Thuyền buồm gỗ đưa quý vị qua một lạch nước xanh đục, cập vào bãi cát có rừng đước và mấy gốc bao báp. Giữa cỏ cao, quý vị gặp một dãy tường đá xám loang lổ, và sau một khung cửa vòm là một khoảng tối mát. Bên trong, những cây cột tám cạnh nối nhau thành hàng, đỡ từng ô vòm nhỏ như những cái bát úp. Nhìn gần, mặt đá lỗ chỗ như tổ ong: đó là san hô cắt từ rạn ngoài biển.
Đây là Đại thánh đường Kilwa Kisiwani, tiếng Swahili gọi là Msikiti Mkuu. Dọc bờ biển Tanzania và trên các đảo, Hồi Giáo là đạo của người Swahili từ hơn một nghìn năm, tới theo thuyền buôn trên Ấn Độ Dương. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Tanzania vì theo trang zamaniproject.org đây là công trình thánh đường sớm nhất còn lại trên cả bờ Đông Phi, và vì nó cho thấy lối xây riêng của văn hóa ấy rõ hơn bất cứ nơi nào.
IThánh Đường Thứ Sáu Của Một Thành Thị Swahili
Kilwa Kisiwani nghĩa là Kilwa trên đảo. UNESCO ghi đây là một trong hai hòn đảo nằm gần nhau sát bờ biển Tanzania, cách Dar es Salaam khoảng 300 km về phía nam. Từ thế kỷ 13 tới thế kỷ 16, các thương nhân Kilwa buôn vàng, bạc, ngọc trai, hương liệu, đồ gốm Ba Tư và đồ sứ Trung Hoa, và phần lớn việc buôn bán trên Ấn Độ Dương ở bờ này đi qua tay họ. Nhà du hành Ibn Battuta ghé đây năm 1331 tới 1332 và tả Kilwa là một trong những thành đẹp nhất.
Giữa thành ấy, đại thánh đường giữ vai thánh đường Thứ Sáu, nơi cả cộng đồng họp lễ chung mỗi tuần. Cần nói rõ: nay công trình là phế tích, không phải nơi cầu nguyện thường kỳ. Người tới đây hôm nay phần nhiều để xem một trang sử của đạo Hồi ở châu Phi.
Cộng đồng dựng thánh đường này theo Hồi Giáo Sunni của các thành thị Swahili. Thư viện chưa mở được nguồn nào ghi rõ trường luật của riêng Kilwa nên không ghi. Trong đạo Hồi, một thánh đường không cần tượng, tranh hay bàn thờ. Thứ không thể thiếu là một khoảng sàn sạch để lễ nguyện, một mihrab, tức hốc tường chỉ hướng Mecca, và chỗ lấy nước để tín đồ tẩy rửa tay, mặt, chân trước khi lễ. Ở Kilwa cả ba thứ ấy còn nhận ra được trong phế tích: hai mihrab, giếng, bể nước, và những phiến sa thạch tròn đặt dưới sàn để chà sạch bàn chân, theo mô tả của Archnet.
Nhiều trang viết gọi đây là thánh đường cổ nhất châu Phi. Không đúng. Các thánh đường ở Ai Cập và Bắc Phi có trước nhiều thế kỷ. Điều các nguồn nghiên cứu ghi là hẹp hơn: đây là thánh đường sớm nhất còn lại trên bờ biển Đông Phi.
Một chỗ nhầm khác là coi cả công trình thuộc một thời. Gian bắc và gian nam cách nhau khoảng hai thế kỷ. Trang tanzania-specialist.com ghi thánh đường lập ở thế kỷ 14, câu ấy chỉ đúng cho gian nam.
Lối xây bằng đá san hô của vùng Ấn Độ Dương, quý vị gặp lại ở một nơi còn nguyên vẹn và đang dùng là Thánh đường Thứ Sáu Malé. Cùng dải văn hóa Swahili, nhỏ hơn và vẫn có người lễ, là Thánh đường Thứ Sáu cổ Moroni ở Comoros. Còn Hồi Giáo Đông Phi thời cận đại thì xem Thánh đường Jamia, Nairobi.
