Khi nước triều rút, lòng cảng cũ Moroni lộ ra một nền đá núi lửa đen, mấy chiếc thuyền gỗ nằm nghiêng chờ nước lên. Ngay trên mép cảng, là một ngôi nhà trắng có những hàng vòm cung mở ra phía biển, bên cạnh là một ngọn tháp. Màu trắng của vôi nổi hẳn lên trên nền đá đen và in bóng xuống mặt nước lúc triều đầy.
Đây là Thánh đường Thứ Sáu cổ Moroni, tiếng Pháp gọi là Ancienne Mosquée du Vendredi, dân địa phương gọi theo tên quảng trường là Badjanani. Comoros là một quốc đảo mà gần như toàn dân theo Hồi Giáo Sunni, đạo tới đây theo thuyền buôn của người Ả Rập và người Swahili. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của Comoros vì theo trang madainproject.com đây là thánh đường cổ nhất của medina Moroni và là thánh đường trung tâm của thủ đô, và vì chính medina ấy vừa được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2026.
IThánh Đường Thứ Sáu Của Một Medina Bên Biển
Medina là chữ Ả Rập chỉ khu phố cổ của một thành Hồi giáo. Theo UNESCO, các đô thị của Comoros hình thành quanh thế kỷ 11 và trở thành những thành bang do các sultan đứng đầu vào thế kỷ 14 tới 15. Moroni, trên đảo Ngazidja (tên Pháp là Grande Comore), là một trong số ấy. Một medina bên biển Ấn Độ Dương thường có đủ mấy thứ: một bến thuyền, một quảng trường họp việc chung, những ngôi nhà đá của các dòng họ, và một thánh đường Thứ Sáu. Ở Moroni, thánh đường ấy nằm ngay trên bến.
Chữ cổ trong tên gọi cho biết thành phố ngày nay còn những thánh đường lớn hơn, dựng về sau. Các nguồn đã mở không ghi lễ chung ngày thứ Sáu của Moroni chuyển sang nơi khác từ năm nào. Trang của Đại thánh đường Paris ghi nơi này vẫn có lễ nguyện hằng ngày và vẫn đón các dịp lễ lớn của đạo.
Trong đạo Hồi, mỗi ngày có năm lần lễ nguyện, tín đồ làm ở nhà hay ở một thánh đường nhỏ gần nhà đều được. Riêng trưa thứ Sáu, đàn ông trong cộng đồng phải họp về một nơi để cùng lễ và nghe bài giảng. Thánh đường dành cho buổi ấy gọi là thánh đường Thứ Sáu, và trong một thành nhỏ thời xưa chỉ có một. Vì vậy thánh đường Thứ Sáu vừa là nơi thờ phượng, vừa là nơi cả thành gặp nhau mỗi tuần.
Về dòng, trang mapcarta.com ghi rõ đây là thánh đường Sunni. Các nguồn thư viện đã mở không ghi trường luật của riêng thánh đường này, nên bài chỉ ghi tới mức ấy.
Quý vị dễ đọc thấy câu thánh đường này xây năm 1427 như một điều chắc chắn. Nên hiểu đó là niên đại tương truyền. Các trang du lịch và trang madainproject.com ghi năm 1427, tức năm 831 lịch Hồi giáo. Báo Al-Watwan của Comoros thì dè dặt hơn, chỉ ghi công trình dựng trong khoảng từ thế kỷ 15 tới thế kỷ 19, lối Ả Rập Hồi giáo.
Cũng nên biết rằng thứ đang thấy không còn là công trình thế kỷ 15 nguyên vẹn. Al-Watwan ghi kết cấu và trang trí gần như đã thay hết qua nhiều lần sửa. Tuổi của thánh đường nằm ở vị trí và sự liên tục của việc lễ nguyện hơn là ở từng viên đá.
Một thánh đường Thứ Sáu cổ của đảo quốc Ấn Độ Dương khác, còn giữ được tường san hô chạm khắc, là Thánh đường Thứ Sáu Malé. Gốc của lối sống thành thị ven biển mà Moroni thuộc về thì quý vị thấy rõ nhất ở Đại thánh đường Kilwa Kisiwani, nay đã là phế tích. Hồi Giáo Đông Phi thời cận đại có Thánh đường Jamia, Nairobi.
