Nghệ thuật | Ý nghĩa lịch sử và Tưởng niệm tại Stone Town |
|---|---|---|
| Mái vòm gian chính (Coral-Concrete Barrel Vault) | Vòm nhọn tự chịu lực đúc bằng đá san hô nghiền và xi măng Portland (1873 tới 1877) | Kỳ tích kỹ thuật kiến trúc thế kỷ 19 do Giám mục Edward Steere và thợ xây cựu nô lệ thực hiện |
| Bàn thờ chính và Vòng đá đỏ đen (High Altar & Whipping Post) | Đặt chính xác trên vị trí cột tra khảo nô lệ cũ dưới mái vòm bán cầu dát đồng | Biểu tượng tối cao của sự cứu chuộc, biến nơi tra tấn nô lệ thành bàn thờ Thánh Thể |
| Thánh giá Livingstone (The Livingstone Crucifix) | Tác phẩm chạm khắc từ gỗ cây mpundu tại Chitambo (Zambia) nơi chôn trái tim Livingstone | Kết nối trực tiếp ngôi nhà thờ với cuộc đời và cái chết năm 1873 của bác sĩ David Livingstone |
| Tháp chuông và Đồng hồ Sultan (Clock Tower) | Tháp góc tây nam lắp đồng hồ bốn mặt do Quốc vương Barghash bin Said trao tặng năm 1880 | Minh chứng lịch sử về sự tôn trọng và hòa hiếu giữa Nhà nước Hồi giáo Zanzibar và Phái bộ Anh giáo |
| Hầm Nô lệ và Tượng đài Tưởng niệm (Slave Chambers & Monument) | Hầm đá ngầm thế kỷ 19 và cụm tượng 5 người nô lệ đeo xích sắt thật của Clara Sörnäs (1998) | Không gian giáo dục lương tri nhân loại thuộc Di sản Thế giới UNESCO Stone Town |
IVThế Đất Và Hướng
Cần khẳng định rõ rằng Giáo hội Anh giáo, Phái bộ UMCA và văn hóa đô thị Swahili của Zanzibar không sử dụng học thuyết phong thủy phương Đông. Việc chọn vị trí xây dựng Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô xuất phát hoàn toàn từ quyết tâm đạo đức và thần học của các nhà truyền giáo Anh giáo năm 1873: dựng nhà thờ ngay trên mảnh đất của Chợ Nô lệ Mkunazini vừa bị xóa bỏ và xoay trục cung thánh về hướng Đông theo truyền thống định hướng phụng vụ Kitô giáo cổ điển (ad orientem). Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế địa lý cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường để bạn đọc quen lối truyền thống Á Đông có thêm góc nhìn tham khảo.
Xét trên đại cuộc địa lý của Khu phố đá cổ Stone Town trên bờ tây đảo Unguja (Zanzibar) tại tọa độ 6,1628 độ vĩ nam, 39,1922 độ kinh đông, toàn bộ khu phố cổ lịch sử có hình một tam giác san hô nhô ra phía tây vào vùng biển êm ả của Eo biển Zanzibar (Zanzibar Channel) nằm giữa đảo Unguja và đất liền Tanzania. Trước thế kỷ 20, bán đảo tam giác Stone Town được bao bọc phía tây nam và tây bắc bởi Ấn Độ Dương, còn ở rìa phía đông được ngăn cách với phần còn lại của đảo (khu Ng'ambo) bởi một lạch nước thủy triều tự nhiên gọi là Darajani Creek (Pwani Ndogo).
