Castro nằm bên một vịnh hẹp ở bờ đông đảo lớn Chiloé, những dãy nhà sàn gỗ sơn màu đứng chân trên mặt nước, mưa và sương biển Thái Bình Dương gần như quanh năm. Từ Plaza de Armas, quảng trường giữa thị trấn, quý vị ngẩng lên sẽ gặp một khối nhà thờ lớn khác thường: mặt ngoài sơn vàng tươi, viền tím, hai ngọn tháp nhọn vút lên trên mái. Nhìn gần mới thấy lớp ngoài là những tấm tôn gân, còn bước vào trong thì cả lòng nhà thờ, từ cột, vòm tới ván sàn, đều là gỗ để màu tự nhiên, thơm mùi nhựa cây.
Đây là Nhà thờ Thánh Phanxicô (Iglesia de San Francisco) ở Castro, thuộc Công Giáo Rôma, dâng kính Thánh Phanxicô Assisi (Francesco d'Assisi). Chile có nhiều đền thánh Đức Mẹ đông người hành hương, nhưng không nơi nào cho thấy rõ bằng Chiloé cách đức tin Công Giáo bén rễ vào đời sống một vùng đất: hàng chục nhà thờ gỗ do chính dân làng đóng, giữ qua nhiều thế kỷ. Castro là ngôi lớn nhất trong nhóm ấy, và vì vậy thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất cho Chile.
IThánh Phanxicô Và Cuộc Truyền Giáo Vòng Quanh Quần Đảo
Nhà thờ được dâng kính Thánh Phanxicô Assisi, vị thánh nghèo khó thế kỷ 13, người lập Dòng Anh Em Hèn Mọn mà người Việt quen gọi là Dòng Phanxicô. Lễ bổn mạng của nhà thờ là ngày 4 tháng 10, ngày lễ kính thánh Phanxicô trong lịch phụng vụ Công Giáo. Tên nhà thờ cũng cho biết ai đã giữ nơi này: tu sĩ Dòng Phanxicô, những người tiếp nối công cuộc truyền giáo ở Chiloé sau Dòng Tên.
Để hiểu vì sao một hòn đảo mưa gió ở cực nam châu Mỹ lại có nhiều nhà thờ gỗ tới vậy, cần nhớ tới lối truyền giáo đặc biệt của nơi này. Theo hồ sơ UNESCO, ở thế kỷ 17 và 18 các nhà truyền giáo Dòng Tên lập nên hệ thống truyền giáo vòng quanh (misión circular): mỗi năm một nhóm linh mục đi thuyền một vòng qua các đảo, dừng ở từng làng vài ngày, cử hành thánh lễ, dạy giáo lý, rồi đi tiếp. Mỗi làng tự đóng lấy một ngôi nhà thờ để đón đoàn truyền giáo, và giữa hai lần đoàn tới, giáo dân tự trông coi nhà thờ và tự giữ kinh nguyện. UNESCO ghi Dòng Phanxicô tiếp tục công cuộc ấy trong thế kỷ 19.
Trong truyền thống Công Giáo, nhà thờ là nơi cộng đoàn tụ họp quanh bàn thờ để cử hành thánh lễ, và việc dâng kính một vị thánh là đặt cộng đoàn dưới sự bầu cử của vị ấy. Thánh Phanxicô được nhớ tới vì đời sống khó nghèo, lòng yêu mọi loài thụ tạo và tinh thần phục vụ người nghèo. Ở Chiloé, tinh thần ấy gặp một lối sống giản dị của dân chài và nông dân, nơi chính người giáo dân gánh phần lớn việc giữ đạo khi vắng linh mục.
Người ta hay nghĩ nhà thờ Castro là mẫu điển hình của lối nhà thờ gỗ Chiloé. Thật ra trang Di sản Thế giới Chiloé ghi rõ ngôi nhà thờ này đi chệch khỏi kiểu truyền thống của đảo: kiến trúc sư người Ý Eduardo Provasoli vốn thiết kế theo lối Tân Gothic và cổ điển châu Âu (vốn thường xây bằng đá hoặc bê tông), rồi những người thợ mộc Chiloé đã chuyển toàn bộ bản vẽ ấy sang kết cấu gỗ bản địa. Kiểu nhà thờ Chiloé quen thuộc là một ngôi nhỏ hơn, một tháp chuông duy nhất đứng trên mặt tiền, trước có hiên cột. Castro là ngôi lớn nhất và nổi bật nhất trong nhóm, nhưng không phải ngôi tiêu biểu nhất về kiểu dáng.