IISáu Thế Kỷ Bên Bến Thuyền
Sử liệu đã mở về thánh đường này mỏng, và thư viện ghi đúng mức ấy. Các mốc dưới đây chỉ nói việc hình thành medina, việc dựng, sửa thánh đường và việc ghi danh di sản.
- Quanh thế kỷ 11Các đô thị Comoros hình thànhTheo UNESCO, các khu dân cư ven biển của quần đảo thành hình vào quãng này, gắn với việc buôn bán trên Ấn Độ Dương.
- Thế kỷ 14 tới 15Thời các thành bangCác medina trở thành thành bang, mỗi thành có thánh đường, quảng trường và nhà đá của các dòng họ, theo UNESCO.
- 1427Năm dựng theo lời truyềnNăm 831 lịch Hồi giáo, theo madainproject.com và alluringworld.com. Báo Al-Watwan chỉ ghi khoảng thế kỷ 15 tới 19.
- 1921Dựng thêm thápTháp gọi cầu nguyện được thêm vào năm 1339 lịch Hồi giáo, tức năm 1921.
- Thế kỷ 20 và 21Nhiều lần sửaAl-Watwan ghi cửa chớp gỗ chạm bị thay bằng cửa kính, nền lát gạch mới, trần làm lại. Báo xếp thánh đường vào nhóm di tích bị đe dọa nhất của medina.
- 2026Medina thành Di sản Thế giớiNgày 25 tháng 7 năm 2026 UNESCO ghi danh sáu medina của Comoros, trong đó có Moroni, theo tiêu chí iii và iv.
Ngoài niên đại đã nói ở trên, còn ba chỗ cần ghi rõ. Thứ nhất, năm dựng tháp: trang madainproject.com có chỗ đánh máy thành năm 921, nhưng cùng trang ấy ghi năm 1339 lịch Hồi giáo, quy ra đúng năm 1921, khớp với alluringworld.com. Thư viện dùng năm 1921.
Thứ hai, hiện trạng trang trí: trang của Đại thánh đường Paris tả nền đá mài, trần gỗ địa phương, tường có thư pháp Ả Rập và hoa văn hình học. Al-Watwan thì ghi trần, nền và cửa đều đã thay mới. Hai lời tả có thể nói về hai lớp khác nhau của cùng một công trình, thư viện chưa có căn cứ để phân xử.
Thứ ba, ranh giới di sản: hồ sơ UNESCO nêu các thánh đường cổ là nhóm công trình xưa nhất của các medina và đang xuống cấp, nhưng không nêu tên riêng thánh đường này và chưa công bố bản đồ ranh giới. Vì vậy chỉ chắc được rằng medina Moroni thuộc di sản, chưa chắc thánh đường nằm trong vùng lõi hay vùng đệm.
IIIVòm Cung Trắng Trên Nền Đá Núi Lửa
Báo Al-Watwan gọi lối của thánh đường là Ả Rập Hồi giáo. Trang của Đại thánh đường Paris tả kỹ hơn: phần chân dựng bằng đá núi lửa sẫm màu, tường quét trắng, mặt ngoài có những vòm cung thanh và hàng cột mảnh, pha nét Ả Rập với nét châu Phi. Đá núi lửa là thứ sẵn nhất trên đảo Ngazidja, và vôi trắng nung từ san hô là lớp áo quen thuộc của nhà cửa ven biển Ấn Độ Dương.
Vị trí là phần kiến trúc quan trọng nhất. Thánh đường đứng ở rìa medina, ngay bên cảng nơi thuyền gỗ neo đậu, sát xưởng đóng thuyền theo alluringworld.com. Người đi biển về tới bến là thấy nơi lễ nguyện trước tiên. Tháp dựng năm 1921 được trang Đại thánh đường Paris tả là dáng mảnh, đội chóp màu lục, và là điểm mốc của Moroni khi nhìn từ biển.
Những hàng vòm cung trắng mở về phía cảng, nét dễ nhận nhất của thánh đường trong ảnh chụp từ bến.
Phần nền bằng đá núi lửa sẫm màu, theo trang Đại thánh đường Paris, cùng thứ đá với lòng cảng và các ngõ phố cổ.