IIHai Gian, Bốn Thế Kỷ Xây Và Sửa
Đại thánh đường không được dựng một lần. Archnet chia việc xây thành nhiều chặng, từ nền móng thế kỷ 10 tới lớp vòm thế kỷ 15. Các sultan nêu dưới đây chỉ được ghi với tư cách người dựng và người mở rộng.
- Thế kỷ 10Lớp nền móng đầuArchnet ghi có những đoạn móng từ thế kỷ này nằm dưới công trình hiện còn.
- Thế kỷ 11 tới 12Dựng gian bắcGian cầu nguyện nhỏ phía bắc, chín cột đá san hô chia mười sáu ô. Trang mosqpedia.org ghi hẹp hơn, khoảng 1131 tới 1170.
- Thế kỷ 13Sửa gian bắcCác cột đá san hô được thay bằng cột gỗ, theo Archnet.
- Đầu thế kỷ 14Mở rộng về phía namSultan al-Hasan ibn Sulaiman, người cũng dựng cung Husuni Kubwa, cho xây gian nam lớn với mái vòm lớn. Ibn Battuta ghé Kilwa năm 1331.
- Sau 1333Xuống cấpPhần mở rộng hư hỏng dần sau năm 1333, theo Archnet.
- 1421 tới 1442Lợp lại bằng vòmĐầu thế kỷ 15 sultan Sulaiman ibn Muhammad cho dựng lại. Trong quãng này gian nam được lợp vòm ống và vòm tròn, thành hình dáng còn thấy hôm nay.
- 1981Di sản Thế giới UNESCOPhế tích Kilwa Kisiwani và Songo Mnara được ghi danh theo tiêu chí iii. Từ 2004 tới 2014 di sản nằm trong danh sách lâm nguy vì xuống cấp và biển xói.
- 2005 tới 2009Đo vẽ số hóaDự án Zamani đo vẽ đại thánh đường cùng Gereza, Husuni Kubwa, Makutani và thánh đường Malindi. Quỹ Di tích Thế giới trùng tu 13 công trình tới năm 2014, theo tanzania-specialist.com.
Chỗ vênh rõ nhất là thời điểm mở rộng. Trang UNESCO ghi thánh đường dựng thế kỷ 11 và mở rộng nhiều vào thế kỷ 13. Archnet và zamaniproject.org ghi phần nam dựng đầu thế kỷ 14, gắn với sultan al-Hasan ibn Sulaiman, người mà chính UNESCO ghi là dựng cung Husuni Kubwa khoảng 1310 tới 1333. Thư viện theo mốc đầu thế kỷ 14 vì hai nguồn chuyên về kiến trúc cùng ghi vậy, và chép lại mốc của UNESCO để quý vị biết.
Về người lập gian bắc, mosqpedia.org ghi tên sultan Ali ibn al-Hasan, còn Archnet không nêu tên ai. Trang nabataea.net ghi niên đại 700 tới 799, không khớp với nguồn nào khác, thư viện không dùng.
IIIĐá San Hô, Rừng Cột Và Mái Vòm Không Sân
Điều khiến giới nghiên cứu chú ý ở Kilwa là công trình được lợp kín hoàn toàn bằng vòm và không có sân trong. Phần lớn thánh đường cổ ở Trung Đông và Bắc Phi có một sân lộ thiên lớn. Archnet ghi Kilwa là một trong những thánh đường đầu tiên dựng không sân, và là thánh đường có mái che lớn nhất trên bờ đông châu Phi.
Vật liệu là đá san hô. Tường xếp bằng những khối san hô đẽo vuông. Vòm đúc bằng một thứ bê tông san hô trộn vôi, mà vôi cũng nung từ san hô. Archnet giải thích san hô có hàm lượng vôi cao, gặp nước thì cứng lại. UNESCO ghi thêm rằng trên vòm và tường từng gắn đồ sứ Trung Hoa làm trang trí, dấu của những con thuyền buôn đường xa. Mái vòm lớn ở gian nam, dày chỉ 20 tới 30 cm, đặt trên các góc đỡ, được Archnet coi là vòm thật đầu tiên trên bờ đông châu Phi. UNESCO ghi đây là vòm lớn nhất Đông Phi cho tới thế kỷ 19.
Phần cổ nhất, khoảng 7,8 mét bề ngang và 12 mét theo trục qibla, mười sáu ô trên chín cột. Cột ban đầu là cột bát giác đẽo từ một khối san hô, cao 140 cm.
