Giữa những con phố hẹp và đông xe máy của Malé, trên đường Fareedhee Magu ở phường Henveiru, quý vị sẽ gặp một khoảnh sân có tường thấp, trong đó là một ngôi thánh đường không cao, mái dốc, tường màu trắng xám. Lại gần mới thấy bức tường không phải gạch trát vữa mà là những khối đá san hô đẽo vuông, khớp vào nhau khít như mộng gỗ, mặt đá chạm hoa lá và chữ. Bên cạnh là một ngọn tháp tròn trắng viền xanh, chung quanh chân tháp là những tấm bia đá san hô chạm khắc, đầu tròn và đầu nhọn xen nhau.
Đây là Thánh đường Thứ Sáu Malé, tiếng Dhivehi gọi là Hukuru Miskiy, thuộc Hồi Giáo Sunni. Maldives là một quốc gia Hồi Giáo gồm rất nhiều đảo san hô giữa Ấn Độ Dương, nơi đạo Hồi đã là nếp sống từ thế kỷ 12. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Maldives vì theo visitmaldives.com đây là trung tâm thờ phụng được kính trọng nhất của quần đảo trong nhiều thế kỷ, dựng trên nền thánh đường có từ năm 1153, và vì lối xây bằng đá san hô của nó, theo UNESCO, là độc nhất trong vùng Ấn Độ Dương.
ITên Gọi Và Thánh Đường Của Năm Đạo Hồi Tới
Trong tiếng Dhivehi, hukuru là ngày thứ Sáu và miskiy là thánh đường. Hukuru Miskiy vì thế là thánh đường thứ Sáu, tức thánh đường chung có lễ nguyện trưa thứ Sáu và bài giảng của cả thành, cùng một vai trò với các thánh đường jami ở những nơi khác trong thế giới Hồi Giáo. Tên tháp bên cạnh, Munnaaru, cũng có nghĩa là tháp gọi cầu nguyện.
Theo UNESCO và maldivesheritage.org, ngôi hiện nay được dựng trên nền một thánh đường có từ năm 1153. Maldivesheritage.org và Wikipedia ghi thánh đường đầu tiên ấy do vị vua Hồi Giáo đầu tiên của Maldives là Dhovemi (mang tước hiệu Muhammad al-Adil hay Mohamed bin Abdullah) dựng sau khi đón nhận đạo Hồi. Ngôi đá san hô hiện nay được dựng năm 1658 dưới thời vua Ibrahim Iskandar I, theo UNESCO.
Trong đạo Hồi, lễ nguyện trưa thứ Sáu, gọi là Jumu'ah, là bổn phận của nam tín đồ trưởng thành, thay cho lễ nguyện trưa thường ngày, có bài giảng trước khi cầu nguyện. Vì thế mỗi thành cần một thánh đường đủ rộng cho cả cộng đồng, và thánh đường ấy thường được gọi thẳng là thánh đường thứ Sáu. Thánh đường không có tượng, không có bàn thờ, chỉ có hốc mihrab chỉ hướng Mecca. Chữ Kinh Qur'an chạm trên đá và sơn trên gỗ là thứ trang trí được coi trọng nhất.
Chỗ hay hiểu lầm: nhiều trang du lịch, kể cả trang chính thức visitmaldives.com, viết rằng thánh đường là Di sản Thế giới từ năm 2008. Hồ sơ trên trang UNESCO cho thấy rõ hai chặng: năm 2008 thánh đường Hukuru Miskiy được đưa riêng vào danh sách dự kiến, và ngày 19 tháng 2 năm 2013 hồ sơ được mở rộng thành Các thánh đường đá san hô Maldives (mã số 5812), gồm sáu thánh đường tiêu biểu trên khắp quần đảo. Danh sách dự kiến là bước đầu, chưa phải ghi danh Di sản Thế giới chính thức.
Cùng vai trò thánh đường thứ Sáu là Thánh đường Jameh, Isfahan, bài ấy đã nói kỹ về khái niệm jami. Về lối dựng bằng vật liệu tại chỗ, quý vị có thể đối chiếu với Đại thánh đường Djenné: Djenné dựng bằng bùn sông, Malé dựng bằng đá san hô của biển.
IITừ Thánh Đường Năm 1153 Tới Ngôi Đá San Hô
Lịch sử của Hukuru Miskiy gắn với lịch sử đạo Hồi ở quần đảo. Các mốc dưới đây chỉ ghi việc dựng và việc tu sửa, không ghi chính sự của các triều vua.