IITừ Nhà Thờ Thánh Giacôbê Tới Ngôi Nhà Gỗ Năm 1912
Khu đất trước quảng trường Castro là chỗ thờ phượng từ năm 1567 khi thị trấn Santiago de Castro được lập. Theo Hội đồng Di tích Quốc gia Chile và trang Di sản Thế giới Chiloé, ngôi nhà thờ đầu tiên ở đây dâng kính Thánh Giacôbê tông đồ (Santiago), bị hư hại và dựng lại nhiều lần, tới năm 1771 thì đổ nát hẳn. Sau đó một nhà nguyện cũ của Dòng Tên được dùng làm nơi thờ phượng của giáo xứ và giao cho tu sĩ Dòng Phanxicô trông coi. Ngôi nhà thờ tiền nhiệm trên khu đất này bị thiêu rụi trong vụ hỏa hoạn năm 1902, thúc đẩy cộng đoàn Phanxicô dựng nên ngôi nhà thờ lớn hiện nay từ năm 1910 tới 1912.
- Thế kỷ 17 và 18Truyền giáo vòng quanh của Dòng TênCác nhà truyền giáo Dòng Tên đi thuyền mỗi năm một vòng qua quần đảo, các làng dựng nhà thờ gỗ để đón đoàn (UNESCO).
- 1771Nhà thờ Thánh Giacôbê đổ nátNgôi nhà thờ đầu tiên tại chỗ (lập từ năm 1567), nhiều lần hư hại và dựng lại, tới năm 1771 thì đổ nát hẳn. Một nhà nguyện cũ của Dòng Tên được dùng thay thế (Hội đồng Di tích Quốc gia, trang Di sản Thế giới Chiloé).
- Thế kỷ 19 tới 1902Dòng Phanxicô tiếp nối và đám cháy năm 1902Tu sĩ Dòng Phanxicô tiếp tục công cuộc truyền giáo ở Chiloé và coi sóc nhà thờ tại Castro. Năm 1902 một vụ cháy lớn thiêu rụi ngôi nhà thờ tiền nhiệm trên khu đất này (Hội đồng Di tích Quốc gia, Tổ chức các Nhà thờ Chiloé).
- 1910Khởi côngCông trình mới bắt đầu dưới sự trông coi của cha Ángel Subiabre, bề trên nhà dòng, theo thiết kế của kiến trúc sư Eduardo Provasoli.
- 1912Hoàn thànhNhà thờ gỗ lớn nhất Chiloé hoàn thành sau hai năm, do thợ mộc Chiloé dưới quyền thợ cả Salvador Sierpe dựng.
- 1979Di tích lịch sử quốc giaSắc lệnh số 1875 ngày 19 tháng 7 năm 1979 xếp nhà thờ vào hàng Monumento Histórico của Chile. Sắc lệnh số 260 năm 1999 định ranh giới khu di tích (Hội đồng Di tích Quốc gia).
- 2000Di sản Thế giới UNESCONhà thờ Castro nằm trong nhóm 16 nhà thờ Chiloé được ghi danh theo tiêu chí ii và iii, hồ sơ số 971.
- 2012Màu vàng và tímMặt ngoài được sơn lại màu vàng và tím như quý vị thấy hôm nay, theo Hội đồng Di tích Quốc gia Chile.
Về người thiết kế, hai nguồn chính thức cùng ghi tên Eduardo Provasoli, kiến trúc sư người Ý. Trang Di sản Thế giới Chiloé ghi thêm ông là một linh mục Dòng Phanxicô, Hội đồng Di tích Quốc gia chỉ ghi ông là kiến trúc sư. Về địa chỉ, hai nguồn ghi khác nhau: Hội đồng Di tích Quốc gia ghi nhà thờ ở góc đường San Martín và Latorre, trang Di sản Thế giới Chiloé ghi đường Gamboa không số. Cả hai đều chỉ cùng một khối nhà ở cạnh bắc Plaza de Armas, chỉ khác cách gọi mặt đường tiếp giáp, nên thư viện theo cách ghi của Hội đồng Di tích Quốc gia và nêu cả hai.
IIITrường Phái Gỗ Chiloé Và Ngôi Nhà Thờ Bọc Tôn
UNESCO gọi các nhà thờ Chiloé là một trường phái kiến trúc gỗ riêng, nơi kinh nghiệm châu Âu được làm lại theo tay nghề bản địa. Người Chiloé vốn giỏi đóng thuyền, và UNESCO ghi rõ lối ghép kết cấu của các nhà thờ mang dấu tay nghề đóng thuyền ấy. Hồ sơ UNESCO cũng ghi quần đảo từng có hơn một trăm nhà thờ gỗ, nay còn khoảng sáu mươi, và mười sáu ngôi tiêu biểu nhất được ghi danh, trong đó có Achao, Chonchi, Dalcahue và Castro.
