Đứng ở nút giao sáu ngả giữa trung tâm Thủ Dầu Một, quý vị không cần hỏi đường tới nhà thờ. Khối nhà nằm trên một gò đất cao hơn mặt phố, tường sắc xám nhạt ngả xanh, mặt tiền dựng những đường nhọn vươn lên theo lối Gothic, và từ ngả nào đổ về cũng thấy ngọn tháp trước khi thấy biển tên. Xe cộ vòng quanh chân gò, còn trên sân thì người đi lễ bước chậm lên bậc.
Đây là nhà thờ chính tòa Phú Cường, nơi đặt tòa giám mục của giáo phận Phú Cường. Ngôi quý vị đang nhìn mới cung hiến năm 2014, nhưng họ đạo dưới chân gò đã có nhà thờ từ thế kỷ 19. Qua một trăm năm mươi năm đã có bốn ngôi lần lượt đứng lên, ngôi sau lớn hơn ngôi trước, theo đúng nhịp họ đạo lớn dần cùng thị xã.
INhà thờ chính tòa khác nhà thờ giáo xứ ở đâu
Người ngoài đạo thường gọi mọi ngôi nhà thờ là nhà thờ, và nhìn từ ngoài vào thì quả thật khó phân biệt. Nhưng trong tổ chức của Giáo hội Công giáo, mỗi giáo phận chỉ có một nhà thờ chính tòa, và ngôi ấy giữ một vai trò mà không ngôi giáo xứ nào khác trong giáo phận giữ được. Phú Cường là ngôi như vậy cho cả một vùng rộng ở phía bắc Sài Gòn cũ.
Theo giáo luật và lối nói quen của Giáo hội, chữ chính tòa, người Nam Bộ đọc là chánh tòa, chỉ ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức chiếc ghế của giám mục giáo phận. Chiếc ghế ấy không phải đồ trang trí mà là dấu chỉ thẩm quyền giảng dạy và coi sóc của vị giám mục trên cả giáo phận. Vì thế nhà thờ chính tòa được gọi là nhà thờ mẹ của mọi giáo xứ trong vùng.
Từ chỗ ấy mà có mấy việc chỉ diễn ra, hoặc thường diễn ra, ở nhà thờ chính tòa. Thánh lễ làm phép Dầu Thánh vào Thứ Năm Tuần Thánh, khi giám mục làm phép các thứ dầu dùng cho cả giáo phận trong một năm, cử hành tại đây với sự hiện diện của linh mục đoàn. Các lễ truyền chức linh mục và phó tế thường cử hành tại đây. Ngày kỷ niệm cung hiến nhà thờ chính tòa được mừng như một lễ của toàn giáo phận chứ không riêng của giáo xứ sở tại.
Điều ấy không có nghĩa nhà thờ chính tòa thôi làm nhà thờ giáo xứ. Ở Phú Cường, cùng một ngôi nhà vẫn là nơi sinh hoạt thường ngày của giáo xứ Chánh Tòa Phú Cường, với các giới, các hội đoàn và các giáo khu của mình, như mọi giáo xứ khác. Hai lớp vai trò chồng lên nhau trên một nền đất, gồm lớp giáo xứ lo cho giáo dân sở tại và lớp chính tòa lo cho cả giáo phận.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là nhiều người tưởng nhà thờ chính tòa phải là ngôi lớn nhất hoặc cổ nhất trong giáo phận. Không phải. Danh phận chính tòa đi theo chỗ đặt tòa giám mục, không đi theo quy mô hay tuổi đời. Ngôi nhà thờ năm 1941 ở đây trở thành chính tòa năm 1965 chỉ vì giáo phận mới chọn Thủ Dầu Một làm nơi đặt tòa.
Chỗ hay hiểu lầm thứ hai là cái tên. Giáo phận mang tên Phú Cường theo tên phường, không theo tên tỉnh cũ hay tên thị xã cũ. Người lớn tuổi trong vùng vẫn gọi họ đạo này là họ Thủ Dầu Một, và hai cách gọi ấy chỉ cùng một cộng đoàn.
