Đứng ở khoảng sân tại số 8 đường Trần Hưng Đạo, quý vị nhìn lên hai ngọn tháp và sẽ thấy ngay chúng không giống tháp nhà thờ thường gặp. Không phải hai khối vuông đặc, cũng không phải hai tháp kim nhọn. Đây là hai thân thon cao vút, mỗi thân đặt trên một cặp đường cong vòng lên đỡ lấy nó. Ý tạo hình của người dựng là hai ngọn nến đang cháy được hai bàn tay nâng lên trời.
Cách tạo hình ấy nói lên cái riêng của ngôi nhà thờ này. Nó không mượn nguyên vòm nhọn Gothic của châu Âu, cũng không mượn mái đình cong của làng Việt. Nó dựng hình theo một ý nghĩa, rồi để hình khối tự nói ra ý nghĩa ấy. Và ý nghĩa ở đây gắn với tước hiệu của nhà thờ là Thánh Tâm Chúa Giêsu, tức Trái Tim Chúa, một lòng sùng kính lấy lửa và ánh sáng làm dấu chỉ quen thuộc.
ITước hiệu Thánh Tâm và nghĩa của chữ chính tòa
Ngôi nhà thờ này dâng kính Thánh Tâm Chúa Giêsu. Tư liệu ghi vào ngày 17 tháng 8 năm 1908, giám mục Phêrô Munagorri Trung (Giám mục Tông tòa Địa phận Trung) đã chính thức lập giáo xứ Thái Bình và chọn Thánh Tâm Chúa Giêsu làm quan thầy, tức hai năm sau khi ngôi nhà thờ đầu tiên dựng xong. Trong Công giáo, tước hiệu không phải một cái tên phụ mà là phần thờ tự vì nó định ngày lễ bổn mạng của nhà thờ, định tên các hội đoàn, và ở đây nó định luôn cả ý tạo hình của công trình dựng lại gần một trăm năm sau.
Thánh Tâm nghĩa là Trái Tim Chúa Giêsu, một lòng sùng kính lấy hình ảnh trái tim làm dấu chỉ cho tình yêu của Chúa đối với con người. Lễ Thánh Tâm không rơi vào một ngày cố định trong dương lịch mà là một lễ di động, mừng vào ngày thứ Sáu sau tuần lễ kính Mình Máu Chúa, nên thường rơi vào tháng Sáu. Cả tháng Sáu vì thế được gọi là tháng Thánh Tâm trong nếp đạo.
Còn nhà thờ chính tòa là ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa đặt trong khu cung thánh, phần trong cùng của nhà thờ, cạnh bàn thờ. Vì ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, ngôi ấy được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận. Lễ truyền chức linh mục, thánh lễ Dầu trong Tuần Thánh và các nghi lễ trọng thể đều cử hành tại đây. Mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như vậy, và điều làm nó khác các nhà thờ giáo xứ không phải kích thước mà là chức năng ấy.
Về giáo phận, tư liệu ghi giáo phận Thái Bình được lập ngày 9 tháng 3 năm 1936 theo sắc lệnh Praecipuas inter Apostolicas của Tòa Thánh, khi phần địa bàn phía bắc của giáo phận Bùi Chu được tách ra. Địa bàn gồm đất hai tỉnh Thái Bình và Hưng Yên cũ, rộng khoảng 2.207 ki lô mét vuông, coi sóc 108 giáo xứ với chừng 133.156 giáo dân. So với các giáo phận khác, đây là một địa bàn hẹp nhưng có mật độ giáo dân cao, đúng đặc điểm của vùng châu thổ phía nam sông Hồng. Ngôi nhà thờ dựng từ năm 1906 mang vai trò nhà thờ chính tòa ngay từ khi giáo phận được lập.
Chỗ hay hiểu lầm ở đây, xin nói bằng giọng sử liệu là ngôi nhà thờ đang đứng không phải công trình năm 1906. Ngôi nhà thờ đầu tiên do linh mục kiêm kiến trúc sư người Tây Ban Nha Andres Kiên vẽ mẫu theo lối Gothic, dựng bằng gạch nung thủ công, đất và vữa vôi, mở rộng sau năm 1936 và qua hai đợt tu sửa trong các năm 1967 và 1995. Công trình hiện nay là một ngôi nhà thờ khác, khởi công ngày 17 tháng 7 năm 2005 và hoàn thành năm 2007, lớn hơn nhiều và tạo hình theo một ý hoàn toàn mới.
