Nằm giữa thung lũng núi non hùng vĩ ở sườn đông nam dãy Đại Kavkaz, cách thủ đô Baku khoảng 120 km về phía tây, thành phố cổ Shamakhi trong suốt nhiều thế kỷ từng là kinh đô phồn hoa của vương quốc Shirvanshah và là trung tâm giao thương huyết mạch trên Con đường Tơ lụa đi qua vùng Kavkaz. Ngự trị ngay tại trái tim khu phố lịch sử của cố đô ấy là Thánh đường Juma tại Shamakhi (tiếng Azerbaijan viết theo chữ Latinh chuẩn là Samaxi Cume Mescidi, tức Đại Thánh đường Thứ Sáu của Shamakhi), một công trình đồ sộ bằng đá vôi trắng kem với mặt tiền cổng vòm liên hoàn, ba mái vòm lớn trang trí họa tiết hình học xanh ngọc và hai ngọn tháp báo lễ (minaret) vươn cao hơn 36 mét lên nền trời núi rừng Kavkaz.
Được khởi dựng vào năm 743 tới 744 Công nguyên (tức năm 126 theo lịch Hồi giáo Hijri) dưới thời vương triều Umayyad, Thánh đường Juma tại Shamakhi tự hào giữ vị thế là ngôi thánh đường Hồi Giáo cổ xưa nhất trên toàn lãnh thổ Cộng hòa Azerbaijan và là ngôi thánh đường cổ thứ hai của toàn bộ vùng Kavkaz rộng lớn (chỉ đứng sau Thánh đường Juma tại thành cổ Derbent lập năm 733 tới 734). Trải qua gần một ngàn ba trăm năm lịch sử, ngôi đền đã bốn lần bị tàn phá bởi những trận đại địa chấn khốc liệt bậc nhất vùng đứt gãy Kavkaz (năm 1192, 1656, 1859 và 1902) cùng ngọn lửa chiến tranh tháng 3 năm 1918, nhưng sau mỗi lần đổ nát, người dân vùng Shirvan cùng các kiến trúc sư tài danh như Qasim bey Hajibababeyov, Jozef Goslawski và Ziver bey Ahmadbeyov (tác giả của Thánh đường Taza Pir, Baku) lại kiên cường dựng dậy ngôi đền từ đống tro tàn, biến nơi đây thành biểu tượng bất khuất của đức tin và văn minh kiến trúc Azerbaijan bên cạnh Thánh đường Bibi-Heybat, Baku.
IThờ Phượng Đấng Tối Cao Allah, Vị Thế Đại Thánh Đường Thứ Sáu Đầu Tiên Vùng Nam Kavkaz Và Học Viện Madrasa Cổ Đại
Trong truyền thống độc thần tuyệt đối (Tawhid) của Hồi Giáo, Thánh đường Juma tại Shamakhi được thánh hiến duy nhất để thờ phượng Đấng Tối Cao Allah. Danh xưng Juma Masjid (Masjid al-Jumu'ah trong tiếng Ả Rập, hay Cume Mescidi trong tiếng Azerbaijan) có nghĩa là Đại Thánh đường Ngày Thứ Sáu hay Thánh đường Cộng đoàn Trung tâm: khác với những nhà nguyện nhỏ trong từng khu phố chỉ phục vụ năm thời lễ nguyện hằng ngày, Đại thánh đường Juma là ngôi đền chính thức của cả một đô thị lớn hoặc một vương quốc, nơi toàn thể cộng đồng tín hữu quy tụ vào buổi trưa ngày Thứ Sáu hằng tuần để cử hành lễ nguyện tập thể và lắng nghe bài thuyết giáo (Khutbah) từ trên giảng đài Minbar.
Khi đạo Hồi bắt đầu lan tỏa từ bán đảo Ả Rập lên vùng Nam Kavkaz vào thế kỷ thứ 8 dưới thời vương triều Umayyad, thành phố Shamakhi (vốn đã được nhà địa lý Hy Lạp cổ đại Claudius Ptolemy nhắc đến từ thế kỷ thứ 2 Công nguyên dưới tên gọi Kemakhiya hay Mamakhiya của xứ Albania Kavkaz, nơi xưa kia từng có các tín ngưỡng bản địa và hỏa giáo tương tự truyền thống tại Đền Lửa Ateshgah, Baku) đã được chọn làm trung tâm hành chính và quân sự chiến lược của vùng Shirvan. Việc dựng lên Đại thánh đường Juma tại Shamakhi vào năm 743 tới 744 Công nguyên không chỉ đáp ứng nhu cầu cầu nguyện mà còn tuyên cáo sự xác lập chính thức của văn minh Hồi giáo tại miền đất phía nam dãy núi Đại Kavkaz.