Ba mươi ô, sáu hàng dọc và năm hàng ngang. Cột bát giác ở chân, chuyển thành vuông ở nửa trên. Phần lớn ô lợp vòm tròn, tám ô lợp vòm ống.
Gian vòm ở phía nam, lòng rộng khoảng bốn mét theo Archnet. Trang mosqpedia.org ghi đây là gian riêng để sultan cầu nguyện.
Mihrab gian bắc làm lại ở thế kỷ 15, vòm cao có khung nổi. Mihrab thứ hai thêm về sau, ở đầu bắc của trục giữa gian nam.
Sân trũng có bể nước, giếng và phòng rửa. Dưới sàn đặt những phiến sa thạch tròn để chà bàn chân, một bể khác lót sỏi thạch anh nhẵn.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Gian bắc | Khoảng 7,8 m nhân 12 m, 16 ô, 9 cột | Archnet |
| Gian nam | 30 ô, tường tây dài 20 m | Archnet |
| Mái vòm lớn | Dày 20 tới 30 cm, lòng rộng khoảng 4 m | Archnet |
| Diện tích | 800 mét vuông | mosqpedia.org |
| Cột san hô nguyên thủy | Cao 140 cm, tiết diện 40 cm | Archnet |
IVThế Đất Và Hướng
Trước khi đọc đất, xin nói điều căn bản về hướng. Một thánh đường chỉ có một trục phải giữ, đó là qibla, hướng về Kaaba ở Mecca. Kilwa nằm gần như cùng kinh tuyến với Mecca, nên qibla ở đây là gần chính bắc. Archnet tả đúng như vậy: gian bắc kéo dài theo trục qibla, và mihrab của gian nam nằm ở đầu bắc của trục giữa. Người lễ ở Kilwa quay mặt về bắc. Hồi Giáo không có phong thủy, và người Swahili dựng thánh đường này không xem đất theo phép nào giống thế.
Những đoạn dưới là cách nhìn của thư viện theo phong thủy cổ truyền người Việt, viết cho quý vị quen lối ấy có thứ để so. Hồ sơ UNESCO và các khảo tả kiến trúc không chép điều nào như vậy.
Điểm đầu tiên là đảo trong vịnh. Kilwa Kisiwani là một hòn đảo thấp nằm sát đất liền, ngăn với bờ bằng một lạch nước, phía ngoài mới là biển mở. Lối Việt gọi chỗ nước lặng được che sau một dải đất là nơi thủy tụ, nước dừng lại thì khí dừng theo. Với người đi biển, đó đơn giản là một bến neo kín sóng, và chính bến ấy làm nên sự giàu có của thành. Hai cách nói chỉ vào cùng một vũng nước.
Điểm thứ hai là không có núi. Đảo bằng, không có ngọn nào để tựa. Phép cũ ở đất như vậy lấy nước làm chủ, lấy chỗ đất cao ráo hơn chung quanh làm nền. Theo bản đồ khu di tích, thánh đường và các công trình đá của Kilwa nằm ở phía đảo trông vào lạch và đất liền, tức phía nước lặng.
Điểm thứ ba là mái kín không sân. Chùa và đình Việt thường có sân trước làm minh đường, chỗ sáng và rộng để khí tụ trước khi vào nhà. Kilwa bỏ hẳn sân, gom hết không gian dưới những ô vòm thấp. Đọc theo lối Việt thì đây là một công trình toàn nội khí, kín và mát, hợp với xứ nắng gắt và mưa lớn. Lý do thật của người thợ có lẽ cũng là nắng và mưa.
Điểm cuối là chất đá. San hô sinh trong nước biển, lên bờ thành đá, nung lên thành vôi. Lối ngũ hành dễ thấy ở đó Thủy, Thổ và Hỏa nối nhau. Người Kilwa dùng san hô vì trên đảo không có đá nào khác, thư viện ghi cách đọc kia chỉ để đối chiếu.
