Toạ lạc trên vùng gò đất cao Yuxari Mehle (Khu phố Thượng) thuộc quận Yasamal, ngay phía tây bắc khu Thành cổ Baku (Icherisheher), Thánh đường Taza Pir (tiếng Azerbaijan viết theo chữ Latinh chuẩn là Teze Pir Mescidi) vươn cao uy nghi giữa một khuôn viên rộng lớn lát đá cẩm thạch trắng và bao quanh bởi những tòa nhà cổng vòm mang phong cách phương Đông cổ điển. Nhìn từ các con phố dốc của thủ đô Baku hướng lên đồi, công trình nổi bật với khối sảnh cầu nguyện hình vuông bề thế xây bằng đá vôi trắng vàng bản địa của bán đảo Absheron, đội trên đỉnh là mái vòm nhọn lấp lánh chóp vàng cùng hai ngọn tháp báo lễ (minaret) thanh mảnh vươn thẳng lên nền trời lộng gió của biển Caspi. Ngay trên mặt tiền cổng chính, dòng chữ Ả Rập đúc bằng vàng nguyên chất tuyên xưng lời chứng đức tin La ilaha illallah (Không có thượng đế nào ngoài Allah) chiếu sáng rực rỡ dưới ánh nắng vùng Nam Kavkaz.
Trước khi những đại thánh đường hiện đại của thế kỷ 21 được dựng lên, Taza Pir trong suốt một trăm năm chính là ngôi thánh đường Hồi giáo có quy mô lớn nhất tại thủ đô Baku và là công trình tôn giáo đầu tiên ở thành phố này được xây dựng hoàn toàn bằng đá trắng nguyên khối với kỹ thuật kiến trúc hiện đại đầu thế kỷ 20. Hơn cả một kiệt tác kiến trúc giao thoa giữa trường phái cổ điển Shirvan-Absheron và nghệ thuật Hồi giáo Trung Đông do kiến trúc sư tiên phong Ziver bey Ahmadbeyov thiết kế từ năm 1905 tới năm 1914, Thánh đường Taza Pir còn là biểu tượng bất diệt cho lòng đạo đức và sự hào hiệp của người phụ nữ Azerbaijan: toàn bộ ngôi đền được dựng lên từ tài sản hiến tặng của nữ mạnh thường quân Nabat khanim Ashurbeyova (1795 tới 1912). Ngày nay, quần thể Taza Pir giữ vị thế là Trụ sở Trung ương của Hội đồng Người Hồi giáo vùng Kavkaz (Qafqaz Muselmanlari Idaresi), nơi các tín hữu dòng Shia và dòng Sunni cùng đứng cạnh nhau trong một hàng cầu nguyện thống nhất, thể hiện truyền thống bao dung và đoàn kết tôn giáo đặc trưng của đất nước Azerbaijan.
IThờ Phượng Đấng Tối Cao Allah, Nguồn Gốc Tên Gọi Taza Pir Từ Lăng Mộ Abu Said Abdulla Và Tinh Thần Cầu Nguyện Thống Nhất
Trong truyền thống Hồi giáo, Thánh đường Taza Pir là ngôi nhà của Thiên Chúa (Bayt Allah), nơi mọi lời cầu nguyện, suy tôn và cúi lạy chỉ hướng duy nhất về Đấng Tối Cao Allah. Toàn bộ trục không gian của đại sảnh cầu nguyện xoay về hướng Nam Tây Nam (hướng Qibla tại Baku nhìn thẳng về thánh địa Kaaba ở Mecca), được đánh dấu bằng hốc tường cầu nguyện Mihrab chạm khắc đá cẩm thạch và khảm vàng lá tuyệt đẹp ở chính giữa bức tường phía nam. Tuy nhiên, điều làm nên nét đặc sắc trong lịch sử tâm linh của địa điểm này chính là cái tên Taza Pir (Teze Pir), dịch nghĩa từng chữ từ tiếng Azerbaijan là Đền Thánh Mới hay Linh Địa Mới.