Tháp gọi cầu nguyện thêm vào năm 1339 lịch Hồi giáo, dáng mảnh, chóp màu lục.
Trang Đại thánh đường Paris tả nền đá mài và trần gỗ. Al-Watwan ghi nền đã lát gạch mới, trần đã làm lại, cửa chớp gỗ chạm đã thay bằng cửa kính.
| Hạng mục | Dữ kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| Năm dựng | 1427, tức 831 lịch Hồi giáo | madainproject.com, Al-Watwan ghi thế kỷ 15 tới 19 |
| Năm dựng tháp | 1921, tức 1339 lịch Hồi giáo | madainproject.com, alluringworld.com |
| Di sản chuỗi | Sáu medina, 30,47 ha, vùng đệm 131,68 ha | UNESCO |
| Sáu medina | Moroni, Ikoni, Itsandra, Ntsudjini, Domoni, Mutsamudu | lejournaldesarchipels.com |
| Thánh đường cổ trong medina Moroni | Khoảng mười ngôi | Al-Watwan |
IVThế Đất Và Hướng
Thư viện có lệ đọc thế đất của mọi nơi thờ tự bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, và ở đây cũng làm vậy, với lời dặn rằng đó là cách đọc của thư viện, không có trong tư liệu nào về thánh đường. Hồi Giáo không dạy phong thủy. Người Moroni xưa đặt thánh đường bên bến vì bến là trung tâm đời sống của thành. Còn hướng thì theo qibla, về Kaaba ở Mecca. Tính theo đường tròn lớn từ tọa độ của thánh đường, Mecca nằm gần chính bắc, hơi chếch về tây. Đây là số thư viện tự tính, chưa có bản đo tại chỗ để đối chiếu.
Nếu có một nơi trong đợt này mà người quen lối Việt nhìn là thấy ngay thế đất, thì là Moroni. Thành phố nằm ở bờ tây đảo Ngazidja, dưới chân núi lửa Karthala, ngọn núi cao nhất quần đảo. Thánh đường ở mép nước, mặt trông ra biển phía tây, sau lưng là phố cổ leo dốc và xa hơn là khối núi lớn. Sách xưa gọi thế ấy là tọa sơn hướng thủy, lưng tựa núi, mặt nhìn nước, thế mà người Việt chuộng nhất khi chọn đất dựng đền chùa.
Chỗ cần đọc kỹ là tính của ngọn núi. Karthala là núi lửa còn hoạt động. Theo ngũ hành, núi lửa thuộc Hỏa, biển thuộc Thủy, và thánh đường đứng đúng trên đường gặp nhau của hai thứ ấy, trên nền dung nham đã nguội thành đá, tức Thổ. Lối cũ coi Hỏa sinh Thổ là thuận, còn Thủy với Hỏa thì khắc. Một nơi thờ tự đặt ở chỗ hai lực lớn giáp nhau, theo cách nhìn ấy, là để giữ thế quân bình. Người Comoros không nói như vậy. Họ dựng nhà bằng đá núi lửa vì đó là đá của đảo.
Thứ ba là bến nước làm minh đường. Lòng cảng nông, kín, nằm ngay trước mặt thánh đường, là khoảng trống sáng mà lối Việt gọi là minh đường tụ thủy. Thuyền vào ra chính là khí vào ra của thành. Khi triều rút để lộ đáy đá, người đọc phong thủy sẽ nói minh đường lúc đầy lúc cạn. Với dân bến, đó chỉ là nhịp triều mỗi ngày.
Cuối cùng là hai trục. Mặt thánh đường quay ra biển phía tây, còn người lễ bên trong quay về gần chính bắc. Trục của cảnh và trục của lễ vuông góc nhau. Ở chùa Việt hai trục ấy thường trùng làm một. Ở đây, cũng như ở nhiều thánh đường ven biển khác, trục lễ luôn được đặt trước.