Khu vực phường Mkunazini nơi Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô tọa lạc nằm ở phần gốc phía đông của bán đảo Stone Town, ngay gần bờ lạch nước Darajani cũ (nơi thuyền chở nô lệ từng cập bến đưa người vào chợ). Trong ngôn ngữ hình thế cổ truyền, mảnh đất từng là chợ buôn bán và giam cầm hàng chục vạn con người suốt nhiều thập niên vốn tích tụ một nguồn oán khí và âm sát vô cùng nặng nề. Hành vi của Giám mục Edward Steere và những người thợ cựu nô lệ khi san phẳng bãi chợ, mở một quảng trường thoáng đãng đón ánh nắng mặt trời xích đạo, xoay trục thánh đường theo hướng Tây sang Đông chuẩn xác để đón luồng sinh khí bình minh từ phía mặt trời mọc và đặt bàn thờ chính ngay trên tâm điểm cột tra khảo cũ chính là một phép chuyển âm vi dương, hóa sát vi quyền (dùng chính khí, lòng từ bi và ánh sáng tâm linh để trấn hóa và thanh tẩy hoàn toàn oán khí của đất). Trải qua hơn một thế kỷ rưỡi ngân vang tiếng chuông đồng hồ, tiếng đàn organ và lời kinh hòa giải mỗi ngày, vùng đất Mkunazini đã hóa thành một ốc đảo bình an và linh thiêng bậc nhất giữa lòng thành phố đá cổ.
VPhụng Vụ Thánh Thể Anh Giáo Tiếng Swahili, Lễ Kỷ Niệm Bãi Bỏ Chế Độ Nô Lệ (5 Tháng 6), Đại Lễ Giáng Sinh Đặt Đá Móng Và Đối Thoại Hòa Bình Liên Tôn
Đời sống phụng vụ tại Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô vận hành theo Lịch Phụng vụ Anh giáo (dương lịch, thuộc Giáo tỉnh Anh giáo Tanzania), kết hợp giữa vẻ trang nghiêm của truyền thống Anh giáo Công giáo Cao phái (Anglo-Catholicism) của Phái bộ UMCA với ngôn ngữ và âm nhạc hợp xướng tiếng Swahili bản địa.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch | Tên kỳ lễ và sự kiện tâm linh | Nghi thức cử hành và ý nghĩa tưởng niệm tại Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Zanzibar |
|---|---|---|---|
| Sáng Chúa Nhật hằng tuần | Dương lịch (Lịch Phụng vụ Anh giáo) | Thánh Lễ Tiệc Thánh Trọng Thể Bằng Tiếng Swahili Và Tiếng Anh (Ibada ya Jumapili) | Cử hành Phụng vụ Thánh Thể với lễ phục, hương trầm trang trọng theo truyền thống UMCA, hòa cùng tiếng đàn organ cổ và hợp xướng tiếng Swahili vang vọng dưới mái vòm đá san hô ngay trên nền cột tra khảo cũ. |
| Tháng 3 hoặc Tháng 4 | Lịch Phụng vụ Anh giáo (theo chu kỳ Phục Sinh) | Tuần Thánh, Thứ Sáu Tuần Thánh Và Đại Lễ Chúa Phục Sinh (Pasaka) | Trong bối cảnh một quần đảo có trên 98% dân số theo Hồi giáo, Tuần Thánh và Lễ Phục Sinh tại Nhà thờ chính tòa Mkunazini quy tụ đông đảo cộng đồng Kitô hữu trên đảo để suy niệm cuộc Thương Khó và Phục Sinh giải phóng nhân loại của Chúa Kitô. |
| Ngày 5 tháng 6 và Ngày 23 tháng 8 hằng năm | Dương lịch | Ngày Kỷ Niệm Hiệp Ước Đóng Cửa Chợ Nô Lệ Zanzibar (5 hoặc 6/1873) Và Ngày Quốc Tế Tưởng Niệm Buôn Bán Nô Lệ | Tổ chức các buổi cầu nguyện tưởng niệm nạn nhân của chế độ nô lệ Đông Phi, tọa đàm lịch sử nhân quyền và đón các đoàn ngoại giao, học giả quốc tế đến đặt hoa tại Tượng đài Nô lệ trong khuôn viên nhà thờ. |