IIBốn đời nhà thờ của họ đạo Thủ Dầu Một
Gốc tích họ đạo Thủ Dầu Một không được ghi rõ trong các tư liệu thư viện đọc được. Cái ghi rõ là chuỗi công trình gồm bốn ngôi nhà thờ nối nhau trong khoảng một trăm năm mươi năm. Theo lược sử của giáo xứ, tới năm 1875 họ đạo đã có chừng 900 giáo dân, và từ đó cứ mỗi lần họ đạo lớn thêm một bậc thì nhà thờ lại được dựng lại lớn hơn.
- 1864 hoặc 1865Ngôi thứ nhất bằng gạchCha Constant-Joseph Sorel dựng ngôi nhà thờ gạch đầu tiên theo kiểu Gothic có tháp chuông trên gò nông cao cạnh Tòa Bố cũ. Năm dựng ghi khác nhau giữa các nguồn, xem ghi chú dưới bảng mốc.
- 1897Ngôi thứ hai bằng gỗDo đào đường làm sạt lở chân gò ngôi thứ nhất, cha Poinat dựng ngôi nhà thờ thứ hai bằng gỗ mít nài, lợp ngói, nền lát gạch tàu, khổ 28 mét nhân 17 mét trên khu đất thánh cũ của họ đạo (chỗ võ đài trường Thánh Giuse trên đường Trần Tử Bình sau này). Ngôi này đứng được hơn bốn mươi năm.
- 1941Ngôi thứ ba làm phépCha Félix Frison dựng lại ngôi nhà thờ thứ ba trên đồi cao bằng gạch vôi tường dày chừng 50 phân, cột lớn, trần vòm cuốn, lấy mẫu nhà thờ Mặc Bắc ở Vĩnh Long. Làm phép ngày 23 tháng 7.
- 1965Thành nhà thờ chính tòaNgày 14 tháng 10, Đức Phaolô VI lập giáo phận Phú Cường, tách từ tổng giáo phận Sài Gòn, Đức cha Giuse Phạm Văn Thiên làm giám mục tiên khởi. Cuối năm ấy ngôi 1941 thành nhà thờ chính tòa.
- 2009Khởi công ngôi thứ tưNgày 13 tháng 6, Đức cha Phêrô Trần Đình Tứ làm phép viên đá đầu tiên cho ngôi nhà thờ chính tòa mới trên nền đồi nhà thờ 1941.
- 2014Cung hiếnThứ Sáu ngày 25 tháng 4, Đức cha Giuse Nguyễn Tấn Tước chủ sự lễ khánh thành và cung hiến nhà thờ mới cho Thánh Tâm Chúa Giêsu, cùng Sứ thần Leopoldo Girelli và hơn hai trăm linh mục.
Một chỗ nguồn vênh nhau, xin nói thẳng. Bảng tra của thư viện ghi ngôi đầu tiên dựng năm 1865, còn bài của Thông tấn xã Việt Nam ghi năm 1864. Ngay trong bản lược sử trên trang của giáo xứ Chánh Tòa Phú Cường, tiêu đề mục ghi Nhà thờ đầu tiên (1864) và danh sách cha sở ghi cha Chabrier coi sóc năm 1864 tới 1865, nhưng câu văn bên dưới lại viết năm Ất Sửu đời vua Tự Đức thứ 18 (tức năm 1865) cha Sorel Constant-Joseph đến Thủ Dầu Một và cất ngôi nhà thờ gạch đầu tiên. Thư viện ghi rõ cả hai mốc 1864 và 1865.
Lược sử giáo xứ cũng cho biết vì sao ngôi thứ nhất không đứng được lâu. Việc mở đường cắt vào sườn gò làm đất lở dần, tường nhà thờ hư theo, nên năm 1897 cha Poinat phải dựng ngôi nhà thờ thứ hai bằng gỗ trên khu đất thánh cũ của họ đạo trước khi ngôi thứ ba (1941) và ngôi thứ tư (2014) quay lại dựng trên gò đồi chính.
