Từ đường lớn rẽ vào vùng Nghi Diên thuộc xã Nghi Lộc hôm nay, quý vị đi qua một dải làng mà nhà nào cũng có ảnh tượng treo ngoài hiên, rồi đến một khoảng sân rộng lát gạch. Mặt tiền trước mắt không có một tháp mà có ba tòa tháp xếp đối xứng, tường quét sáng, các ô cửa cuốn nhọn chạy đều hai bên. Đằng sau khối nhà ấy là khu Tòa giám mục, nhà nguyện, chủng viện và vườn cây, tất cả nằm trong một vòng tường thấp.
Đây là Xã Đoài, và điều cần nói ngay là cái tên. Nhà thờ mang tên làng, nhưng giáo phận thì mang tên khác, bởi đây là nhà thờ chính tòa của giáo phận Vinh. Rất nhiều người đọc thấy chữ Xã Đoài rồi tưởng có một giáo phận tên Xã Đoài, thực ra không có. Một nơi, hai cái tên, và cả hai đều đúng ở chỗ của nó.
ITước hiệu Đức Mẹ Lên Trời và nghĩa chữ chính tòa
Mỗi ngôi nhà thờ Công giáo đều được dâng kính một đấng, và tên gọi ấy là tước hiệu. Tước hiệu không phải một cái tên phụ cho đẹp, nó quyết định ngày lễ lớn nhất của nhà thờ, tên các hội đoàn và lời kinh mà giáo dân đọc quen miệng. Tước hiệu của ngôi nhà thờ này là Đức Mẹ Lên Trời, nói đủ là Đức Maria Hồn Xác Lên Trời, lễ bổn mạng mừng vào ngày 15 tháng 8 dương lịch.
Ở Xã Đoài có một chỗ đặc biệt là tước hiệu nhà thờ và bổn mạng của cả giáo phận trùng nhau. Ngày 15 tháng 8 năm 1892, giám mục Louis Pineau Trị dâng hiến toàn giáo phận cho Đức Mẹ, cũng chính vào năm ngôi nhà thờ đầu tiên khánh thành. Từ đó ngày rằm tháng Tám dương lịch là ngày lớn của cả vùng chứ không riêng của một giáo xứ.
Theo tổ chức của Giáo hội Công giáo, địa bàn được chia thành các giáo phận, mỗi giáo phận do một giám mục coi sóc. Ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục ấy, thì gọi là nhà thờ chính tòa. Ngai tòa đặt trong cung thánh, thường ở phía sau hoặc bên cạnh bàn thờ, quay mặt xuống cộng đoàn, và nó là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc chứ không phải một chiếc ghế danh dự. Vì thế nhà thờ chính tòa được gọi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, mỗi giáo phận chỉ có một ngôi.
Điều đó kéo theo mấy việc chỉ diễn ra ở đây gồm lễ truyền chức linh mục cho cả giáo phận, lễ dầu sáng Thứ Năm Tuần Thánh khi giám mục làm phép các loại dầu thánh rồi trao cho linh mục các xứ mang về, và các cuộc quy tụ lớn của toàn giáo phận. Một nếp nữa cần biết là một ngôi nhà thờ chỉ thành nơi thánh sau nghi thức cung hiến, tức nghi thức dâng hẳn công trình cho việc thờ phượng. Ngày cung hiến vì thế là một mốc riêng, khác ngày xây xong.
Giáo phận Vinh được lập ngày 27 tháng 3 năm 1846 theo sắc chỉ Ex debitu pastoralis của Giáo hoàng Grêgôriô XVI, ban đầu mang tên Địa phận Nam Đàng Ngoài, về sau đổi sang tên chính thức là giáo phận Vinh từ ngày 3 tháng 12 năm 1924. Tư liệu về nhà thờ cho biết cơ sở điều hành chuyển về Xã Đoài từ năm 1842. Đầu năm 1847, giám mục tiên khởi Jean-Denis Gauthier (Ngô Gia Hậu) về đặt trụ sở tại Xã Đoài, và đến năm 1868 ngài cho dựng cơ sở trường đạo cùng khu Nhà Chung tại đây với sự giúp sức của danh sĩ Nguyễn Trường Tộ.
Về quy mô, trước khi tách lập giáo phận Hà Tĩnh vào ngày 22 tháng 12 năm 2018, giáo phận Vinh trải rộng trên cả ba tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình với khoảng 194 giáo xứ và từ 546.702 tới 558.256 giáo dân theo các bản thống kê năm 2017 và 2018. Sau khi phần địa bàn hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Bình tách ra lập giáo phận Hà Tĩnh, giáo phận Vinh gói gọn trong địa bàn tỉnh Nghệ An với 93 giáo xứ và khoảng 282.000 giáo dân tại thời điểm chia tách, rồi tăng lên hơn 308.000 giáo dân trong những năm kế tiếp.