Nhầm lẫn dễ xảy ra vì cả hai lớp đều được gọi bằng một cái tên và đều mang một tước hiệu. Khi đọc tư liệu nào về nhà thờ chính tòa Thái Bình, quý vị nên xem bài ấy mô tả lớp nào trong hai lớp, các bài viết trước năm 2005 đều nói về ngôi cũ.
IIHai ngôi nhà thờ trên một nền
Lịch sử nơi này gồm hai lớp công trình nối nhau trên cùng một khoảnh đất, cộng thêm một lớp lịch sử giáo phận nằm giữa hai lớp ấy. Các mốc dưới đây chỉ thuộc việc lập giáo phận, xây dựng, trùng tu và cung hiến.
- 1906Dựng ngôi nhà thờ đầuLinh mục Phêrô Munagorri Trung (khi ấy là cha xứ Sa Cát) mời linh mục người Tây Ban Nha Andres Kiên giúp xây dựng một ngôi nhà thờ theo lối Gothic bằng gạch nung thủ công, đất và vữa vôi.
- 1908Lập xứ và đặt tước hiệu Thánh Tâm Chúa GiêsuNgày 17 tháng 8 năm 1908, giám mục Phêrô Munagorri Trung lập xứ Thái Bình và chọn Thánh Tâm Chúa Giêsu làm quan thầy. Tước hiệu này giữ nguyên qua cả hai lớp công trình.
- 1936Lập giáo phận Thái Bình và mở rộng nhà thờNgày 9 tháng 3 năm 1936, Tòa Thánh ban sắc lệnh Praecipuas inter Apostolicas tách phần phía bắc giáo phận Bùi Chu để lập giáo phận Thái Bình. Giám mục Gioan Casadio Thuận giao cho linh mục chính xứ Rengel Lễ xây nối rộng thêm từ cánh thánh giá trở lên và lập bàn thờ sơn son thếp vàng.
- 1967Trùng tu lần thứ nhấtĐợt tu sửa của ngôi nhà thờ cũ, giữ nguyên hình dáng công trình.
- 1995Trùng tu lần thứ haiĐợt tu sửa thứ hai. Sau gần chín mươi năm, kết cấu gạch và vữa vôi của ngôi cũ đã xuống cấp.
- 2005Khởi công ngôi nhà thờ hiện nayNgày 17 tháng 7 năm 2005, công trình mới khởi công dưới thời giám mục Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang, thiết kế hai tầng với hai ngọn tháp cao 46 mét tạo hình hai ngọn nến.
- 2007Hoàn thành và cung hiếnNgôi nhà thờ hoàn thành trong năm này. Các nguồn ghi ngày tháng cụ thể vào tháng 7 và tháng 10 năm 2007, xin xem phần ghi chú ngay dưới bảng mốc.
Mấy chỗ tư liệu ghi khác nhau, thư viện xin nêu thẳng thay vì chọn bừa.
Ngày hoàn thành năm 2007. Có nguồn ghi lễ khánh thành ngày 13 tháng 7 năm 2007, trong khi tư liệu giáo xứ trên Wikipedia và một số nguồn khác ghi khánh thành và cung hiến ngày 13 tháng 10 năm 2007. Hai mốc này không loại trừ nhau, vì trong Công giáo ngày xây xong, ngày cắt băng khánh thành và ngày cung hiến, tức nghi thức dâng hẳn công trình cho việc thờ phượng, có thể diễn ra ở hai thời điểm cách nhau vài tháng. Thư viện ghi cả hai mốc.
Kích thước và diện tích. Tư liệu giáo xứ trên Wikipedia ghi ngôi thánh đường thiết kế hai tầng, dài 81 mét, rộng 24,8 mét, chỗ rộng ở cánh ngang là 34,2 mét với tổng diện tích nhà thờ là 2.260 mét vuông, trong khi một bản khác lại ghi phần nền hơn 70 mét chiều dài, 18 mét chiều rộng và diện tích sử dụng khoảng 1.560 mét vuông. Khác biệt này do một bản tính tổng kích thước phủ bì cả khối hai tầng và cánh ngang, còn bản kia đo lòng sử dụng của tầng lễ chính. Diện tích khuôn viên cũng vậy, có bản ghi trên 6.000 mét vuông, có bản ghi cụ thể là 6.201,6 mét vuông.