Một đặc điểm vô cùng độc đáo trong không gian phụng vụ và thần học tại Thánh đường Juma của Shamakhi là bố cục ba gian cầu nguyện độc lập nằm liền kề nhau dưới ba mái vòm, mỗi gian đều có khám cầu nguyện Mihrab riêng hướng thẳng về phương Qibla (thánh địa Kaaba tại Mecca). Trong lịch sử giao thoa tôn giáo của vùng Shirvan, Shamakhi là nơi hội tụ của cả các dòng chảy Hồi giáo Sunni (đặc biệt là hai trường phái pháp lý Shafi'i và Hanafi rất thịnh hành ở miền bắc Azerbaijan và vùng núi Kavkaz) lẫn dòng chảy Hồi giáo Shia Ja'fari (phát triển mạnh từ thời kỳ Safavid thế kỷ 16) cùng các dòng tu minh triết Sufi (như dòng Khalwatiyya và Hurufiyya gắn liền với đại thi hào Imadaddin Nasimi sinh ra ngay tại khu phố này của Shamakhi vào năm 1369).
Thiết kế ba đại sảnh thông nhau qua những cổng vòm lớn vừa cho phép phân chia khu vực cầu nguyện trang nghiêm giữa nam giới và nữ giới hoặc giữa các nhóm học giả trong ngày thường, vừa có thể mở thông hoàn toàn thành một đại sảnh thống nhất dài gần năm mươi mét trong các kỳ đại lễ Thứ Sáu và lễ Bayram. Tinh thần cầu nguyện hòa hợp giữa các nhánh Hồi giáo tại Thánh đường Juma ở Shamakhi từ hơn một thiên niên kỷ trước chính là tiền đề lịch sử cho truyền thống Cầu nguyện Hợp nhất (Vahdat Namazi) đang được cử hành tại Thánh đường Taza Pir, Baku ngày nay.
Bằng chứng khảo cổ và văn bia xác nhận niên đại thế kỷ thứ 8 của Thánh đường Juma tại Shamakhi đã được tìm thấy vào năm 1902, khi ủy ban trùng tu do nhà địa chất học kiêm kỹ sư Shahsuvarov dẫn đầu tiến hành tháo dỡ các mảng tường bị nứt vỡ sau trận động đất lớn để gia cố nền móng. Trong quá trình đào sâu xuống lớp móng cổ của khu vực sảnh trung tâm, các nhà khảo cổ đã phát hiện một tấm văn bia đá khắc chữ Ả Rập cổ ghi rõ ngôi thánh đường được khởi dựng vào năm 126 theo lịch Hồi giáo Hijri (tương ứng với năm 743 tới 744 Công nguyên).
Niên đại 743 Công nguyên này hoàn toàn khớp với các biên niên sử Ả Rập và vùng Kavkaz viết về các chiến dịch của hoàng thân nhà Umayyad kiêm danh tướng Maslama ibn Abd al-Malik (còn được biên niên sử địa phương gọi là Abu Muslim) tại vùng Derbent và Shirvan. Sau khi củng cố thành lũy và lập Thánh đường Juma tại Derbent (năm 733 tới 734), chính quyền Ả Rập tại Shirvan đã cho xây dựng Đại thánh đường Juma tại Shamakhi làm trụ cột tâm linh thứ hai ở vùng Kavkaz.
Không chỉ là nơi cử hành lễ nguyện Namaz, trong suốt thời kỳ hoàng kim của vương triều Shirvanshah từ thế kỷ 9 tới thế kỷ 16, quần thể Thánh đường Juma tại Shamakhi còn là một trung tâm đại học Hồi giáo (Madrasa) danh tiếng bậc nhất vùng Kavkaz. Bao quanh sân đền rộng lớn là dãy các phòng học nhỏ (hujra) có mái vòm cuốn, nơi các sinh viên và học giả từ khắp Ba Tư, Trung Á, Dagestan và Anatolia đến nghiên cứu thần học Kinh Qur'an, luật học Hồi giáo (Fiqh), thiên văn học, y học và thi ca cổ điển. Chính bầu không khí học thuật uyên bác quanh Thánh đường Juma đã nuôi dưỡng nên thế hệ những danh nhân văn hóa kiệt xuất của xứ Shirvan như đại thi hào thế kỷ 12 Khaqani Shirvani, triết gia kiêm thi sĩ thế kỷ 14 Imadaddin Nasimi và nhà thơ thế kỷ 19 Seyid Azim Shirvani.