Theo các biên niên sử địa phương vùng Shirvan và Absheron, danh từ Pir trong văn hóa tâm linh Azerbaijan và Ba Tư dùng để chỉ mộ phần của một bậc hiền nhân, học giả đạo đức hoặc vị thánh Sufi được nhân dân tôn kính. Vào khoảng thế kỷ 14 hoặc thế kỷ 15, tại khu vực vách đá phía dưới sườn đồi này từng có ngôi mộ lăng (turbe) của Abu Said Abdulla (một nhà thần học và ẩn sĩ Hồi giáo uyên bác, còn được người dân Baku gọi tôn kính là Khalifa Damdam). Trải qua nhiều thế kỷ mưa gió và sự dịch chuyển địa chất của sườn đồi đá vôi, ngôi lăng mộ cổ ở chân vách đá bị sạt lở nghiêm trọng. Đến đầu thế kỷ 19 (khoảng năm 1817), một thương nhân giàu lòng đạo đức của Baku tên là Qasim bey đã cho trùng tu lại ngôi mộ và dời khu nhà nguyện lên vị trí gò đất cao bằng phẳng hơn ở phía trên; từ đó cư dân Baku gọi ngôi đền trên đồi cao này là Taza Pir (Ngôi đền Pir mới) để phân biệt với nền mộ cũ ở dưới thấp.
Về mặt thần học và xã hội học tôn giáo, Thánh đường Taza Pir đóng vai trò là trung tâm điều phối tinh thần tối cao của người Hồi giáo tại Cộng hòa Azerbaijan và toàn vùng Kavkaz. Sau khi mở cửa hoạt động trở lại vào năm 1943 giữa Thế chiến thứ hai, khuôn viên Taza Pir được chọn làm trụ sở chính thức của Hội đồng Tinh thần Người Hồi giáo vùng Ngoại Kavkaz (nay là Hội đồng Người Hồi giáo vùng Kavkaz, Qafqaz Muselmanlari Idaresi), đứng đầu là vị Giáo chủ mang tước hiệu Sheikh ul-Islam cùng vị Phó Giáo chủ mang tước hiệu Mufti.
Cấu trúc lãnh đạo song hành giữa vị Sheikh ul-Islam (đại diện cho truyền thống Hồi giáo dòng Shia Ja'fari, chiếm đa số lịch sử tại Baku và miền nam Azerbaijan) và vị Mufti (đại diện cho truyền thống Hồi giáo dòng Sunni Hanafi và Shafi'i, phổ biến tại các vùng phía bắc và tây bắc như Thánh đường Juma tại Shamakhi) làm việc dưới cùng một mái nhà tại Taza Pir đã tạo nên hiện tượng Cầu nguyện Hợp nhất (Vahdat Namazi) nổi tiếng thế giới của Azerbaijan: tại Taza Pir cũng như các thánh đường lớn ở Baku, tín hữu Shia và tín hữu Sunni cùng đứng chung vai sát cánh trên một tấm thảm cầu nguyện, lắng nghe cùng một bài giảng thứ Sáu (Khutbah) và tôn trọng những khác biệt nhỏ trong nghi thức đặt tay hay dùng viên đất sét cầu nguyện (Mohur / Turbah).
Câu chuyện lịch sử cảm động nhất gắn liền với việc xây dựng Đại thánh đường Taza Pir đầu thế kỷ 20 là cuộc đời của bà Nabat khanim Qoca qizi Ashurbeyova (1795 tới 1912). Sinh ra trong dòng họ quý tộc và chủ mỏ dầu Ashurbeyov giàu có bậc nhất bán đảo Absheron (cháu nội của Haji Imamverdi bey Ashurbeyov và là vợ của thương nhân giàu có Haji Musa Rza Rzayev), bà Nabat khanim không chỉ nổi tiếng vì tuổi thọ hiếm có lên tới 117 tuổi mà còn vì tấm lòng bác ái bao la: bà đã tài trợ tiền xây dựng hệ thống đường ống dẫn nước sạch Shollar vào Baku, xây dựng bệnh viện Sabunchu cho người nghèo và xây nhà tắm công cộng miễn phí một ngày mỗi tuần cho người cơ nhỡ.