Chỗ hay lẫn nhất là chỗ tên gọi. Xã Đoài là tên của làng và của nhà thờ, Vinh là tên của giáo phận, và hai cái tên ấy chỉ cùng một trung tâm. Nhà thờ không nằm trong nội thành Vinh mà nằm ở xã Nghi Lộc (vùng Nghi Diên cũ), cách đó một quãng. Người ta cũng hay gọi gọn là nhà thờ Vinh hoặc nhà thờ chánh tòa Vinh, cách gọi ấy không sai về nghĩa giáo phận nhưng dễ khiến người lần đầu tìm đường đi nhầm chỗ. Một chỗ lẫn nữa là quả cam Xã Đoài nổi tiếng cùng vùng đất này, giống cam ấy lấy tên làng chứ không có liên hệ gì với nhà thờ.
IIBa lần dựng trên một nền đất
Ngôi nhà thờ được cung hiến năm 1979 là công trình thứ ba dựng trên cùng một khoảnh đất kể từ ngày lập giáo phận. Đó là điều nên biết trước khi đọc tiếp, vì nhiều bài viết ghép cả ba lớp ấy làm một rồi kết luận nhà thờ có tuổi đời hơn một trăm ba mươi năm, trong khi phần xây của ngôi thứ ba thì trẻ hơn thế nhiều.
- 1842Cơ sở giáo phận về Xã ĐoàiTheo tư liệu về nhà thờ, cơ sở điều hành chuyển về Xã Đoài từ năm này, đặt nền cho vai trò trung tâm của làng đối với cả vùng.
- 1846Lập giáo phận và dựng khu Nhà ChungNgày 27 tháng 3 năm 1846, địa phận Nam Đàng Ngoài được lập theo sắc chỉ Ex debitu pastoralis, tách từ địa phận Tây Đàng Ngoài. Đầu năm 1847, giám mục tiên khởi Jean-Denis Gauthier (Ngô Gia Hậu) về Xã Đoài, và năm 1868 ngài mở rộng khu trường đạo cùng cơ sở Nhà Chung với sự cộng tác của ông Nguyễn Trường Tộ.
- 1892Khánh thành ngôi thứ nhấtNgôi nhà thờ chính tòa đầu tiên hoàn thành dưới thời giám mục Louis Pineau Trị. Ngày 15 tháng 8 năm ấy ngài dâng hiến cả giáo phận cho Đức Mẹ.
- 1924Mang tên giáo phận VinhTên gọi Vinh được dùng chính thức cho giáo phận từ ngày 3 tháng 12 năm 1924, thay cho tên cũ là Địa phận Nam Đàng Ngoài.
- 1979Cung hiến ngôi thứ baNgôi nhà thờ thứ ba được cung hiến ngày 3 tháng 3 năm 1979 do giám mục Phêrô Gioan Trần Xuân Hạp chủ sự, ngay trước ngày ngài nhận lễ tấn phong giám mục mùng 4 tháng 3 năm 1979. Từ đó ngày mùng ba tháng Ba dương lịch là ngày kỷ niệm cung hiến hằng năm.
- 2018Khánh thành Tòa giám mục mớiSau khi đặt viên đá đầu tiên ngày 28 tháng 6 năm 2017, khu Tòa giám mục mới trong khuôn viên Xã Đoài được giám mục Phaolô Nguyễn Thái Hợp làm phép và cắt băng khánh thành ngày 15 tháng 8 năm 2018, đúng dịp lễ Đức Maria Hồn Xác Lên Trời.
- 2018Tách lập giáo phận Hà TĩnhNgày 22 tháng 12 năm 2018, phần địa bàn hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Bình được tách ra để lập giáo phận Hà Tĩnh. Từ mốc này địa bàn giáo phận Vinh gói gọn trong tỉnh Nghệ An, nên các con số thống kê trước và sau cuối năm 2018 chênh nhau rất rõ.
Xin ghi thẳng mấy điểm sử liệu cần lưu ý. Thứ nhất là niên đại xây ngôi thứ nhất. Bản tin của Hội đồng Giám mục và tư liệu về nhà thờ đều lấy mốc hoàn thành năm 1892, nhưng vài bài phổ thông ghi công trình dựng trong khoảng 1884 tới 1886, lại có bài ghi nhà thờ được nâng lên hàng chính tòa năm 1960 (năm thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam). Các con số ấy phản ánh những mốc khác nhau hoặc thiếu dẫn nguồn gốc, nên thư viện lấy mốc khánh thành năm 1892 làm chuẩn và ghi lại các con số kia để quý vị tiện đối chiếu.