- 1153Thánh đường đầu tiênMột thánh đường được dựng trên khu đất này, theo UNESCO và maldivesheritage.org, năm đạo Hồi được đón nhận ở Maldives.
- 1656Khởi công ngôi mớiMaldivesheritage.org ghi việc dựng ngôi mới bắt đầu năm 1656 và kéo dài khoảng một năm rưỡi.
- 1658Hoàn thành ngôi đá san hôThánh đường đá san hô mái lợp tranh hoàn thành năm 1658, theo UNESCO, visitmaldives.com và maldivesheritage.org.
- 1674 hay 1675Tháp MunnaaruTháp gọi cầu nguyện được khởi dựng sau chuyến hành hương Mecca năm 1668, hoàn thành năm 1674 theo UNESCO, năm 1675 theo visitmaldives.com.
- 1904Thay mái và cổngMái tranh cũ và cổng phía nam được thay mới bằng mái lợp tôn sắt, theo maldivesheritage.org và Wikipedia.
- 1963Tu sửa hệ mái và bảo tồnNăm 1963 khung đỡ mái được đổi sang gỗ tếch và tấm lợp đổi sang nhôm, tiếp đó năm 1987 tới 1988 có thêm đợt bảo tồn kỹ thuật của nhóm chuyên gia Ấn Độ và Maldives, theo maldivesheritage.org và Wikipedia.
- 2013Danh sách dự kiến UNESCOSau khi được đăng ký riêng năm 2008, hồ sơ mở rộng Các thánh đường đá san hô Maldives gồm sáu thánh đường được nộp ngày 19 tháng 2 năm 2013, theo trang UNESCO.
Có ba chỗ nguồn vênh nhau, thư viện ghi thẳng. Thứ nhất là năm xong tháp: 1674 theo hồ sơ UNESCO, 1675 theo visitmaldives.com. Thứ hai là năm khởi công: UNESCO và visitmaldives.com chỉ ghi thánh đường dựng năm 1658, còn maldivesheritage.org và Wikipedia ghi khởi công năm 1656 và xây khoảng một năm rưỡi. Hai cách ghi cùng đúng vì 1658 là năm hoàn thành.
Thứ ba là năm vào danh sách UNESCO: visitmaldives.com và maldivesheritage.org ghi năm 2008 (visitmaldives.com còn gọi nhầm là Di sản Thế giới), trong khi trang UNESCO hiện ghi ngày nộp 19 tháng 2 năm 2013 cho hồ sơ số 5812. Lý do là năm 2008 Maldives nộp hồ sơ dự kiến cho riêng Hukuru Miskiy, rồi tới năm 2013 gộp thêm năm thánh đường san hô khác thành hồ sơ chung.
IIIĐá San Hô Khớp Mộng, Gỗ Chạm Và Sơn Mài
Điều làm Hukuru Miskiy khác mọi thánh đường khác trong thư viện là vật liệu và cách ghép. Theo UNESCO, tường dựng bằng những khối đá san hô Porites (tiếng Dhivehi gọi là hirigaa) lấy từ rạng san hô, đẽo khi đá còn ướt rồi phơi khô và ghép với nhau theo lối mộng âm dương và chốt không cần vữa, tức cách của thợ mộc đem áp vào đá. UNESCO gọi đây là kỹ thuật độc nhất vùng Ấn Độ Dương. Mặt ngoài tường chạm hoa văn và chữ Kinh Qur'an, theo visitmaldives.com và maldivesheritage.org.
Bên trong là gỗ. Theo maldivesheritage.org và Wikipedia, hai bậc thầy mộc (maavadikaleyge) dựng công trình là Ali Maavadi Kaleyfaanu và Mahmud Maavadi Kaleyfaanu người đảo Kondey (vùng Huvadu), còn phần thư pháp do Chánh án Al Faqh Al Qazi Jamaaludheen chấp bút. Visitmaldives.com ghi những cột san hô đẽo đỡ mái, trần giật cấp trang trí công phu cùng những mẫu chạm gỗ và sơn mài Maldives đẹp nhất. UNESCO tả bố cục là sảnh nhiều cột với hai gian cầu nguyện, ba mặt có hiên kiểu dhaalas, một buồng mihrab lớn. Maldivesheritage.org chia lòng thánh đường làm ba phần: chỗ của imam phía trước (mihtab), gian giữa (medhu miskiy), và gian sau (fahu miskiy), thảm cầu nguyện đủ cho khoảng 1.327 người.
Khối đá san hô Porites (hirigaa) đẽo khớp mộng và chốt không vữa, mặt ngoài chạm hoa văn và chữ, theo UNESCO và visitmaldives.com.