IIHành Trình 1.300 Năm Vượt Qua Bốn Trận Đại Địa Chấn Lịch Sử, Biến Cố Năm 1918 Và Cuộc Đại Trùng Tu Thế Kỷ 21
Nằm ngay trên đới đứt gãy kiến tạo hoạt động mạnh mẽ nhất ở sườn nam dãy Đại Kavkaz, lịch sử của thành phố Shamakhi và Thánh đường Juma là câu chuyện phi thường về sức sống bền bỉ của con người trước thiên tai và nhân họa: bốn lần bị động đất san phẳng gần như toàn bộ thành phố và một lần bị đốt cháy trong chiến tranh, ngôi thánh đường cổ nhất Azerbaijan vẫn luôn được dựng lại trên đúng nền móng thiêng liêng năm 743.
- Năm 743 tới 744 Công nguyên (126 AH)Khởi dựng Đại thánh đường Juma đầu tiên tại Shamakhi dưới thời UmayyadĐược xây dựng vào năm 126 lịch Hồi giáo Hijri theo văn bia cổ phát hiện năm 1902, trở thành ngôi thánh đường Hồi giáo đầu tiên trên lãnh thổ Azerbaijan và là trung tâm tôn giáo của kinh đô vùng Shirvan.
- Cuối thế kỷ 12 (năm 1192) và thế kỷ 17 (năm 1656)Trùng tu lớn dưới thời các vua Shirvanshah và thời kỳ Safavid sau các trận động đấtNăm 1192, một trận động đất khủng khiếp phá hủy Shamakhi (khiến Quốc vương Shirvanshah Akhsitan I phải dời đô về Baku), Thánh đường Juma được xây dựng lại kiên cố hơn; sau trận động đất năm 1656 thời Safavid, ngôi đền tiếp tục được trùng tu và mở rộng khu học viện Madrasa.
- Năm 1859 tới 1860Tái thiết bởi kiến trúc sư Qasim bey Hajibababeyov sau trận động đất lịch sử năm 1859Sau trận động đất ngày 2 tháng 12 năm 1859 khiến thủ phủ tỉnh phải dời từ Shamakhi về Baku, kiến trúc sư hàng đầu vùng Shirvan là Qasim bey Hajibababeyov (1811 tới 1874) đã thiết kế phục dựng lại Thánh đường Juma như họa sĩ Nga Grigory Gagarin từng phác họa.
- 13 tháng 2 năm 1902 tới năm 1909Tái thiết quy mô lớn theo đồ án của Jozef Goslawski và Ziver bey AhmadbeyovTrận đại địa chấn ngày 13 tháng 2 năm 1902 tàn phá nặng nề Shamakhi; một ủy ban quyên góp toàn vùng Kavkaz được thành lập, giao cho kiến trúc sư Ziver bey Ahmadbeyov và kiến trúc sư người Ba Lan Jozef Goslawski (1865 tới 1904) thiết kế lại ngôi đền bề thế với ba mái vòm và hai tháp minaret.
- Tháng 3 năm 1918 và thời kỳ Xô viếtBi kịch hỏa hoạn tháng 3 năm 1918 và bảy mươi năm hoang phếTrong biến cố đẫm máu tháng 3 năm 1918 tại Shamakhi, các lực lượng vũ trang Dashnak đã phóng hỏa đốt cháy Thánh đường Juma khi hàng trăm người dân không vũ khí đang trú ẩn bên trong; suốt thời kỳ Xô viết ngôi đền mang đầy vết cháy đen không được sử dụng đúng chức năng tôn giáo.
- Tháng 12 năm 2009 tới 17 tháng 5 năm 2013Đại trùng tu toàn diện theo sắc lệnh Tổng thống và sự bảo trợ của Quỹ Heydar AliyevThực hiện sắc lệnh tháng 12 năm 2009 của Tổng thống Ilham Aliyev trong khuôn khổ dự án Địa chỉ Khoan dung của Quỹ Heydar Aliyev, toàn bộ quần thể Thánh đường Juma được gia cố chống động đất cấp 9, phục dựng hoàn hảo hai ngọn tháp minaret cao 36,4 mét, ba mái vòm và khánh thành trọng thể ngày 17 tháng 5 năm 2013.