IIIHai ngọn nến, bàn tay nâng và mặt trống đồng
Điều đáng nói về công trình hiện nay là nó không thuộc hẳn về một trường phái kiến trúc cổ điển nào. Phần lớn nhà thờ lớn ở Việt Nam đi theo một trong hai đường, hoặc mượn ngôn ngữ châu Âu như Gothic và Roman với vòm nhọn và tháp kim, hoặc mượn ngôn ngữ bản địa với mái cong, cột lim và hồ nước như ở Phát Diệm. Nhà thờ chính tòa Thái Bình đi đường thứ ba là dựng hình theo biểu tượng. Hai tháp là hai ngọn nến, hai đường cong đỡ chân tháp là hai bàn tay, và cung thánh lấy hình mặt trống đồng. Mỗi hạng mục là một ý được kể ra bằng hình khối.
Hai thân tháp thon vút, mỗi thân đặt trên một cặp đường cong vòng lên. Ý tạo hình được nói rõ là hai ngọn nến đang cháy sáng, được hai bàn tay nâng lên trời. Đây là hình ảnh gắn thẳng với tước hiệu Thánh Tâm.
Toàn khối công trình hai tầng phủ một sắc kem sáng gợi màu phù sa của miền quê lúa lưu vực sông Hồng và sông Trà Lý, làm nổi rõ các đường cong của phần chân tháp.
Phần trong cùng, nơi có bàn thờ và ngai tòa giám mục, được tạo hình theo mặt trống đồng Đông Sơn với hình chim Lạc Việt và các mảng phù điêu diễn tả cảnh sinh hoạt theo lối Việt. Đây là chỗ công trình nói bằng tiếng bản địa rõ nét.
Thiết kế hai tầng rộng rãi, tổng diện tích sàn nhà thờ theo tư liệu giáo xứ là 2.260 mét vuông (diện tích sử dụng lòng nhà thờ hơn 1.500 mét vuông), đủ cho một nghi lễ quy tụ cả giáo phận.
Khoảnh đất chung quanh rộng hơn sáu nghìn mét vuông (6.201,6 m2), đủ chỗ cho các cuộc rước và cho những dịp số người dự vượt quá sức chứa của lòng nhà thờ.
Ngôi nhà thờ năm 1906 theo lối Gothic do linh mục Andres Kiên người Tây Ban Nha giúp xây dựng bằng gạch nung thủ công, đất và vữa vôi. Nhiều tư liệu ảnh lịch sử còn lưu hành là hình của ngôi cũ này.
| Yếu tố | Ngôi nhà thờ năm 1906 | Công trình hiện nay |
|---|---|---|
| Lối kiến trúc | Gothic, do linh mục Andres Kiên vẽ mẫu | Tạo hình theo biểu tượng kết hợp nét Á Đông |
| Vật liệu và kết cấu | Gạch nung thủ công, đất và vữa vôi | Kết cấu bê tông hai tầng, mặt ngoài màu kem sáng |
| Đôi tháp | Tháp theo lối Gothic | Hai thân cao 46 mét hình ngọn nến trên hai bàn tay |
| Cung thánh | Bàn thờ sơn son thếp vàng mở rộng sau năm 1936 | Lấy hình mặt trống đồng, có phù điêu theo lối Việt |
| Tước hiệu | Thánh Tâm Chúa Giêsu, đặt năm 1908 | Thánh Tâm Chúa Giêsu, giữ nguyên |
Một nhận xét nên ghi về lối tạo hình theo biểu tượng. Cách làm này có điểm thuận và điểm khó riêng. Điểm thuận là công trình nói ra ý của nó ngay lập tức, không cần ai giảng giải, và ý ấy gắn thẳng với tước hiệu của nhà thờ. Điểm khó là nó không dựa sẵn vào một truyền thống tay nghề lâu đời đứng sau như lối Gothic hay lối đình chùa Việt, nên mọi tỷ lệ chi tiết đều phải tự tìm tòi. Thư viện ghi nhận xét này ở mức mô tả, không xếp hơn kém.
IVThế đất và hướng
Phần này cần rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy, và hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành. Lối cổ của Giáo hội là quay cung thánh về hướng đông, phía mặt trời mọc, vì mặt trời mọc được hiểu như hình ảnh của Chúa Phục Sinh. Đó là quy tắc của đạo chứ không phải một lựa chọn theo la bàn của thầy địa lý. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy.