Vào đầu thế kỷ 20, khi nhìn thấy ngôi nhà nguyện Taza Pir cũ trên đồi đã xuống cấp trong khi thành phố Baku đang bước vào thời kỳ bùng nổ dầu mỏ đầu tiên với những dinh thự nguy nga, bà Nabat khanim đã lập lời thề xây dựng một đại thánh đường bề thế nhất Baku ngay bên cạnh mộ phần học giả Abu Said Abdulla. Bà đã mời chàng kiến trúc sư trẻ tuổi tài năng Ziver bey Ahmadbeyov (1873 tới 1925, người Azerbaijan đầu tiên tốt nghiệp Viện Kỹ sư Dân dụng Hoàng gia tại Saint Petersburg năm 1902), cấp toàn bộ kinh phí cho ông đi khảo sát thực tế các đại thánh đường cổ tại Istanbul, Cairo, Damascus và Jerusalem suốt nhiều tháng, rồi tự nguyện bỏ tiền túi (thậm chí bán cả những bộ trang sức quý giá của gia đình khi ngân sách phát sinh) để từ chối mọi khoản quyên góp bên ngoài với mong muốn dâng trọn vẹn công trình hoàn hảo ấy lên Thiên Chúa.
Một chi tiết kiến trúc tại lối vào chính của Thánh đường Taza Pir thường khiến du khách nước ngoài thắc mắc là sự hiện diện của hai ngôi mộ đá nằm ngay dưới ngưỡng bậc thềm tiền sảnh dẫn vào đại sảnh cầu nguyện. Đó không phải là mộ của vị thánh cổ đại Abu Said Abdulla (ngôi mộ cổ nằm ở khu vực hầm lăng riêng bên dưới), mà chính là nơi an nghỉ của bà Nabat khanim Ashurbeyova (qua đời ngày 7 tháng 12 năm 1912 ở tuổi 117, khi mái vòm thánh đường chỉ còn hai năm nữa là hoàn tất) và người con trai duy nhất của bà là ông Haji Abbasqulu Rzayev (người đã tiếp nối di nguyện của mẹ để hoàn thành trọn vẹn công trình vào năm 1914). Theo truyền thống khiêm nhường sâu sắc của các bậc tiền nhân Hồi giáo vùng Kavkaz, việc an táng người xây đền ngay tại bậc thềm cửa chính mang ý nghĩa rằng người quá cố xin được nằm dưới bước chân của những người tín hữu đi vào nhà Chúa, để mỗi người bước qua cửa đền đều đọc một lời cầu nguyện Al-Fatiha xin Allah thương xót cho linh hồn người đã hiến dâng ngôi thánh đường.
IITừ Lăng Mộ Thế Kỷ 14, Lễ Đặt Đá Móng Năm 1905 Với Haji Zeynalabdin Taghiyev Tới Đại Trùng Tu Thế Kỷ 21
Lịch sử của Thánh đường Taza Pir phản chiếu trọn vẹn hành trình biến đổi của thủ đô Baku: từ một thánh địa hành hương thời Trung cổ ngoài tường thành Icherisheher, vươn mình thành đại công trình thời kỳ văn nghệ phục hưng dầu mỏ đầu thế kỷ 20, vượt qua giai đoạn đóng cửa đầu thời Xô viết để trở thành trung tâm lãnh đạo Hồi giáo toàn vùng Kavkaz từ năm 1943 tới nay.
- Thế kỷ 14 tới thế kỷ 15 và năm 1817Hình thành lăng mộ học giả Abu Said Abdulla và đền nguyện Taza Pir đầu tiênMộ phần của nhà thần học Abu Said Abdulla (Khalifa Damdam) trở thành điểm hành hương thiêng liêng (Pir); năm 1817 thương nhân Qasim bey xây lại nhà nguyện trên gò đất cao phía trên vách đá, khai sinh tên gọi Taza Pir (Đền Mới).
- 23 tháng 7 năm 1905Khởi công xây dựng Đại thánh đường Taza Pir theo đồ án của Ziver bey AhmadbeyovNữ mạnh thường quân Nabat khanim Ashurbeyova khởi công xây dựng thánh đường mới; nhà triệu phú và nhà từ thiện vĩ đại Haji Zeynalabdin Taghiyev là người trực tiếp đặt viên đá móng đầu tiên dưới chân tường đền.