Nhà thờ Castro dựng hoàn toàn bằng gỗ bản địa. Khung chịu lực làm bằng gỗ alerce, ciprés, coigüe cùng các loại gỗ mà người địa phương gọi chung là coloradas, nội thất làm bằng gỗ raulí và olivillo. Mặt tiền, mái và các viền ngoài bọc tôn mạ kẽm để chống mưa biển. Bên trong có ba gian dọc ngăn bằng hàng cột gỗ, trần vòm gân gỗ và cửa kính màu, theo lối Tân Gothic pha cổ điển, cùng các pho tượng gỗ cổ như tượng Tổng lãnh thiên thần Micae chiến thắng Satan và bản sao ảnh Chúa Giêsu Caguach.
Hai ngọn tháp nhọn trên mặt tiền, cao 42 mét theo Hội đồng Di tích Quốc gia Chile, nhìn thấy từ khắp vịnh Castro.
Mái vòm tám cạnh đặt trên cung thánh, cao 32 mét, chiếu sáng vùng bàn thờ.
Cột, vòm gân và vách trong làm bằng gỗ raulí và olivillo, để màu gỗ tự nhiên, khác hẳn lớp vỏ sơn màu bên ngoài.
Lớp tôn mạ kẽm bọc mặt tiền, mái và viền ngoài, sơn vàng và tím từ năm 2012.
Thợ mộc địa phương dưới quyền thợ cả Salvador Sierpe dựng toàn bộ công trình, nối truyền thống đóng thuyền và đóng nhà thờ của đảo.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Diện tích | Hơn 1.400 m² (khoảng 1.404 m²) | Hội đồng Di tích Quốc gia, trang Di sản Thế giới Chiloé |
| Chiều dài | 52 m | Hội đồng Di tích Quốc gia |
| Chiều rộng | 25 m | Hội đồng Di tích Quốc gia |
| Chiều cao thân nhà | 16 m (đỉnh mặt tiền 27 m) | Hội đồng Di tích Quốc gia, trang Di sản Thế giới Chiloé |
| Mái vòm tám cạnh | 32 m | Hội đồng Di tích Quốc gia |
| Hai tháp | 42 m | Hội đồng Di tích Quốc gia |
IVThế Đất Và Hướng
Người Công Giáo ở Chiloé chọn chỗ dựng nhà thờ theo nhu cầu của cộng đoàn: gần bến thuyền để đoàn truyền giáo cập bờ, trước một khoảng đất trống để dân làng tụ họp. Đạo Công Giáo không dạy phong thủy. Quy tắc cũ về hướng của nhà thờ là hướng phụng vụ, ưa đặt cung thánh về phía đông, nhưng ở nhiều nơi, và ở Chiloé cũng vậy, hướng nhà thờ thường do vị trí quảng trường và bờ nước quyết định hơn là do la bàn. Phần dưới đây vì thế chỉ là cách thư viện đọc thế đất Castro theo lối cổ truyền của người Việt, đặt cạnh để quý vị so sánh, không có trong tư liệu nào của nhà thờ.
Trước hết là thế thủy. Castro nằm trên một mũi đất cao kẹp giữa vịnh biển hẹp (Estero de Castro) ở phía đông và sông Gamboa ở phía tây nam, mặt nước thường lặng vì được các đảo ngoài che bớt sóng đại dương. Theo sách xưa, nước vịnh lặng và vòng ôm là nước tụ, khác với biển khơi sóng dữ là nước tán. Thị trấn và nhà thờ đứng trên bậc đất bằng phẳng nhìn xuống mặt vịnh ấy, đúng lối người xưa ưa: gần nước mà không sát nước.
Thứ hai là minh đường. Nhà thờ đứng ở cạnh bắc của Plaza de Armas, mặt tiền có hai tháp quay về phía nam và đông nam nhìn ra quảng trường vuông giữa thị trấn. Trong phép xem đất, khoảng trống bằng phẳng trước mặt công trình là minh đường, chỗ khí dừng lại, và quảng trường Castro làm đúng việc ấy cho ngôi nhà thờ. Đây cũng là nếp chung của các thị trấn Tây Ban Nha ở châu Mỹ, nơi nhà thờ chính luôn đứng một cạnh quảng trường.
Thứ ba là khí hậu và vật liệu. Chiloé mưa gần quanh năm, gió Thái Bình Dương thổi mạnh. Lối cổ truyền coi nơi ẩm và gió là nơi thủy khí nặng, cần mộc và thổ để giữ. Thật tình cờ, người Chiloé dựng nhà thờ hoàn toàn bằng gỗ, rồi bọc tôn bên ngoài để che mưa, và cả hai lựa chọn đều sinh ra từ nhu cầu thực tế của thợ đóng thuyền chứ không từ học thuyết nào. Thư viện ghi những chỗ trùng hình này để quý vị đối chiếu mà thôi.