Một, đất châu thổ không có núi. Nơi này nằm giữa vùng châu thổ phía nam sông Hồng, gần dòng sông Trà Lý, đất phẳng, sông ngòi và kênh mương dày đặc. Trong phép xem đất, một vùng như vậy không có hậu chẩm, tức không có núi để tựa lưng, nên chỗ dựa phải thay bằng vật do người làm ra. Điều kiện chung ấy giải thích một đặc điểm dễ thấy của cả vùng là nhà thờ ở châu thổ thường dựng tháp thật cao, vì chiều cao giúp tạo thế nổi trên một mặt đất bằng phẳng. Bốn mươi sáu mét là một độ cao đáng kể cho một vùng như thế.
Hai, hai tháp đọc theo hình thể. Hai tháp cao bằng nhau kèm hai bên một khối giữa thấp hơn làm nên thế mà lối cũ gọi là song phong hộ vệ, hai ngọn giữ hai bên, không bên nào lấn bên nào. Nhưng ở đây có một điểm riêng đáng nói là dáng tháp không vuông vức mà thon nhọn dần lên, tức là dáng mà ngũ hành xếp vào hành Hỏa. Điều thú vị là ý tạo hình của người dựng cũng chính là lửa, vì hai tháp là hai ngọn nến. Đây là một trùng khớp hiếm gặp giữa hai hệ đọc hình khác hẳn nhau, và thư viện ghi lại đúng như một sự trùng khớp, không suy ra chủ ý.
Ba, cung thánh hình trống đồng. Theo con mắt cũ, mặt tròn đặt ở chỗ trong cùng và cao của một nếp nhà thờ tự là hình của trời, đối lại với mặt bằng vuông là hình của đất. Bàn thờ trời ở Việt Nam xưa vốn tròn, nền vuông. Việc lấy mặt trống đồng, vốn cũng là một mặt tròn có tia toả từ tâm, đặt làm nền cho cung thánh, xét theo hình thể thì nằm đúng trong mạch ấy. Xin nói rõ rằng lý do người dựng chọn trống đồng là lý do văn hóa chứ không phải phong thủy, và sự tương đồng chỉ nằm ở hình.
Bốn, minh đường của một nhà thờ trong phố. Trước mặt tiền là một khoảng sân bằng, và theo lối đọc cổ truyền thì đó là minh đường, chỗ đất bằng ngay trước cửa để khí dừng lại trước khi vào. Sách xưa đòi minh đường phải rộng, bằng và sáng. Ở một nhà thờ nằm trong phố, điều kiện ấy khó có trọn vẹn, nên khuôn viên hơn sáu nghìn mét vuông là một khoảng thoáng đáng kể. Thư viện ghi lối đọc này như một cách đối chiếu, và dừng ở đó.
VLễ trong năm và nếp đạo của vùng
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo, tính theo dương lịch, cộng thêm mấy dịp riêng gắn với tước hiệu và với vai trò đứng đầu giáo phận. Bài chỉ ghi những ngày cố định hoặc cách tính ngày, không ghi giờ cử hành.
| Thời điểm | Lễ hoặc nghi thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Tháng Sáu, ngày thay đổi theo năm | Lễ Thánh Tâm Chúa Giêsu | Lễ bổn mạng theo đúng tước hiệu của nhà thờ. Đây là lễ di động, mừng vào thứ Sáu sau tuần lễ kính Mình Máu Chúa, nên thường rơi vào tháng Sáu. |
| Cả tháng Sáu | Tháng Thánh Tâm | Trọn tháng được giữ như tháng kính Trái Tim Chúa, với các buổi đọc kinh riêng trong các xứ họ. |
| Tuần Thánh | Thánh lễ Dầu và Tam Nhật Vượt Qua | Thánh lễ Dầu là nghi lễ mang tính giáo phận, do giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa, linh mục cả giáo phận về dự. |
| Mùa Vọng và ngày 25 tháng 12 | Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Mùa chuẩn bị rồi tới lễ mừng Chúa giáng sinh, một trong hai kỳ lễ trọng của năm phụng vụ. |
| Ngày 2 tháng 11 và cả tháng Mười Một | Cầu cho các tín hữu đã qua đời | Giáo dân trong vùng giữ lệ ra phần mộ và dự thánh lễ cầu cho người đã khuất. |
| Theo phiên trong năm | Chầu lượt | Mỗi giáo xứ trong giáo phận nhận một phiên chầu Thánh Thể trọng thể, luân phiên suốt năm. Nếp này rất đậm ở vùng châu thổ. |
Một đặc điểm của vùng nên biết để đọc phần trên cho đúng. Giáo phận Thái Bình có địa bàn hẹp, chừng hai nghìn hai trăm ki lô mét vuông, nhưng có tới hơn một trăm giáo xứ. Nghĩa là các nhà thờ nằm rất gần nhau, và người ta đi lễ ở xứ khác không khó. Vì vậy vai trò của nhà thờ chính tòa ở đây gắn liền với chỗ đặt ngai tòa giám mục, tức nơi cả giáo phận hướng về trong những dịp trọng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 8 đường Trần Hưng Đạo, phường Thái Bình, tỉnh Hưng Yên
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 8 đường Trần Hưng Đạo, phường Thái Bình, tỉnh Hưng Yên (trước đây thuộc phường Lê Hồng Phong, thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình cũ), nằm trong khu trung tâm ngay cạnh Tòa Giám mục. Hai ngọn tháp cao bốn mươi sáu mét là mốc nhận ra công trình từ xa.