- 7 tháng 12 năm 1912 tới năm 1914Bà Nabat khanim qua đời ở tuổi 117 và con trai Haji Abbasqulu Rzayev hoàn tất công trìnhBà Nabat khanim Ashurbeyova qua đời cuối năm 1912 và được an táng ngay tại tiền sảnh đền; con trai bà là Haji Abbasqulu Rzayev tiếp tục giám sát thi công cho đến khi hoàn thành trọn vẹn vào năm 1914.
- 1917 tới 1943Bị đóng cửa đầu thời kỳ Xô viết và mở cửa trở lại năm 1943 làm trung tâm Hồi giáo KavkazSau năm 1917, thánh đường bị đóng cửa một thời gian và bị trưng dụng làm rạp chiếu phim, kho chứa; đến năm 1943, thánh đường được trả lại cho cộng đồng Hồi giáo và trở thành trụ sở Hội đồng Tinh thần Người Hồi giáo vùng Ngoại Kavkaz.
- 2005 tới 6 tháng 7 năm 2009Đại trùng tu toàn diện quần thể Taza Pir và xây dựng Tòa nhà Hội đồng Hồi giáo vùng KavkazTheo sắc lệnh năm 2005, toàn bộ thánh đường được trùng tu suốt bốn năm với kỹ thuật bảo tồn đá cổ, dát vàng 24 karat cho các dòng thư pháp, xây mới tòa nhà trụ sở Hội đồng Hồi giáo Kavkaz, thư viện cổ và khánh thành trọng thể ngày 6 tháng 7 năm 2009.
Cuộc hội ngộ của ba tên tuổi lớn tại lễ đặt đá móng năm 1905 và lễ hoàn công năm 1914. Biên niên sử báo chí Baku đầu thế kỷ 20 ghi lại một chi tiết vô cùng đẹp đẽ về tình đoàn kết của tầng lớp trí thức và doanh nhân Azerbaijan khi xây dựng Thánh đường Taza Pir. Vào ngày khởi công 23 tháng 7 năm 1905, bà Nabat khanim Ashurbeyova đã trân trọng mời nhà công nghiệp dầu mỏ và nhà từ thiện huyền thoại Haji Zeynalabdin Taghiyev (1823 tới 1924, người từng tài trợ xây dựng trường nữ học Hồi giáo thế tục đầu tiên ở phương Đông và cũng là người đóng góp tài chính lớn để xây dựng Nhà thờ chính tòa Chính thống giáo Các Phụ Nữ Mang Dầu Thơm tại Baku) đến đặt viên đá đầu tiên vào móng thánh đường. Chín năm sau, vào năm 1914, khi viên đá khóa vòm cuối cùng được lắp lên đỉnh mái vòm chính cao gần hai mươi mét, chính ông Haji Zeynalabdin Taghiyev lại được mời bước lên giàn giáo để đặt viên đá hoàn công ấy, khép lại một vòng tròn trọn vẹn của lòng nhân ái.
Bên cạnh giá trị tôn giáo, Thánh đường Taza Pir còn là tác phẩm mở đầu cho sự nghiệp lẫy lừng của kiến trúc sư Ziver bey Ahmadbeyov. Sau khi hoàn thành Taza Pir (cũng như tham gia thiết kế trùng tu Thánh đường Juma tại Shamakhi và thiết kế Thánh đường Ajdarbey / Thánh đường Xanh ở Baku), Ziver bey Ahmadbeyov đã trở thành Kiến trúc sư Trưởng đầu tiên của thủ đô Baku dưới thời Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan năm 1918, đặt nền móng cho trường phái kiến trúc quốc gia hiện đại của đất nước này.
IIIĐại Sảnh Vuông 19,6 Mét, Hai Ngọn Tháp Minaret Đá Vôi Absheron, Thư Pháp Bằng Vàng Ròng Và Đèn Chùm Thủy Tinh Murano
Về mặt bố cục và kỹ thuật xây dựng, Thánh đường Taza Pir là sự kết hợp điêu luyện giữa truyền thống chạm khắc đá vôi của trường phái kiến trúc Shirvan-Absheron bản địa với tỷ lệ không gian rộng mở của các đại thánh đường Ottoman và Mamluk. Toàn bộ công trình được xây bằng những khối đá vôi màu kem vàng ấm áp khai thác từ các mỏ đá cổ trên bán đảo Absheron, đặt ở trung tâm một quảng trường sân đền rộng hơn 6.000 mét vuông.