Cột, trần giật cấp, cửa gỗ chạm của hai thợ cả Ali và Mahmud Maavadi Kaleyfaanu, thư pháp của Al Qazi Jamaaludheen, được UNESCO xếp vào hàng tinh xảo nhất Maldives.
Tháp tròn trắng viền xanh, dựng bằng đá san hô, có nẹp kim loại gia cố, theo maldivesheritage.org. Xong năm 1674 hay 1675.
Bốn giếng đá san hô dùng cho việc tẩy rửa trước lễ nguyện, theo maldivesheritage.org. UNESCO ghi giếng đá san hô chất lượng cao.
Quần thể có một đồng hồ mặt trời, theo UNESCO, xưa dùng để biết lúc lễ nguyện theo bóng nắng.
Bia đá san hô chạm khắc, đầu tròn cho nữ, đầu nhọn cho nam, chữ mạ vàng đánh dấu mộ hoàng tộc xưa, theo visitmaldives.com.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Nền thánh đường đầu tiên | 1153 | UNESCO, maldivesheritage.org |
| Ngôi hiện nay | 1658 | UNESCO, visitmaldives.com, maldivesheritage.org ghi khởi công 1656 |
| Tháp Munnaaru | 1674 | UNESCO, visitmaldives.com ghi 1675 |
| Sức chứa thảm cầu nguyện | Khoảng 1.327 người | maldivesheritage.org |
| Tu sửa và bảo tồn | 1904, 1963 và 1987 tới 1988 | maldivesheritage.org, Wikipedia |
| Danh sách dự kiến UNESCO | 19 tháng 2 năm 2013 (nộp riêng năm 2008) | UNESCO hồ sơ số 5812, visitmaldives.com, maldivesheritage.org |
IVThế Đất Và Hướng
Đây là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền người Việt, đặt cạnh để đối chiếu, không phải điều được chép trong tư liệu của thánh đường. Cần nói rõ trước: Hồi Giáo không có phép phong thủy. Quy tắc hướng của thánh đường chỉ là qibla, lễ nguyện quay về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca. Từ Malé, Mecca nằm về phía tây bắc (phương vị khoảng 301 độ), bên kia biển Ả Rập.
Hukuru Miskiy có một chi tiết hiếm gặp về hướng. Maldivesheritage.org và Wikipedia ghi thân nhà quay về phía tây (tương truyền do dựng đè lên nền một ngôi đền cổ có trước thời Hồi Giáo vốn quay về hướng mặt trời lặn), nhưng thảm cầu nguyện bên trong được kẻ vạch xoay chéo về góc tây bắc để người lễ quay đúng về Mecca. Tức là người xưa giữ trục nhà theo hướng tây, còn hướng lễ được chỉnh lại bằng vạch thảm.
Nét đầu tiên là đảo thấp giữa biển. Malé là một đảo san hô nhỏ và bằng, cao hơn mặt biển không bao nhiêu, không có núi, không có sông. Theo lối cổ truyền, đất không sơn thì lấy thủy làm chủ, và ở đây biển bao bốn phía. Người Việt ở các đảo ven biển miền Trung cũng dựng lăng, miếu trên đất cát giữa biển như vậy, lấy biển làm minh đường.
Thứ hai là vật liệu của đất. Lối cổ truyền rất chuộng việc dùng thứ sẵn có ở nơi dựng, coi đó là hợp thổ. Thánh đường này dựng bằng chính san hô của biển chung quanh, gỗ của cây trên đảo. Đọc theo ngũ hành, san hô vốn sinh trong nước mà thành đá, là chỗ Thủy và Thổ gặp nhau.
Thứ ba là hướng. Khung nhà đặt theo trục đông tây với buồng mihrab ở đầu phía tây, còn người lễ bên trong đứng xoay chéo về góc tây bắc (phương vị khoảng 301 độ, thuộc cung Càn) theo các dải thảm. Hai trục lệch nhau khoảng 30 độ này là chỗ đáng xem nhất của thánh đường với người quen đọc hướng: trục kiến trúc của ngôi nhà cổ và trục lễ nguyện của người tín đồ không trùng nhau, và bên trong người ta ưu tiên trục lễ.
Cuối cùng là nghĩa trang quanh tháp. Theo lối Việt, mộ phần đặt sát nơi thờ tự là điều cần bàn kỹ. Ở đây, việc chôn cất bên thánh đường là nếp chung của nhiều cộng đồng Hồi Giáo xưa, và thư viện chỉ ghi để đối chiếu, không lấy lối Việt mà xét.