- Toạ độ
- 20.4537, 106.3441
Đây là nhà thờ chính tòa đang hoạt động chứ không phải khu tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo như ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có thánh lễ, xin quý vị không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Khu cung thánh, nơi có ngai tòa giám mục và bàn thờ, dành cho người có phận sự. Nếu quý vị tới để xem công trình thì nên đứng lùi ra sân mà nhìn phần chân của hai ngọn tháp, vì hình hai bàn tay nâng chỉ hiện ra khi đứng đủ xa.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Thái Bình
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Thái Bình có tước hiệu gì
Tước hiệu là Thánh Tâm Chúa Giêsu, tức Trái Tim Chúa, được giám mục Phêrô Munagorri Trung đặt làm quan thầy khi lập xứ Thái Bình ngày 17 tháng 8 năm 1908. Lễ Thánh Tâm là một lễ di động, mừng vào thứ Sáu sau tuần lễ kính Mình Máu Chúa nên thường rơi vào tháng Sáu, và cả tháng Sáu được giữ như tháng Thánh Tâm trong nếp đạo của vùng.
Nhà thờ chính tòa Thái Bình xây năm nào
Có hai lớp công trình. Ngôi đầu dựng năm 1906 theo lối Gothic do linh mục Andres Kiên người Tây Ban Nha vẽ mẫu, xây bằng gạch nung thủ công, đất và vữa vôi, mở rộng sau năm 1936 và trùng tu các năm 1967, 1995. Ngôi hiện nay khởi công ngày 17 tháng 7 năm 2005 và hoàn thành năm 2007 dưới thời giám mục Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang, là một công trình mới hoàn toàn.
Vì sao hai tháp nhà thờ Thái Bình có hình lạ như vậy
Vì chúng được dựng theo một ý tạo hình biểu tượng. Hai thân tháp cao bốn mươi sáu mét là hai ngọn nến đang cháy sáng, còn hai cặp đường cong đỡ chân tháp là hai bàn tay nâng lên trời. Hình ảnh lửa và ánh sáng gắn thẳng với tước hiệu Thánh Tâm Chúa Giêsu của ngôi nhà thờ.
Cung thánh nhà thờ Thái Bình có gì đặc biệt
Cung thánh là phần trong cùng của nhà thờ, nơi có bàn thờ và ngai tòa của giám mục. Ở đây phần ấy được tạo hình theo mặt trống đồng với hình chim Lạc Việt và các mảng phù điêu diễn tả cảnh sinh hoạt theo lối Việt. Đây là chỗ công trình nói bằng ngôn ngữ bản địa rõ nét, trong khi phần mặt tiền tạo hình theo biểu tượng.
Giáo phận Thái Bình có từ bao giờ
Giáo phận được lập ngày 9 tháng 3 năm 1936 theo sắc lệnh Praecipuas inter Apostolicas, khi phần địa bàn phía bắc của giáo phận Bùi Chu được tách ra. Địa bàn gồm đất hai tỉnh Thái Bình và Hưng Yên cũ, rộng khoảng 2.207 ki lô mét vuông, coi sóc 108 giáo xứ với chừng 133.156 giáo dân. Ngôi nhà thờ năm 1906 mang vai trò nhà thờ chính tòa ngay từ khi giáo phận được lập.