Cuộc gặp gỡ giữa hai thiên tài kiến trúc Ziver bey Ahmadbeyov và Jozef Goslawski sau trận động đất năm 1902. Khi trận động đất mạnh tới 6,9 độ Richter ngày 13 tháng 2 năm 1902 san phẳng hơn bốn ngàn ngôi nhà ở Shamakhi và làm sập phần lớn Thánh đường Juma (chỉ còn lại một số mảng tường đá dày và nền móng cổ năm 743), người dân khắp Azerbaijan đã phát động phong trào quyên góp cứu trợ. Chàng kiến trúc sư trẻ người bản xứ Shamakhi vừa tốt nghiệp ở Saint Petersburg trở về chính là Ziver bey Ahmadbeyov (1873 tới 1925, người chỉ ba năm sau đó sẽ thiết kế Thánh đường Taza Pir, Baku). Ông Ahmadbeyov đã vẽ bản phác thảo đầu tiên với mong muốn giữ nguyên đường nét cổ truyền của ngôi đền quê hương.
Sau đó, Ủy ban tái thiết đã mời thêm kiến trúc sư trưởng của thành phố Baku lúc bấy giờ là Jozef Goslawski (Iozef Vikentyevich Goslavsky, 1865 tới 1904, kiến trúc sư tài hoa người Ba Lan từng thiết kế Dinh thự Ismailiyya và Tòa thị chính Baku) cùng phối hợp với kỹ sư Kazimirsir để hoàn thiện đồ án kết cấu chịu lực mới. Sự kết hợp giữa tâm hồn bản địa Shirvan của Ziver bey Ahmadbeyov và kỹ thuật kết cấu châu Âu hiện đại của Jozef Goslawski đã khai sinh ra diện mạo kỳ vĩ của Thánh đường Juma với ba mái vòm vương giả và hai tháp minaret vươn cao. Dù việc xây dựng bị gián đoạn vào năm 1918 bởi vụ thảm sát và phóng hỏa kinh hoàng (những vết lửa cháy sém trên đá cổ từ tháng 3 năm 1918 vẫn được các chuyên gia trùng tu năm 2013 giữ lại một phần làm chứng tích lịch sử), bản vẽ tâm huyết của Goslawski và Ahmadbeyov cuối cùng đã được hiện thực hóa trọn vẹn tới từng chi tiết trong đợt đại trùng tu hoàn thành ngày 17 tháng 5 năm 2013.
IIIBố Cục Ba Đại Sảnh Cầu Nguyện Dài 46 Mét, Ba Mái Vòm Vương Miện, Hai Tháp Minaret Cao 36,4 Mét Và Phế Tích Madrasa Cổ
Khác với kiểu mặt bằng hình vuông một mái vòm trung tâm thường gặp ở bán đảo Absheron như Thánh đường Taza Pir, Baku, Thánh đường Juma tại Shamakhi sở hữu mặt bằng hình chữ nhật trải dài theo trục đông tây (kích thước dài 46 mét, rộng 28 mét) chia làm ba đại sảnh cầu nguyện hình vuông nằm nối tiếp nhau. Kiểu bố cục ba gian trải rộng này vừa mang dấu ấn của những đại thánh đường thời kỳ đầu Hồi giáo thế kỷ thứ 8 (như Thánh đường Umayyad tại Damascus và Thánh đường Juma tại Derbent), vừa là một giải pháp kỹ thuật chống động đất thông minh của trường phái kiến trúc Shirvan.
Không gian nội thất dài 46 mét và rộng 28 mét của thánh đường được chia thành ba gian sảnh lớn (gian trung tâm lớn nhất và hai gian bên đối xứng) ngăn cách nhưng vẫn liên thông với nhau qua các khung cổng vòm nhọn rộng mở. Điểm đặc biệt hiếm có là mỗi gian sảnh đều sở hữu một khám cầu nguyện Mihrab riêng biệt trổ vào bức tường phía nam hướng về Mecca, cùng với lối ra vào riêng từ hành lang mặt tiền, cho phép hơn 1.500 tín hữu cầu nguyện cùng lúc.
Mặt tiền chính nhìn ra sân lớn ở phía bắc được tạo hình vô cùng thanh thoát bằng một dãy hành lang cổng vòm nhọn liên hoàn (arcade) đỡ bởi các trụ đá vững chắc. Ở chính giữa mặt tiền là cổng chào Pishtaq vươn cao nổi bật với các mảng chạm khắc hoa văn thực vật, họa tiết hình học đan xen (girih) và những dải thư pháp chữ Ả Rập khắc chìm tinh xảo trên nền đá vôi trắng vàng khai thác tại vùng núi Shirvan.