VLịch Hồi Giáo Của Một Thánh Đường Đã Thành Phế Tích
Xin nói thẳng: các nguồn đã mở không ghi một buổi lễ định kỳ nào được cử hành trong phế tích đại thánh đường ngày nay, và thư viện không đặt ra lễ không có. Bảng dưới ghi hai thứ. Một là những dịp người ta tới phế tích. Hai là các lễ theo lịch Hồi giáo (Hijri) mà thánh đường này đã giữ suốt những thế kỷ còn là thánh đường Thứ Sáu của thành. Lịch ấy thuần âm, mỗi năm lùi khoảng mười một ngày so với dương lịch. Bảng không ghi giờ.
| Dịp | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Thăm phế tích | Quanh năm, không theo lịch lễ | Khách đi thuyền ra đảo xem đại thánh đường cùng các phế tích khác. Không có nghi lễ nào được nguồn ghi lại. |
| Lễ nguyện chung thứ Sáu | Hằng tuần | Vai chính của công trình khi còn hoạt động: cả cộng đồng thành Kilwa họp lễ và nghe giảng. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay từ rạng đông tới hoàng hôn. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hồi giáo, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng hết tháng chay. |
| Eid al-Adha | Lịch Hồi giáo, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh, trùng mùa hành hương Mecca. |
Thư viện chưa tìm được nguồn nào về sinh hoạt của người Việt tại Kilwa nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đảo Kilwa Kisiwani, huyện Kilwa, vùng Lindi, cách Dar es Salaam khoảng 300 km về phía nam
- Đường tới
- Đảo Kilwa Kisiwani thuộc huyện Kilwa, vùng Lindi, cách Dar es Salaam khoảng 300 km về phía nam. Quý vị đi đường bộ tới thị trấn Kilwa Masoko trên đất liền rồi qua lạch bằng thuyền ra đảo.
- Toạ độ
- -8.9591, 39.4983
Phế tích nằm trong khu Di sản Thế giới, và từng là nơi lễ nguyện của nhiều đời. Lệ ở đây là lệ giữ di tích: không trèo lên tường và vòm, không cạy hay nhặt mảnh san hô, mảnh sứ, không viết lên đá. Vòm san hô mỏng và đã nhiều tuổi, xin đừng tựa vào cột hay vịn vào mép vòm. Trên đảo còn dân cư theo đạo Hồi, quý vị nên ăn mặc kín đáo khi đi qua làng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại thánh đường Kilwa Kisiwani
Contribute photos, information or video for Great Mosque of KilwaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
đại thánh đường kilwa xây năm nào
Không có một năm duy nhất. Theo Archnet, nền móng có đoạn từ thế kỷ 10, gian bắc dựng thế kỷ 11 tới 12, gian nam mở rộng đầu thế kỷ 14 dưới thời sultan al-Hasan ibn Sulaiman, rồi được lợp lại bằng vòm khoảng 1421 tới 1442. UNESCO thì ghi việc mở rộng vào thế kỷ 13.
đại thánh đường kilwa có phải thánh đường cổ nhất châu phi không
Không. Thánh đường ở Ai Cập và Bắc Phi có trước nhiều thế kỷ. Điều nguồn nghiên cứu ghi là đây là công trình thánh đường sớm nhất còn lại trên bờ biển Đông Phi, và mái vòm lớn của nó là vòm lớn nhất Đông Phi cho tới thế kỷ 19.
đại thánh đường kilwa xây bằng gì
Bằng đá san hô. Tường xếp từ các khối san hô đẽo vuông, vòm đúc bằng bê tông san hô trộn vôi, cột ban đầu là cột bát giác đẽo từ một khối san hô. UNESCO ghi trên công trình còn gắn đồ sứ Trung Hoa làm trang trí.
kilwa kisiwani được unesco công nhận năm nào
Năm 1981, dưới tên Phế tích Kilwa Kisiwani và Songo Mnara, theo tiêu chí iii. Từ 2004 tới 2014 di sản nằm trong danh sách di sản lâm nguy, sau đó được rút ra khi việc trùng tu đạt kết quả.
đại thánh đường kilwa còn dùng để cầu nguyện không
Không còn dùng thường kỳ. Công trình nay là phế tích trong khu Di sản Thế giới, các nguồn đã mở không ghi buổi lễ định kỳ nào ở đây. Khi còn hoạt động, đây là thánh đường Thứ Sáu của thành Kilwa, theo Hồi Giáo Sunni của người Swahili.