Thứ hai là chiều cao tháp và đợt kiến thiết mới. Một số bài du lịch ghi tháp chuông ngôi năm 1979 cao chừng ba mươi ba mét, con số này lặp lại giữa các bài với nhau chứ thư viện chưa đối chiếu được trong văn bản chính thức của giáo phận. Ngoài ra, nằm trong quy hoạch tổng thể khởi sự từ ngày 28 tháng 6 năm 2017 (gồm Tòa giám mục mới khánh thành năm 2018 và Trung tâm Mục vụ khởi công năm 2021), từ cuối năm 2023 giáo phận bắt đầu hạ giải ngôi nhà thờ năm 1979 để kiến thiết ngôi nhà thờ chính tòa mới trên cùng nền đất lịch sử này.
IIIBa tòa tháp và lối cuốn nhọn
Mặt tiền là thứ làm nên dáng riêng của ngôi nhà thờ cung hiến năm 1979 tại Xã Đoài. Thay vì một tháp chính giữa hoặc hai tháp chuông đôi như phần lớn nhà thờ cùng thời, ở đây có ba tòa tháp xếp đối xứng, khối giữa vươn cao hơn hai khối hai bên. Bố cục ba khối ấy khiến mặt tiền trông rộng ngang chứ không dốc đứng, và từ ngoài cổng nhìn vào thì cả mặt nhà thờ hiện ra như một dãy chứ không như một mũi nhọn.
Ba khối tháp xếp đối xứng qua trục giữa, tháp giữa cao hơn. Trên tháp treo chuông, và tiếng chuông này là thứ định nhịp một ngày cho cả làng Xã Đoài cùng các xóm chung quanh.
Cột trụ, cổng vòm và các ô cửa đều làm theo lối cuốn nhọn của kiến trúc Gothic, dạng đã được giản lược cho hợp vật liệu và tay thợ tại chỗ. Tường xây gạch quét sáng, mái lợp ngói.
Lòng nhà thờ chia gian bằng hai hàng cột, dẫn mắt thẳng về cung thánh ở cuối. Trong cung thánh có bàn thờ và ngai tòa giám mục, dấu chỉ khiến ngôi này khác mọi nhà thờ giáo xứ chung quanh.
Nhà thờ không đứng một mình mà nằm trong khu Nhà Chung của giáo phận, cùng Tòa giám mục, Trung tâm Mục vụ, nhà nguyện, khu chủng viện và vườn cây. Khu Tòa giám mục mới được đặt viên đá đầu tiên tháng 6 năm 2017 và khánh thành ngày 15 tháng 8 năm 2018.
Như phần lớn nhà thờ lớn ở Việt Nam, khuôn viên có hang đá kính Đức Mẹ đắp theo hình hang Lộ Đức, là nơi giáo dân hay lần chuỗi Mân Côi ngoài giờ lễ, nhất là trong tháng Năm và tháng Mười.
Có một điều nên nói cho công bằng. Ngôi nhà thờ dựng năm 1979 ở Xã Đoài không phải một công trình gây choáng ngợp về kích thước, và người đi xem kiến trúc thuần túy có thể thấy nó giản dị hơn mấy ngôi nhà thờ đá nổi tiếng khác. Cái đáng xem ở đây nằm ở việc một khuôn viên thờ tự giữ vai trò đầu não cho hàng trăm nghìn giáo dân khắp xứ Nghệ (từng lên tới gần sáu trăm nghìn người trên ba tỉnh trước cuối năm 2018 và hơn ba trăm nghìn người tại Nghệ An sau khi tách giáo phận), và ở chỗ toàn bộ khu ấy vẫn nằm giữa một làng quê chứ không nằm giữa phố.
IVThế đất và hướng
Phần này cần rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy. Hướng của một ngôi nhà thờ theo lối cổ là hướng phụng vụ, tức quy tắc riêng của đạo về chỗ đặt bàn thờ và cung thánh, mà lối cổ nhất là quay cung thánh về phía đông, phía mặt trời mọc, để ánh sáng ban mai chiếu vào nơi cử hành. Đó là quy tắc của đạo, không phải kết quả của một cuộc xem đất. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều chép trong tư liệu của giáo phận.