Phía trên ba gian cầu nguyện là ba mái vòm hình bán cầu nhọn, trong đó mái vòm trung tâm có đường kính và chiều cao vượt trội (cao khoảng 17 mét), được nâng đỡ trên cổ vòm hình đa giác trổ nhiều cửa sổ vòm lấy sáng theo đúng bản vẽ năm 1902 của Jozef Goslawski (người lấy cảm hứng từ vương miện đá của lăng mộ các vị vua Shirvanshah thế kỷ 15). Trong đợt đại trùng tu năm 2013, ba mái vòm được ốp gạch men hoa văn hình học sắc xanh lam ngọc bích kết hợp vàng cát tuyệt đẹp.
Vươn cao đối xứng ở hai góc mặt tiền phía bắc là hai ngọn tháp minaret hình trụ tròn thanh mảnh cao tới 36,4 mét. Thân tháp được xây bằng đá vôi chạm nổi các dải băng hoa văn hình học và dòng minh văn chữ Kufic cổ ghi nhớ niên đại khởi dựng năm 126 lịch Hồi giáo (năm 743 Công nguyên). Đỉnh tháp có ban công nhũ đá muqarnas và chóp vòm nhỏ lợp gạch men xanh ngọc đồng bộ với ba mái vòm chính.
Do Shamakhi nằm ở vùng tâm chấn động đất mạnh bậc nhất Kavkaz, trong cuộc đại trùng tu năm 2009 tới 2013, các kỹ sư đã gia cố bên dưới nền móng sâu 4 mét bằng hệ khung bê tông cốt thép ẩn bên trong tường đá vôi dày tới 2 mét, giúp công trình có khả năng chịu được động đất lên tới 8 hoặc 9 độ Richter. Bên trong lòng đền, vòm trần được vẽ bích họa hoa văn phương Đông dát vàng lá, treo đèn chùm lớn và trải thảm cầu nguyện dệt tay truyền thống của trường phái thảm Shirvan.
Bao quanh quảng trường sân đền lát đá rộng lớn phía trước mặt tiền là dãy các phòng học có mái vòm cuốn của trường đại học Hồi giáo Madrasa cổ xưa được bảo tồn và phục dựng nguyên trạng, cùng với đài phun nước tẩy rửa (Ablution pavilion) ở giữa sân, thư viện Hồi giáo, hội trường hội thảo và khu trưng bày các cột đá, tảng đá cháy sém từ biến cố năm 1918 và các hiện vật khảo cổ thế kỷ thứ 8 tới thế kỷ 17.
| Hạng mục kiến trúc và Di vật lịch sử | Niên đại và Kiến trúc sư gắn liền | Đặc điểm kỹ thuật và Giá trị nghệ thuật |
|---|---|---|
| Nền móng cổ và Bố cục ba gian cầu nguyện | Năm 743 tới 744 (126 AH); mở rộng thời Shirvanshah thế kỷ 12 | Mặt bằng chữ nhật 46 × 28 m chia làm ba đại sảnh thông nhau, mỗi sảnh có một khám Mihrab riêng hướng về Mecca |
| Ba mái vòm chính và Mặt tiền cổng vòm | Tái thiết 1859 (Qasim bey Hajibababeyov) và 1902 (Jozef Goslawski, Ziver bey Ahmadbeyov) | Mái vòm trung tâm lớn và hai mái vòm bên đặt trên cổ vòm trổ cửa sổ, ốp gạch men hoa văn hình học xanh ngọc và vàng |
| Hai ngọn tháp Minaret cao 36,4 mét | Thiết kế năm 1902; hoàn thiện trọn vẹn năm 2009 tới 2013 | Hai tháp đá vôi vươn cao đối xứng ở mặt tiền phía bắc, chạm khắc dòng chữ Kufic ghi niên đại khởi dựng năm 126 Hijri |
| Dãy phòng học Madrasa cổ và Sân đền | Thế kỷ 12 tới thế kỷ 17; phục dựng năm 2013 | Các phòng học hujra mái vòm bao quanh sân đền, nơi từng đào tạo các học giả và thi nhân lớn của xứ Shirvan |