Người lớn tuổi ở Thủ Dầu Một còn nhớ tiếng chuông chiều của ngôi nhà thờ cũ. Vì nhà thờ đứng trên gò cao giữa trung tâm, tiếng chuông ấy vang xuống khắp khu chợ và các dãy phố quanh đó, và với nhiều người không đi đạo thì nó cũng là một âm thanh quen của thị xã.
IIIGothic với tỷ lệ mới
Ngôi nhà thờ hiện nay dựng theo lối Gothic, dòng kiến trúc châu Âu lấy chiều cao, vòm nhọn và cửa sổ kính màu làm ngôn ngữ chính. Nhưng đây không phải một bản sao nhà thờ cổ. Tỷ lệ được kéo lại cho hợp với một khu đất giữa phố, vật liệu là bê tông cốt thép hiện đại, và sắc tường xám nhạt ngả xanh làm khối nhà trông mát hơn nhiều so với màu gạch đỏ quen thấy ở các nhà thờ Nam Bộ thế kỷ trước.
Nhà thờ đứng trên chỗ cao nhất của khu trung tâm cũ, ngay nút giao sáu ngả. Chính vị trí ấy làm công trình nhìn thấy được từ nhiều hướng.
Mặt tiền dựng các đường nhọn vươn lên theo lối Gothic, cửa vào dạng vòm, tại tiền sảnh đặt tượng hai Thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô được làm phép trong ngày cung hiến năm 2014. Tháp chuông là điểm nhận ra từ xa của cả khu phố.
Không gian bên trong dẫn mắt về cung thánh, nơi đặt bàn thờ và ghế của giám mục giáo phận. Chiếc ghế ấy là thứ làm nên chữ chính tòa.
Các ô cửa kính màu kể lại những đoạn trong cuộc đời Chúa Giêsu, theo lối các nhà thờ Gothic dùng ánh sáng để giảng đạo.
Quanh nhà thờ là các khối nhà dùng làm văn phòng tòa giám mục, phòng học giáo lý, thư viện và chỗ nghỉ, tức phần việc của một giáo phận chứ không riêng của giáo xứ.
Đặt ba ngôi cũ bên cạnh ngôi mới thì thấy một đường đi rõ của kiến trúc nhà thờ Nam Bộ, đi từ nhà gạch nhỏ, sang nhà gỗ lợp ngói nền gạch tàu, sang nhà gạch vôi tường dày trần vòm theo mẫu một nhà thờ lớn trong vùng, rồi tới khối bê tông Gothic đủ sức chứa những dịp cả giáo phận quy về. Mỗi bước là một câu trả lời cho câu hỏi cũ là làm sao cho đủ chỗ.
Cách nhà thờ chừng 280 mét, trên đường Nguyễn Du, là miếu Thiên Hậu của người Hoa đất Thủ, một nơi thờ tự thuộc truyền thống khác hẳn và có bài riêng trong thư viện.
Có bài viết gọi mái nhà thờ này là mái vòm kiểu phương Đông. Lược sử của chính giáo xứ gọi đây là một ngôi nhà thờ theo lối Gothic, và bảng tra của thư viện ghi là Gothic với tỷ lệ hiện đại. Những đường cong trên mái là chỗ người xem đọc mỗi người một kiểu, còn cách gọi của chủ công trình thì rõ. Một nét lạ về hình khối không biến ngôi nhà thành một lối pha trộn giữa các tôn giáo.
IVThế đất và hướng
Phần này cần rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy. Hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, còn chỗ đặt nhà thờ ở Phú Cường là khu đất họ đạo đã gắn bó từ thế kỷ 19. Những gì viết dưới đây là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bản của Giáo hội, và chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt.