Điều đầu tiên đáng đọc là chỗ đứng trong làng. Khu Nhà Chung Xã Đoài không nằm ở rìa mà nằm giữa một vùng dân cư đã có sẵn, đất bằng, cao ráo hơn ruộng chung quanh. Trong phép xem đất cổ truyền, dạng đất ấy gọi là đất nổi, cao hơn mặt ruộng một chút, thoát nước tốt, không úng. Với một vùng đồng bằng ven biển miền Trung hay chịu mưa lớn thì đó là tiêu chuẩn thực dụng trước khi là tiêu chuẩn của sách vở.
Thứ hai là minh đường, chữ cổ chỉ khoảng trống ngay trước công trình. Sân trước nhà thờ rộng và bằng, không bị nhà cửa áp sát, đủ chỗ cho những cuộc quy tụ hàng nghìn người trong các dịp lớn. Đọc theo lối cũ thì đó là minh đường rộng và sáng, thứ mà sách địa lý coi là điều kiện tốt bậc nhất. Chỗ khác với đình chùa là ở đây minh đường không chỉ để dẫn khí vào trong, mà thực sự là nơi diễn ra việc chính khi lòng nhà thờ không đủ chứa người.
Thứ ba là tọa hướng. Trục nhà thờ đặt theo lối quen của các nhà thờ dựng cuối thế kỷ 19 ở vùng này, cửa chính mở ra sân, cung thánh nằm ở đầu kia của trục. Nếu đem thước cổ truyền ra đo thì một trục dài có cửa mở ra khoảng trống rộng và lưng tựa vào khối nhà phụ phía sau là thế tiền án hậu chẩm dạng nhẹ, trước có chỗ thoáng, sau có chỗ tựa. Thư viện nói rõ lần nữa rằng người dựng nhà thờ đặt trục theo quy tắc phụng vụ và theo địa thế có sẵn, còn việc đọc ra thế đất là việc của thư viện.
Cuối cùng là quan hệ giữa nhà thờ và làng, thứ đáng kể hơn cả ba điều trên. Ở Xã Đoài, nhà thờ không đứng tách khỏi khu dân cư mà là tâm của nó, đường làng tỏa ra từ đó, nhà cửa quay về đó, và tiếng chuông trên tháp phủ tới tận ruộng. Trong cách nghĩ cổ truyền của người Việt, một công trình thờ tự đóng đúng vai trung tâm của một cộng đồng thì gọi là đắc vị, tức được đúng chỗ. Xã Đoài đắc vị theo nghĩa ấy, và điều đó không do một thầy địa lý nào định, mà do gần hai thế kỷ sinh hoạt đạo bồi đắp mà thành.
VLễ và lệ trong năm
Là nhà thờ chính tòa, Xã Đoài giữ đủ lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo tính theo dương lịch, và thêm vào đó mấy dịp riêng chỉ có ở một nhà thờ của giám mục. Bài chỉ ghi ngày theo lịch phụng vụ, không ghi giờ giấc.
| Thời điểm | Lễ hoặc nghi thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 15 tháng 8 | Lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời | Lễ bổn mạng của nhà thờ và cũng là lễ quan thầy của cả giáo phận, gốc từ việc dâng hiến giáo phận cho Đức Mẹ năm 1892. Đây là ngày quy tụ lớn nhất trong năm. |
| Ngày 3 tháng 3 | Kỷ niệm cung hiến nhà thờ | Thánh lễ kỷ niệm ngày cung hiến ngôi nhà thờ thứ ba năm 1979, một dịp chỉ nhà thờ này có. |
| Thứ Năm Tuần Thánh | Lễ dầu | Giám mục làm phép các loại dầu thánh dùng cho cả giáo phận, linh mục các xứ về đồng tế rồi mang dầu về xứ mình. Nghi thức này chỉ diễn ra ở nhà thờ chính tòa. |
| Tam Nhật Vượt Qua | Tuần Thánh và Phục Sinh | Chuỗi cử hành trọng thể nhất của năm phụng vụ, ngày thay đổi theo lịch Phục Sinh hằng năm. |
| Ngày 25 tháng 12 | Lễ Giáng Sinh | Dịp đông người thứ hai trong năm. Cả vùng làng đạo quanh Xã Đoài làm hang đá và trang hoàng từ đầu tháng Mười Hai. |
| Tháng Năm và tháng Mười | Tháng Hoa và tháng Mân Côi | Hai tháng kính Đức Mẹ, có dâng hoa và lần chuỗi Mân Côi ở hang đá, hợp với tước hiệu của nhà thờ. |
Ngoài lịch chung còn có chầu lượt, tức phiên chầu Thánh Thể luân phiên giữa các giáo xứ trong giáo phận, mỗi xứ một dịp trong năm. Đến phiên xứ nào thì xứ ấy trang hoàng nhà thờ, mời các xứ lân cận về dự, và dân trong xứ nghỉ việc đồng áng gần như một ngày tết. Ở vùng Nghi Lộc, chầu lượt là dịp mà người đi làm ăn xa hay thu xếp về, ngang với dịp Giáng Sinh.