VLễ Thánh Phanxicô Và Năm Phụng Vụ Ở Castro
Nhà thờ theo lịch phụng vụ Công Giáo Rôma, tính theo dương lịch. Lễ lớn nhất riêng của nơi này là lễ bổn mạng Thánh Phanxicô Assisi ngày 4 tháng 10, theo trang Di sản Thế giới Chiloé. Ngoài ra là các lễ trọng chung của Giáo hội. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 4 tháng 10 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Thánh Phanxicô Assisi | Lễ bổn mạng của nhà thờ, ngày lễ lớn nhất trong năm của giáo xứ (trang Di sản Thế giới Chiloé). |
| 8 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội | Lễ trọng kính Đức Mẹ trong lịch chung của Giáo hội. |
| 25 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Lễ Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh, ở Nam bán cầu rơi vào đầu mùa hè. |
| Thay đổi theo năm | Lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo lễ Phục Sinh | Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao năm phụng vụ, ngày tính theo lễ Phục Sinh từng năm. |
Cùng dâng kính Thánh Phanxicô, quý vị có thể đọc bài Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô Assisi, nơi an táng vị thánh ở nước Ý. Còn để thấy một di sản Công Giáo khác của Nam Mỹ thời thuộc địa, xin xem bài Tu viện Santa Catalina Arequipa ở Peru, nơi đá núi lửa thay cho gỗ rừng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Góc đường San Martín và Latorre, trước Plaza de Armas, Castro, vùng Los Lagos
- Đường tới
- Nhà thờ nằm ở cạnh bắc Plaza de Armas tại trung tâm Castro, trên đảo lớn Chiloé thuộc vùng Los Lagos. Từ đất liền qua kênh Chacao sang đảo bằng phà, rồi theo Quốc lộ 5 xuống Castro.
- Toạ độ
- -42.4814, -73.7639
Nhà thờ Castro là nhà thờ giáo xứ đang cử hành phụng vụ, không phải bảo tàng. Khách vào xem xin ăn mặc chỉnh tề, bỏ mũ, nói khẽ, và khi đang có thánh lễ thì đứng hoặc ngồi phía cuối, không đi lại giữa lòng nhà thờ. Sàn và hàng ghế đều bằng gỗ, nên bước chân nhẹ cũng vang, quý vị để ý điều ấy. Ngày 4 tháng 10 giáo xứ mừng lễ bổn mạng, nhà thờ đông giáo dân hơn thường ngày.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Thánh Phanxicô, Castro (đảo Chiloé)
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ San Francisco Castro xây năm nào
Nhà thờ dựng từ năm 1910 tới năm 1912, theo thiết kế của kiến trúc sư người Ý Eduardo Provasoli, do thợ mộc Chiloé dưới quyền thợ cả Salvador Sierpe thi công. Trước đó tại chỗ đã có nhà thờ Thánh Giacôbê lập từ năm 1567, đổ nát năm 1771, rồi một nhà nguyện cũ của Dòng Tên và nhà thờ tiền nhiệm bị cháy năm 1902.
Các nhà thờ gỗ Chiloé được UNESCO công nhận năm nào
Năm 2000, theo tiêu chí ii và iii, hồ sơ số 971. Nhóm gồm 16 nhà thờ tiêu biểu, trong đó có Achao, Chonchi, Dalcahue và Castro. UNESCO ghi quần đảo từng có hơn một trăm nhà thờ gỗ, nay còn khoảng sáu mươi ngôi.
Nhà thờ Castro làm bằng gỗ gì
Khung chịu lực làm bằng các loại gỗ bản địa alerce, ciprés, coigüe và nhóm gỗ gọi chung là coloradas, nội thất làm bằng gỗ raulí và olivillo. Bên ngoài, mặt tiền, mái và các viền được bọc tôn mạ kẽm để chống mưa, sơn vàng và tím từ năm 2012 theo Hội đồng Di tích Quốc gia Chile.
Truyền giáo vòng quanh ở Chiloé là gì
Là lối truyền giáo do Dòng Tên lập ở thế kỷ 17 và 18: mỗi năm một đoàn linh mục đi thuyền một vòng qua các đảo, dừng ở từng làng vài ngày để cử hành thánh lễ và dạy giáo lý. Các làng tự đóng nhà thờ gỗ để đón đoàn. Theo UNESCO, Dòng Phanxicô tiếp tục công cuộc ấy trong thế kỷ 19.
Nhà thờ Castro thờ ai và lễ lớn ngày nào
Nhà thờ thuộc Công Giáo Rôma, dâng kính Thánh Phanxicô Assisi, vị thánh lập Dòng Phanxicô. Lễ bổn mạng và cũng là lễ lớn nhất riêng của nhà thờ là ngày 4 tháng 10 theo lịch phụng vụ Công Giáo, ngày lễ kính thánh Phanxicô trên toàn Giáo hội.