Một, đất gò giữa phố. Nhà thờ đứng trên chỗ cao của khu trung tâm cũ Thủ Dầu Một. Lối đọc cổ truyền gọi dạng này là đất nổi, cao hơn chung quanh, thoát nước, nhìn xuống được. Sách xưa coi đất nổi là chỗ hợp cho những công trình cần được trông thấy, và một nhà thờ mà tiếng chuông phải vang xuống khắp khu chợ thì đúng là loại công trình ấy.
Hai, sáu ngả quy về. Nút giao sáu ngả, đọc theo phép cũ, là chỗ nhiều đường khí cùng đổ về một điểm. Sách địa lý dè dặt với ngã nhiều ngả vì khí đến nhiều mà dễ tán, và cách giữ khí là có một khối vững đứng làm tâm. Khối nhà thờ trên gò đóng đúng vai ấy, các ngả đường chạy tới rồi vòng quanh chân gò, không đâm thẳng vào mặt tiền.
Ba, nước ở phía tây. Thủ Dầu Một nằm bên bờ sông Sài Gòn, dòng sông chảy qua phía tây và tây nam khu trung tâm cũ. Theo lối cổ truyền, một vùng đất gò có sông lớn chạy gần là đất có nước ôm, khí tụ mà không đọng. Đó là lý do nhiều khu chợ và phố cổ ven sông ở Nam Bộ mọc trên những gò cao như thế này.
Bốn, gò đất giữ qua nhiều đời. Điều đáng ghi nhất về thế đất ở đây nằm ở sự gắn bó với khu gò trung tâm. Ngôi đầu hư vì sườn gò lở nên ngôi thứ hai năm 1897 phải dời tạm sang khu đất thánh cũ gần đó, nhưng tới ngôi thứ ba năm 1941 và ngôi thứ tư năm 2014 thì cộng đoàn đều quay về dựng lại trên chính gò đồi cao này. Người xưa gọi một mảnh đất được giữ qua nhiều đời cho cùng một việc là đất đã định. Thư viện ghi nhận xét ấy như một cách đọc cổ truyền, và dừng ở đó.
VLịch lễ của một nhà thờ chính tòa
Nhà thờ chính tòa có hai lớp lịch. Lớp thứ nhất là lịch chung của năm phụng vụ, giống mọi giáo xứ. Lớp thứ hai là những ngày của cả giáo phận, khi linh mục, tu sĩ và giáo dân từ nhiều giáo xứ cùng quy về ngôi nhà này. Bảng dưới chỉ ghi các ngày cố định trong năm phụng vụ.
| Thời điểm | Lễ | Vì sao gắn với nhà thờ chính tòa |
|---|---|---|
| Thứ Năm Tuần Thánh | Thánh lễ làm phép Dầu Thánh | Giám mục làm phép dầu dùng cho cả giáo phận trong năm, linh mục đoàn cùng dâng lễ và lặp lại lời hứa khi chịu chức. |
| Ngày 19 tháng 3 và tháng 6 | Thánh Cả Giuse và Thánh Tâm Chúa Giêsu | Ngày 19 tháng 3 mừng Thánh Cả Giuse, bổn mạng của giáo phận Phú Cường. Thứ Sáu sau lễ Mình và Máu Thánh Chúa Kitô (tháng 6) mừng lễ Thánh Tâm Chúa Giêsu, tước hiệu cung hiến của nhà thờ chính tòa mới. |
| Ngày 25 tháng 4 | Kỷ niệm cung hiến nhà thờ chính tòa | Theo lệ chung của Giáo hội, ngày cung hiến nhà thờ chính tòa (25 tháng 4 năm 2014) được mừng như một lễ của toàn giáo phận. |
| Ngày 14 tháng 10 | Kỷ niệm thành lập giáo phận | Ngày Đức Phaolô VI lập giáo phận Phú Cường năm 1965, các dịp chẵn năm thường mừng tại nhà thờ chính tòa. |
| Theo lịch giáo phận | Truyền chức linh mục và phó tế | Lễ truyền chức thường cử hành tại nhà thờ chính tòa, nơi đặt ghế của giám mục. |
| Ngày 25 tháng 12 | Lễ Giáng Sinh | Nhà thờ và sân trên gò được trang hoàng, đông người trong vùng tới xem, kể cả người ngoài đạo. |
Ngoài các ngày ấy, nhà thờ vẫn giữ nhịp của một giáo xứ đông, gồm thánh lễ ngày thường, ngày Chúa nhật, sinh hoạt giáo lý và các hội đoàn theo giáo khu. Người ghé qua vào một ngày bình thường sẽ thấy phần giáo xứ, còn phần chính tòa chỉ hiện rõ vào những ngày cả giáo phận quy về.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- 394 Cách Mạng Tháng Tám (Ngã sáu Bình Dương), phường Thủ Dầu Một
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 394 đường Cách Mạng Tháng Tám, ngay nút giao sáu ngả giữa trung tâm cũ Thủ Dầu Một, phường Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh, đi bộ được từ khu chợ Thủ Dầu Một. Ngọn tháp trên gò là mốc nhận ra từ mọi ngả.