VLễ Nguyện Và Các Lễ Theo Lịch Hồi Giáo
Thánh đường theo lịch Hồi giáo (Hijri), lịch thuần âm, mỗi năm lùi khoảng mười một ngày so với dương lịch. Trang của Đại thánh đường Paris ghi nơi này có lễ nguyện hằng ngày và đón các dịp lễ lớn, nhưng không kể tên từng lễ. Các nguồn đã mở cũng không ghi một lễ riêng nào của Badjanani. Bảng dưới vì vậy ghi các lễ chung của Hồi Giáo Sunni, không ghi giờ.
| Dịp | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Năm lần lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Rạng đông, giữa trưa, xế chiều, hoàng hôn và đêm. |
| Lễ nguyện chung thứ Sáu | Hằng tuần | Buổi lễ đã đặt tên cho thánh đường. Nguồn đã mở không ghi hiện nay lễ thứ Sáu chính của Moroni làm ở đây hay ở thánh đường mới. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hồi giáo, tháng thứ chín | Nhịn chay từ rạng đông tới hoàng hôn, ban đêm lễ nguyện thêm và đọc Kinh Qur'an. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hồi giáo, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng hết tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| Eid al-Adha | Lịch Hồi giáo, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh, trùng mùa hành hương Mecca. |
| Mawlid | Lịch Hồi giáo, ngày 12 tháng Rabi al-Awwal | Mừng ngày sinh Nhà tiên tri, lễ được nhiều cộng đồng Hồi Giáo ven Ấn Độ Dương giữ. |
Thư viện chưa tìm được nguồn nào về sinh hoạt của người Việt tại Moroni nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Place Badjanani, bên cảng cũ, medina Moroni
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở Place Badjanani, bên cảng cũ, rìa medina Moroni, bờ tây đảo Ngazidja (Grande Comore). Từ trung tâm Moroni đi bộ xuống bến thuyền là tới.
- Toạ độ
- -11.7037, 43.2516
Badjanani là thánh đường đang có người lễ mỗi ngày, giữa một khu phố cổ còn dân ở. Lệ chung ở đây: ăn mặc kín tay chân, phụ nữ che tóc, bỏ giày trước khi bước lên thềm. Người ngoài đạo chỉ vào khi được người trông coi cho phép và không vào lúc đang lễ nguyện, nhất là trưa thứ Sáu. Xin hỏi trước khi chụp ảnh người đang lễ hay người làm việc ở bến thuyền.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Thứ Sáu cổ Moroni (Badjanani)
Contribute photos, information or video for Old Friday Mosque, MoroniThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường thứ sáu cổ moroni xây năm nào
Tương truyền dựng năm 1427, tức năm 831 lịch Hồi giáo, theo madainproject.com và các trang du lịch. Báo Al-Watwan của Comoros chỉ ghi công trình dựng trong khoảng thế kỷ 15 tới 19. Tháp gọi cầu nguyện được thêm vào năm 1921. Thánh đường đã qua nhiều lần sửa nên khác nhiều so với ban đầu.
badjanani là gì
Badjanani là tên quảng trường bên cảng cũ của Moroni, nơi thánh đường đứng, nên dân địa phương gọi luôn thánh đường là Badjanani. Tên tiếng Pháp là Ancienne Mosquée du Vendredi, nghĩa là Thánh đường Thứ Sáu cổ. Đây là thánh đường cổ nhất trong medina Moroni.
thánh đường thứ sáu cổ moroni có phải di sản unesco không
Medina Moroni là một trong sáu medina của Comoros được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới ngày 25 tháng 7 năm 2026. Hồ sơ không nêu tên riêng thánh đường này và chưa công bố ranh giới, nên chỉ chắc medina thuộc di sản, chưa chắc thánh đường nằm trong vùng lõi hay vùng đệm.
thánh đường badjanani thuộc dòng hồi giáo nào
Đây là thánh đường Hồi Giáo Sunni, theo mapcarta.com. Các nguồn thư viện đã mở không ghi trường luật riêng của thánh đường nên bài không ghi. Thánh đường có lễ nguyện hằng ngày và theo các lễ chung của lịch Hồi giáo như Ramadan, Eid al-Fitr và Eid al-Adha.
người ngoài đạo có vào được thánh đường cổ moroni không
Các nguồn đã mở không ghi một quy định riêng. Lệ chung ở các thánh đường đang dùng là người ngoài đạo chỉ vào khi được người trông coi cho phép, ngoài lúc lễ nguyện, ăn mặc kín đáo và bỏ giày. Từ bến cảng quý vị đã thấy rõ mặt vòm cung và ngọn tháp.