| Chứng tích đá cháy năm 1918 và Văn bia cổ | Bảo tồn trong đợt đại trùng tu 2009 tới 2013 | Giữ lại một phần mảng tường đá mang vết lửa cháy tháng 3/1918 và các tảng đá móng cổ để tưởng niệm lịch sử bi tráng |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng các nhà sáng lập Hồi giáo thế kỷ thứ 8 cũng như các kiến trúc sư trường phái Shirvan không sử dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch Thánh đường Juma tại Shamakhi. Việc chọn vị trí gắn liền với trung tâm đô thị cổ Shamakhi trên tuyến giao thương xuyên Kavkaz, còn hướng của ba khám cầu nguyện Mihrab tuân thủ tuyệt đối quy tắc định hướng Qibla của Hồi giáo: quay thẳng về hướng Nam (hơi chếch Tây Nam khoảng 13 độ từ kinh độ của Shamakhi để nhìn thẳng về thánh địa Kaaba tại Mecca). Những phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa lý của vùng núi phía bắc Azerbaijan tại tọa độ 40,6301 độ vĩ bắc, 48,6368 độ kinh đông, thành phố cổ Shamakhi tọa lạc ở độ cao khoảng 750 tới 800 mét so với mực nước biển, nằm trong một bồn địa thung lũng núi cao được bao bọc bốn bề bởi các dãy núi thuộc sườn đông nam của đại sơn mạch Đại Kavkaz (Greater Caucasus). Trong phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền, nếu như thủ đô Baku ở miền duyên hải mang cục thế hướng biển thì cố đô Shamakhi lại là một sơn cốc minh đường điển hình của miền sơn cước: phía bắc và tây bắc của thành phố và thánh đường là những đỉnh núi cao hùng vĩ của dãy Đại Kavkaz (với đỉnh Babadag và cao nguyên Pirqulu cao trên 2.000 mét) đổ mạch xuống làm tổ sơn và thiếu tổ sơn che chở khỏi gió lạnh phương bắc; hai bên tả hữu có hai dòng sông núi là sông Pirsaat ở phía đông và sông Aghsu (Zoqalavay) ở phía tây chảy ôm lấy bình nguyên Shamakhi theo thế nhị thủy giao hội hoàn bão.
Về bố cục nội cuộc và định hướng, khối nhà chính của Thánh đường Juma có mặt bằng chữ nhật dài 46 mét trải ngang theo trục đông tây như một bức bình phong đá vững chãi trấn giữ trung tâm thung lũng. Mặt tiền cổng vòm và hai ngọn tháp minaret cao 36,4 mét mở ra quảng trường sân đền rộng lớn ở phía bắc có dãy phòng học Madrasa và hồ nước tẩy rửa ở giữa làm nội minh đường tụ khí; trong khi bức tường hậu phía nam chứa ba khám Mihrab hướng thẳng về phương Nam (phương Ly hỏa và cũng là hướng Qibla về Mecca), đón ánh nắng ấm áp chiếu dọc theo thung lũng sông Pirsaat mở ra đồng bằng Shirvan ở phía nam. Dù nằm trên đới đứt gãy địa chất mạnh, việc hạ thấp trọng tâm bằng bố cục ba gian trải rộng và bao bọc bằng quần thể sân tường khép kín đã giúp linh địa 1.300 năm tuổi này giữ vững khí trường trang nghiêm qua muôn đời.
VĐại Lễ Cầu Nguyện Thứ Sáu Jumu'ah, Tháng Chay Ramadan, Lễ Hiến Sinh Qurban Bayram Và Ngày Tưởng Niệm 31 Tháng 3 Tại Shamakhi
Là trung tâm tâm linh tối cao của toàn vùng Shirvan lịch sử, các sinh hoạt tôn giáo tại Thánh đường Juma của Shamakhi diễn ra sôi động quanh năm theo lịch Hồi giáo (lịch âm Hijri) kết hợp với các ngày lễ văn hóa và tưởng niệm lịch sử của Cộng hòa Azerbaijan.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên đại lễ và Sự kiện | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Thánh đường Juma, Shamakhi |
|---|---|---|---|
| Trưa Thứ Sáu hằng tuần (Salat al-Jumu'ah) | Hằng tuần | Đại lễ Cầu nguyện Cộng đoàn Ngày Thứ Sáu | Đúng với tên gọi Thánh đường Juma (Thánh đường Thứ Sáu) có từ năm 743, cư dân khắp thành phố Shamakhi và các làng mạc vùng núi Shirvan quy tụ về ba đại sảnh cầu nguyện để nghe giảng Khutbah và cử hành lễ nguyện chung. |
| Tháng thứ 9 lịch Hồi giáo và ngày 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo Hijri | Tháng Chay Ramadan, Đêm Định Mệnh (Qadr Gecesi) và Đại lễ Ramazan Bayrami (Eid al-Fitr) | Suốt tháng Ramadan, sân đền rực sáng ánh đèn mỗi đêm với các buổi đọc Kinh Qur'an và bữa ăn tối Iftar từ thiện; sáng ngày 1 tháng Shawwal cử hành đại lễ cầu nguyện kết thúc tháng chay. |
| Ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah (tháng thứ 12 lịch Hồi giáo) | Lịch Hồi giáo Hijri | Đại lễ Hiến Sinh (Qurban Bayrami / Eid al-Adha) | Hàng nghìn tín hữu dự lễ cầu nguyện sáng sớm tại ba gian sảnh và ngoài sân đền, sau đó thực hiện nghi thức chia sẻ phần thịt hiến sinh cho các gia đình nghèo trong toàn huyện Shamakhi. |
| Ngày 31 tháng 3 dương lịch hằng năm | Dương lịch (Quốc lễ tưởng niệm tại Azerbaijan) | Ngày Tưởng niệm các Nạn nhân Thảm sát tháng 3 năm 1918 | Các vị chức sắc tôn giáo, người dân Shamakhi và khách hành hương quy tụ tại Thánh đường Juma để đọc kinh cầu siêu bên mảng tường đá còn lưu dấu vết cháy năm 1918, tưởng nhớ hàng trăm cư dân đã thiệt mạng ngay trong lòng thánh đường. |
Điểm dừng chân tâm linh không thể thiếu trên hành trình khám phá cố đô Shirvan và quê hương thi hào Nasimi. Ngày nay, chuyến hành hương và du lịch văn hóa từ thủ đô Baku (nơi có Thánh đường Taza Pir, Baku, Thánh đường Bibi-Heybat, Baku, Nhà thờ chính tòa Các Phụ Nữ Mang Dầu Thơm, Baku và Đền Lửa Ateshgah, Baku) ngược lên miền núi phía tây bắc đến Shamakhi luôn lấy Thánh đường Juma làm tâm điểm. Từ khuôn viên Thánh đường Juma, du khách có thể kết hợp viếng thăm cụm Lăng mộ Bảy Mái Vòm (Yeddi Gumbaz) của các vị vua Shirvanshah trên đồi cao, lăng mộ Sufi Diri Baba xây âm vào vách đá và tham dự Lễ hội Thơ ca và Tâm linh Nasimi Festival được tổ chức định kỳ tại Shamakhi để tôn vinh truyền thống văn chương và triết học Hồi giáo hơn một ngàn năm của vùng đất cổ này.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ Imadaddin Nasimi, trung tâm thành phố Shamakhi, huyện Shamakhi, AZ5600, Cộng hòa Azerbaijan
- Đường tới
- Thánh đường Juma tọa lạc tại khu phố lịch sử Imadaddin Nasimi ngay trung tâm thành phố Shamakhi, cách thủ đô Baku khoảng 118 km về phía tây theo tuyến đường cao tốc Baku đi Shamakhi và Ismayilli (quốc lộ M4). Từ Bến xe buýt Quốc tế Baku (Baku International Bus Terminal), mỗi ngày đều có nhiều chuyến xe buýt và xe minibus chạy thẳng lên trung tâm thành phố Shamakhi mất khoảng 1 giờ 45 phút tới 2 giờ đồng hồ; từ bến xe Shamakhi, quý vị đi bộ hoặc đi taxi chưa đầy 5 phút là tới quảng trường Thánh đường Juma.
- Toạ độ
- 40.6301, 48.6368
Thánh đường Juma tại Shamakhi mở cửa hằng ngày đón tín hữu cầu nguyện và mở cửa miễn phí cho du khách trong nước cũng như quốc tế vào tham quan khu sân đền, khu trưng bày khảo cổ và nội thất ba đại sảnh (ngoài các khung giờ đang diễn ra lễ nguyện chính). Khi vào khuôn viên và đặc biệt là khi bước vào bên trong sảnh cầu nguyện, du khách cần tuân thủ quy định trang phục tôn nghiêm của Hồi giáo: nam giới mặc quần dài và áo có tay; nữ giới mặc trang phục dài kín đáo và quàng khăn trùm kín tóc (tại phòng đón tiếp ở cổng vào có chuẩn bị sẵn áo choàng dài và khăn trùm đầu miễn phí cho nữ du khách mượn). Quý vị nhớ tháo giày dép đặt lên kệ trước khi bước lên thảm cầu nguyện và giữ im lặng tôn trọng những người đang hành lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Juma tại Shamakhi
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Thánh đường Juma tại Shamakhi được công nhận là ngôi thánh đường Hồi giáo cổ nhất tại Azerbaijan?