VLễ Thứ Sáu Và Các Lễ Theo Lịch Hijri
Như chính tên gọi, lễ gắn với nơi này nhất là lễ chung thứ Sáu. Các lễ trong năm tính theo lịch Hồi giáo Hijri, lịch thuần âm, mỗi năm lùi khoảng mười một ngày so với dương lịch, nên tháng Ramadan và hai kỳ Eid lần lượt đi qua mọi mùa. Bài chỉ ghi ngày theo lịch, không ghi giờ. Chiếc đồng hồ mặt trời trong quần thể, theo UNESCO, nhắc lại thời người ta còn đo lúc lễ nguyện bằng bóng nắng.
| Lễ | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Năm lần lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Rạng đông, giữa trưa, xế chiều, hoàng hôn và đêm. Xưa đo bằng đồng hồ mặt trời trong sân. |
| Lễ chung thứ Sáu (Jumu'ah) | Hằng tuần | Lễ có bài giảng, là lễ đã đặt tên cho thánh đường, Hukuru nghĩa là thứ Sáu. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Nhịn chay từ rạng đông tới hoàng hôn, buổi tối có lễ nguyện Taraweeh và đọc Kinh Qur'an. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hijri, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng hết tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng, gia đình thăm nhau. |
| Eid al-Adha | Lịch Hijri, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, lễ nguyện chung buổi sáng rồi chia thịt cho người thiếu thốn. |
Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại Maldives gắn với thánh đường này nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Fareedhee Magu, phường Henveiru, Malé
- Đường tới
- Thánh đường nằm trên đường Fareedhee Magu, phường Henveiru, ở phía bắc đảo Malé, đối diện dinh Muliaage và lăng Medhu Ziyaaraiy, không xa bờ biển phía bắc của thủ đô, cạnh tháp Munnaaru và nghĩa trang cổ.
- Toạ độ
- 4.1781, 73.5125
Hukuru Miskiy là thánh đường của một di sản, nhưng trước hết là nơi thờ phụng được kính trọng nhất Malé trong nhiều thế kỷ. Lệ chung của thánh đường: người ngoài đạo chỉ vào khi được phép và ngoài lúc lễ nguyện, ăn mặc kín tay chân, nữ giới che tóc, bỏ giày trước khi vào. Trong nghĩa trang, xin đi đúng lối, không bước lên mộ, không chạm vào bia đá san hô.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Thứ Sáu Malé (Hukuru Miskiy)
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
hukuru miskiy là gì
Là Thánh đường Thứ Sáu của Malé, thủ đô Maldives. Trong tiếng Dhivehi, hukuru là thứ Sáu, miskiy là thánh đường. Ngôi hiện nay dựng năm 1658 bằng khối đá san hô khớp mộng, trên nền một thánh đường có từ năm 1153, theo UNESCO. Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni.
thánh đường thứ sáu malé xây bằng gì
Bằng những khối đá san hô Porites (hirigaa) đẽo tinh, ghép theo lối mộng âm dương và chốt như đồ mộc mà không dùng vữa, theo UNESCO. Mặt ngoài chạm hoa văn và chữ Kinh Qur'an. Bên trong là cột san hô, trần và cửa gỗ chạm của hai thợ cả Ali và Mahmud Maavadi Kaleyfaanu, thư pháp của Al Qazi Jamaaludheen và sơn mài Maldives, theo visitmaldives.com và Wikipedia.
thánh đường thứ sáu malé có phải di sản thế giới unesco không
Chưa. Thánh đường được đưa riêng vào danh sách dự kiến của UNESCO năm 2008, rồi ngày 19 tháng 2 năm 2013 được mở rộng thành hồ sơ Các thánh đường đá san hô Maldives (mã số 5812) gồm sáu thánh đường. Visitmaldives.com và maldivesheritage.org dẫn mốc năm 2008 ban đầu, và visitmaldives.com gọi nhầm là Di sản Thế giới.
tháp munnaaru ở malé xây năm nào
Tháp hoàn thành năm 1674 theo hồ sơ UNESCO, năm 1675 theo visitmaldives.com. Tháp tròn màu trắng viền xanh, dựng bằng đá san hô và có nẹp kim loại gia cố, theo maldivesheritage.org, đứng giữa nghĩa trang thế kỷ 17.
bia mộ đầu tròn đầu nhọn ở thánh đường malé nghĩa là gì
Theo visitmaldives.com, trong nghĩa trang thế kỷ 17 cạnh thánh đường, bia đá san hô đầu tròn đánh dấu mộ nữ, đầu nhọn đánh dấu mộ nam, còn chữ mạ vàng trên bia đánh dấu mộ hoàng tộc xưa.