Một nếp riêng nữa của vùng này là đọc kinh liên gia, các gia đình trong một xóm luân phiên mở cửa cho cả xóm tới đọc kinh buổi tối. Nếp ấy giữ cho việc đạo không dồn hết vào nhà thờ mà chia đều ra từng nhà, và nó là lý do người ta hay nói vùng Xã Đoài giữ đạo chắc.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Nghi Lộc (xã Nghi Diên, huyện Nghi Lộc cũ), tỉnh Nghệ An
- Đường tới
- Nhà thờ nằm ở xã Nghi Lộc (xã Nghi Diên, huyện Nghi Lộc cũ), tỉnh Nghệ An, cách trung tâm thành phố Vinh cũ chừng mười hai tới mười lăm cây số về phía tây bắc. Từ quốc lộ rẽ vào đường làng là tới thẳng cổng khu Nhà Chung.
- Toạ độ
- 18.7856, 105.6151
Đây là nhà thờ chính tòa đang hoạt động và nằm trong khuôn viên Tòa giám mục, không phải khu tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Khách tới cần ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, đi nhẹ nói khẽ, không đi lại hay chụp ảnh ở khu cung thánh, phần đặt bàn thờ và ngai tòa giám mục. Nếu tới đúng lúc đang có thánh lễ, xin quý vị ngồi phía cuối nhà thờ và giữ yên lặng. Các khu nhà làm việc của giáo phận là khu riêng, xin hỏi trước khi bước vào.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Xã Đoài
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Xã Đoài thuộc giáo phận nào
Thuộc giáo phận Vinh, và đây chính là nhà thờ chính tòa của giáo phận ấy. Tên nhà thờ lấy theo tên làng Xã Đoài ở vùng Nghi Diên thuộc xã Nghi Lộc, còn tên giáo phận lấy theo thành phố Vinh, nên hai tên khác nhau mà cùng chỉ một trung tâm. Không có giáo phận nào tên Xã Đoài.
Nhà thờ chính tòa Xã Đoài dâng kính ai
Dâng kính Đức Mẹ Lên Trời, nói đủ là Đức Maria Hồn Xác Lên Trời, lễ bổn mạng ngày 15 tháng 8 dương lịch. Tước hiệu này trùng với bổn mạng của cả giáo phận, vì ngày 15 tháng 8 năm 1892 giám mục Louis Pineau Trị đã dâng hiến toàn giáo phận cho Đức Mẹ.
Nhà thờ chính tòa khác nhà thờ thường ở chỗ nào
Ở chỗ có đặt ngai tòa của giám mục trong cung thánh, dấu chỉ quyền giảng dạy và coi sóc của ngài. Mỗi giáo phận chỉ có một nhà thờ chính tòa, và các việc như lễ truyền chức hay lễ dầu sáng Thứ Năm Tuần Thánh đều diễn ra tại đây cho cả giáo phận.
Nhà thờ Xã Đoài xây năm nào
Ngôi nhà thờ thứ ba trên cùng một nền được cung hiến ngày 3 tháng 3 năm 1979 và bắt đầu hạ giải từ cuối năm 2023 để kiến thiết ngôi nhà thờ mới. Ngôi thứ nhất khánh thành năm 1892. Vài bài phổ thông ghi các mốc 1884, 1886 hoặc 1960, những con số ấy phản ánh các mốc khác nhau mà thư viện đã phân tích trong mục lịch sử.
Giáo phận Vinh lập năm nào và lớn cỡ nào
Lập ngày 27 tháng 3 năm 1846 theo sắc chỉ Ex debitu pastoralis, mang tên Vinh chính thức từ ngày 3 tháng 12 năm 1924. Trước khi tách lập giáo phận Hà Tĩnh vào ngày 22 tháng 12 năm 2018, giáo phận coi sóc 194 giáo xứ với khoảng 546.702 tới 558.256 giáo dân trên ba tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình. Sau khi chia tách, giáo phận Vinh gói gọn trong tỉnh Nghệ An với 93 giáo xứ và khoảng 282.000 giáo dân cuối năm 2018, tăng lên hơn 308.000 giáo dân trong những năm sau đó.