- Toạ độ
- 10.9816, 106.6541
Đây là nhà thờ đang cử hành phụng vụ hằng ngày, không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo, cụ thể là ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có thánh lễ, xin quý vị không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Khu cung thánh và ghế giám mục không dành cho khách bước lên. Chụp ảnh cưới trên sân thì hỏi văn phòng giáo xứ trước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Phú Cường
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Phú Cường ở đâu
Nhà thờ ở số 394 đường Cách Mạng Tháng Tám, ngay nút giao sáu ngả giữa trung tâm cũ Thủ Dầu Một, nay thuộc phường Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh, trước kia là phường Phú Cường, tỉnh Bình Dương cũ. Công trình đứng trên một gò đất cao hơn mặt phố nên nhìn thấy được từ nhiều hướng.
Nhà thờ chính tòa khác nhà thờ giáo xứ thế nào
Nhà thờ chính tòa là ngôi có đặt ghế của giám mục giáo phận, mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như vậy, và được coi là nhà thờ mẹ của mọi giáo xứ trong vùng. Lễ làm phép Dầu Thánh, lễ truyền chức và các lễ chung của giáo phận thường cử hành tại đây. Ở Phú Cường, cùng ngôi nhà ấy vẫn là nhà thờ của giáo xứ Chánh Tòa.
Nhà thờ Phú Cường xây năm nào
Ngôi hiện nay khởi công ngày 13 tháng 6 năm 2009 và cung hiến cho Thánh Tâm Chúa Giêsu ngày 25 tháng 4 năm 2014. Đây là ngôi thứ tư của họ đạo, sau ngôi gạch của cha Sorel dựng năm 1864 hoặc 1865 trên gò cạnh Tòa Bố cũ, ngôi gỗ năm 1897 dựng trên đất thánh cũ khi chân gò bị sạt lở, và ngôi gạch vôi làm phép năm 1941 trên đồi cao.
Giáo phận Phú Cường thành lập khi nào
Giáo phận Phú Cường được Đức Phaolô VI lập ngày 14 tháng 10 năm 1965, tách từ tổng giáo phận Sài Gòn, với Đức cha Giuse Phạm Văn Thiên là giám mục tiên khởi. Cuối năm ấy ngôi nhà thờ làm phép năm 1941 ở Thủ Dầu Một trở thành nhà thờ chính tòa. Bổn mạng giáo phận là Thánh Cả Giuse.
Nhà thờ Phú Cường theo kiến trúc gì
Ngôi hiện nay theo lối Gothic với tỷ lệ được điều chỉnh cho một khu đất giữa phố, khung bê tông cốt thép, tường sắc xám nhạt ngả xanh, cửa vòm, tháp nhọn và các ô kính màu kể chuyện đời Chúa Giêsu. Quanh nhà thờ có các khối nhà dùng làm văn phòng tòa giám mục và phòng học giáo lý.