Trong quá trình tháo dỡ và gia cố nền móng sau trận động đất lớn năm 1902, ủy ban trùng tu do nhà địa chất học Shahsuvarov dẫn đầu đã phát hiện văn bia cổ khắc chữ Ả Rập xác nhận ngôi thánh đường được khởi dựng vào năm 126 theo lịch Hồi giáo Hijri, tức năm 743 tới 744 Công nguyên dưới thời danh tướng Ả Rập Maslama ibn Abd al-Malik. Niên đại này giúp Thánh đường Juma tại Shamakhi trở thành thánh đường cổ nhất Azerbaijan và cổ thứ hai toàn vùng Kavkaz (chỉ sau Thánh đường Juma tại Derbent lập năm 733).
Thánh đường Juma tại Shamakhi đã trải qua những trận động đất lớn nào trong lịch sử và những kiến trúc sư nào đã tái thiết ngôi đền?
Do nằm trên đới đứt gãy địa chất hoạt động mạnh của dãy Đại Kavkaz, ngôi đền đã bốn lần bị hư hại nặng bởi các trận đại địa chấn vào các năm 1192, 1656, 1859 và 1902. Sau trận động đất năm 1859, kiến trúc sư Qasim bey Hajibababeyov đã phục dựng lại ngôi đền; và sau trận động đất hủy diệt ngày 13 tháng 2 năm 1902, kiến trúc sư người Azerbaijan đầu tiên đào tạo tại châu Âu là Ziver bey Ahmadbeyov cùng kiến trúc sư người Ba Lan Jozef Goslawski đã thiết kế lại công trình với ba mái vòm và hai ngọn tháp minaret như diện mạo ngày nay.
Bố cục không gian bên trong của Thánh đường Juma tại Shamakhi có điểm gì khác biệt so với các thánh đường thông thường?
Thay vì chỉ có một phòng cầu nguyện hình vuông dưới một mái vòm duy nhất, Thánh đường Juma tại Shamakhi có mặt bằng hình chữ nhật lớn (dài 46 mét, rộng 28 mét) được chia thành ba đại sảnh cầu nguyện hình vuông nằm nối tiếp nhau và thông nhau qua các cổng vòm lớn. Mỗi đại sảnh trong số ba gian này đều được lợp một mái vòm riêng và có một khám cầu nguyện Mihrab riêng biệt hướng về Mecca.
Biến cố lịch sử bi thương nào đã xảy ra tại Thánh đường Juma ở Shamakhi vào tháng 3 năm 1918?
Trong các cuộc tấn công đẫm máu vào tháng 3 năm 1918 tại thành phố Shamakhi, hàng trăm cư dân địa phương gồm phụ nữ, trẻ em và người già đã chạy vào bên trong Thánh đường Juma vì tin rằng ngôi đền cổ 1.200 năm tuổi sẽ là nơi trú ẩn an toàn. Tuy nhiên, các lực lượng vũ trang cực đoan đã khóa cửa và phóng hỏa đốt cháy ngôi thánh đường khiến rất nhiều người thiệt mạng và làm hư hại nặng nề công trình đang trong giai đoạn hoàn thiện cuối cùng. Một phần mảng tường đá mang vết lửa cháy năm 1918 hiện vẫn được bảo tồn tại sân đền làm chứng tích lịch sử.
Cuộc đại trùng tu từ năm 2009 tới năm 2013 đã bảo tồn và nâng cấp Thánh đường Juma như thế nào?
Theo sắc lệnh tháng 12 năm 2009 của Tổng thống Ilham Aliyev và dưới sự bảo trợ của Quỹ Heydar Aliyev, toàn bộ ngôi đền được gia cố nền móng sâu 4 mét bằng kết cấu khung bê tông cốt thép ẩn trong tường đá dày 2 mét để chịu được động đất cấp 8 tới cấp 9. Đồng thời, ba mái vòm lớn ốp gạch men xanh ngọc và hai ngọn tháp minaret cao 36,4 mét theo đúng đồ án năm 1902 của Goslawski và Ahmadbeyov cùng dãy phòng học Madrasa cổ đã được phục dựng hoàn hảo và khánh thành ngày 17 tháng 5 năm 2013.
Quần thể Thánh đường Juma từng đóng vai trò gì đối với nền giáo dục và văn học cổ điển của vùng Shirvan?
Trong suốt thời Trung cổ dưới triều đại Shirvanshah, dãy phòng học (hujra) bao quanh sân Thánh đường Juma hoạt động như một trường đại học Hồi giáo (Madrasa) lớn dạy thần học, thiên văn học, triết học và văn chương. Môi trường học thuật quanh ngôi đền đã góp phần hun đúc nên truyền thống văn hóa rực rỡ của cố đô Shamakhi, quê hương của những danh nhân vĩ đại như đại thi hào thế kỷ 12 Khaqani Shirvani và nhà thơ triết gia thế kỷ 14 Imadaddin Nasimi.