| Cuối tháng 8 (Ngày 27 tháng 8) và Tháng 11 (Lễ Chúa Kitô Vua) | Dương lịch | Lễ Tưởng Nhớ Giám Mục Edward Steere Và Đại Lễ Bổn Mạng Nhà Thờ Chính Tòa Chúa Kitô | Tri ân Giám mục Edward Steere (qua đời ngày 27 hoặc 8/1882, an táng sau bàn thờ chính) cùng các thế hệ giáo sĩ cựu nô lệ tiên khởi, và mừng lễ tước hiệu Chúa Kitô Vua Vũ Trụ của nhà thờ chính tòa. |
| Ngày 25 tháng 12 hằng năm | Dương lịch | Đại Lễ Giáng Sinh (Krismasi) Và Kỷ Niệm Ngày Đặt Đá Móng (1873) Cùng Ngày Mở Cửa Nhà Thờ (1879) | Ngày lễ mang ý nghĩa lịch sử kép tại Mkunazini: vì cả lễ đặt viên đá đầu tiên (25 hoặc 12 hoặc 1873) lẫn lễ khánh thành mở cửa nhà thờ (25 hoặc 12 hoặc 1879) đều diễn ra đúng vào ngày Giáng Sinh. |
Tiếng chuông hòa bình giữa quần đảo Hồi giáo và thông điệp hòa giải vượt thời gian. Trên quần đảo Zanzibar nơi gần chín mươi chín phần trăm cư dân là tín hữu Hồi giáo, Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô tại Mkunazini hiện diện suốt hơn 150 năm qua như một biểu tượng mẫu mực của sự chung sống hòa bình và đối thoại liên tôn. Mỗi giờ đồng hồ điểm từ chiếc đồng hồ tháp do Quốc vương Hồi giáo Barghash bin Said trao tặng năm 1880 lại vang lên hòa nhịp cùng tiếng kêu gọi cầu nguyện (Adhan) từ các thánh đường Hồi giáo cổ kính láng giềng trong khu phố Stone Town.
Giáo phận Anh giáo Zanzibar tại khu di tích Mkunazini hiện nay không chỉ duy trì đời sống thờ phượng cho cộng đoàn tín hữu, mà còn điều hành Trung tâm Triển lãm Di sản Chợ Nô lệ Cũ (Former Slave Market Heritage Centre), các trường học, chương trình đào tạo nghề cho thanh niên và các diễn đàn đối thoại hòa bình giữa các nhà lãnh đạo Kitô giáo và Hồi giáo trên đảo. Mỗi năm, hàng trăm nghìn du khách, nguyên thủ quốc gia và học giả từ khắp năm châu khi bước từ căn hầm giam nô lệ ngột ngạt lên khoảng sân ánh sáng và bước vào đứng lặng trước vòng đá đỏ đen dưới chân Bàn thờ Cao đều mang theo cùng một bài học thiêng liêng: nơi từng chứng kiến nỗi đau thương tột cùng của con người hoàn toàn có thể được chuyển hóa thành thánh đường của tự do, phẩm giá và tình bác ái nhân loại.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Mkunazini Road (khu di tích Chợ Nô lệ cũ Mkunazini), trung tâm Khu phố đá cổ Stone Town, thành phố Zanzibar, đảo Unguja, Cộng hòa Thống nhất Tanzania
- Đường tới
- Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô tọa lạc trên đường Mkunazini Road ở phía đông khu phố cổ Stone Town, thành phố Zanzibar, đảo Unguja. Từ Bến phà Zanzibar (Zanzibar Ferry Terminal, nơi cập bến của tàu cao tốc từ Dar es Salaam mất khoảng 90 phút trên biển), du khách chỉ cần đi bộ dọc theo đường Creek Road (Benjamin Mkapa Road) hoặc đi xuyên qua các con hẻm cổ của Stone Town qua chợ Darajani khoảng 900 mét tới 1 km (mất khoảng 10 tới 12 phút đi bộ) là tới cổng khu di tích Mkunazini. Từ Sân bay Quốc tế Abeid Amani Karume (ZNZ), du khách đi taxi về đường Creek Road hay Mkunazini Road khoảng 7,5 km (mất khoảng 15 tới 20 phút).
- Toạ độ
- -6.1628, 39.1922
Khu di tích Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô và Chợ Nô lệ cũ tại Mkunazini mở cửa hằng ngày đón du khách quốc tế tham quan (có vé tham quan bảo tồn di tích bao gồm Trung tâm Triển lãm Lịch sử Nô lệ, Hầm Nô lệ, Tượng đài điêu khắc ngoài sân và bên trong Nhà thờ chính tòa, kèm hướng dẫn viên địa phương thuyết minh sâu sắc bằng tiếng Anh và các ngôn ngữ khác), đồng thời mở cửa tự do cho các tín hữu vào dự lễ thờ phượng sáng Chúa Nhật. Vì Zanzibar là vùng đất có truyền thống văn hóa Hồi giáo và tôn giáo rất trang nghiêm, du khách đến thăm nhà thờ và đi dạo trong Stone Town bắt buộc phải mặc trang phục kín đáo từ vai xuống qua đầu gối (cả nam và nữ đều không mặc quần đùi ngắn, váy ngắn trên gối hay áo hở vai, hở bụng). Khi bước vào bên trong Nhà thờ chính tòa và khu vực Hầm Nô lệ, xin giữ trật tự và thái độ tôn kính tưởng niệm những người đã khuất.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô tại Chợ Nô lệ cũ, Stone Town, Zanzibar
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Nhà thờ chính tòa Anh giáo Chúa Kitô tại Stone Town, Zanzibar lại có vị trí lịch sử độc nhất vô nhị trên thế giới?
Nhà thờ được khởi công xây dựng đúng vào ngày Lễ Giáng Sinh 25 tháng 12 năm 1873 ngay trên nền đất của Chợ Nô lệ Mkunazini vừa bị đóng cửa theo Hiệp ước ngày 5 tháng 6 năm 1873. Đặc biệt, Bàn thờ Cao (High Altar) của nhà thờ được đặt chính xác ngay trên vị trí từng là cột gỗ tra khảo (Whipping Post) của chợ nô lệ cũ.
Ai là người đã thiết kế và chỉ đạo xây dựng Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô từ năm 1873 tới năm 1879?
Công trình được trực tiếp thiết kế và giám sát thi công bởi Giám mục Edward Steere (1828 tới 1882), vị Giám mục thứ ba của Phái bộ Các Trường Đại học tại Trung Phi (UMCA) kiêm dịch giả Kinh Thánh tiếng Swahili, cùng với bàn tay lao động của chính những người thợ châu Phi mới được giải phóng khỏi ách nô lệ. Ngài được an táng ngay phía sau bàn thờ chính của nhà thờ.
Cây Thánh giá Livingstone được lưu giữ bên trong nhà thờ có nguồn gốc từ đâu?
Cây Thánh giá treo trên cột gần bục giảng của nhà thờ được chạm khắc trực tiếp từ gỗ của cây mpundu tại làng Chitambo (Ilala, Zambia), nơi nhà thám hiểm và nhà hoạt động chống chế độ nô lệ Bác sĩ David Livingstone đã qua đời ngày 1 tháng 5 năm 1873 và là nơi hai người bạn đồng hành châu Phi Chuma và Susi đã chôn trái tim của ông.
Kiến trúc của Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Zanzibar có điểm gì đặc biệt về kỹ thuật và phong cách?
Nhà thờ kết hợp hài hòa giữa vòm nhọn và cửa sổ hoa hồng kiểu Gothic Anh quốc với các vòm cuốn đa thùy và cửa gỗ chạm khắc kiểu Hồi giáo Ả Rập - Swahili. Về mặt kỹ thuật, Giám mục Steere đã đúc toàn bộ mái vòm hình nôi cao hơn 18 mét bằng hỗn hợp đá san hô nghiền trộn xi măng Portland tự chịu lực mà không dùng khung thép.
Trong khuôn viên Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô còn có những hạng mục di tích nào liên quan đến lịch sử nô lệ?
Bên cạnh lòng nhà thờ chính tòa, khuôn viên di tích tại Mkunazini còn bảo tồn hai căn Hầm giữ nô lệ bằng đá ngầm dưới mặt đất (Slave Chambers), cụm tượng điêu khắc 5 người nô lệ dưới hố sâu gắn dây xích sắt thật thế kỷ 19 của nữ nghệ sĩ Thụy Điển Clara Sörnäs (1998) và Trung tâm Triển lãm Di sản giáo dục về lịch sử buôn bán và bãi bỏ nô lệ Đông Phi.