Mặt tiền chính của thánh đường được dẫn vào qua một hành lang cổng vòm (portico) chia làm ba nhịp vòm nhọn nâng đỡ bởi các cột đá chạm khắc hoa văn thực vật tinh xảo. Phía trên trán cổng chính là dòng minh văn chữ Ả Rập khắc câu kinh Shahada và các câu Kinh Qur'an được đúc và dát bằng vàng ròng 999 (tổng cộng hơn 3 kg vàng nguyên chất đã được sử dụng cho các chữ viết, đỉnh vòm và đỉnh tháp trong đợt trùng tu năm 2009). Ngay dưới chân bậc thềm cửa vào là phần mộ đá cẩm thạch của bà Nabat khanim Ashurbeyova và con trai Haji Abbasqulu Rzayev.
Vươn cao đối xứng ở hai đầu mặt tiền phía đông bắc là hai ngọn tháp minaret bằng đá vôi trắng vàng có thân hình bát giác thanh mảnh. Phần ban công kêu gọi cầu nguyện (sherefe) trên cao của mỗi ngọn tháp được đỡ bằng những tầng vòm nhũ đá tổ ong (muqarnas / stalactites) chạm khắc thủ công sắc nét theo đúng phong cách Shirvan cổ điển, phía trên cùng đội chóp tháp nhọn phủ lá vàng và biểu tượng trăng lưỡi liềm.
Không gian cầu nguyện chính bên trong có mặt bằng hình vuông hoàn hảo, mỗi cạnh dài 19,6 mét và hoàn toàn không bị chia cắt bởi các hàng cột giữa, giúp toàn bộ tín hữu có tầm nhìn thông suốt. Phía trên đại sảnh là mái vòm hình bán cầu hơi nhọn có chiều cao tính từ mặt sàn là 19,6 mét (đúng bằng chiều dài cạnh đáy, tạo nên một khối lập phương - bán cầu cân xứng tuyệt đối). Cổ vòm hình bát giác mở các ô cửa sổ kính màu gỗ ghép lưới gỗ (shebeke) giúp ánh sáng tự nhiên tràn vào lòng đền, trong khi mặt ngoài mái vòm chạm nổi sáu lần lời tuyên xưng La ilaha illallah.
Ở chính giữa bức tường phía nam (hướng Qibla về Mecca) là khám cầu nguyện Mihrab cao vút được chế tác từ đá cẩm thạch trắng và đá onyx trang trí các dải thư pháp vàng lá cùng hoa văn hình học đan xen. Kế bên Mihrab là giảng đài Minbar làm bằng gỗ óc chó quý chạm trổ tinh vi để vị Imam đứng giảng thuyết ngày thứ Sáu. Toàn bộ vòm trần và các mảng tường bên trong được phủ kín bằng nghệ thuật bích họa hoa văn phương Đông (naksh) kết hợp kỹ thuật sơn mài truyền thống của vùng Lahij và thảo nguyên Azerbaijan.
Treo rủ từ đỉnh mái vòm trung tâm và dọc các hành lang là hệ thống chiếu sáng gồm 52 chiếc đèn chùm pha lê và thủy tinh thủ công được đặt chế tác riêng từ đảo Murano (Venice, Ý) kết hợp mạ vàng. Phủ kín toàn bộ mặt sàn rộng gần 400 mét vuông của đại sảnh là tấm thảm cầu nguyện lớn dệt theo họa tiết thảm cổ truyền Tebriz và Shirvan, đủ chỗ cho hàng trăm tín hữu cùng lúc cử hành lễ nguyện Namaz; phía trên lầu có hành lang cầu nguyện riêng dành cho nữ giới được che bằng các tấm bình phong gỗ hương tuyết tùng.
Bao quanh sân đền Taza Pir là cụm công trình kiến trúc đồng bộ hoàn thành năm 2009: phía bên cạnh thánh đường là tòa nhà hành chính năm tầng của Hội đồng Người Hồi giáo vùng Kavkaz (Qafqaz Muselmanlari Idaresi) với hội trường hội nghị quốc tế, văn phòng của Đức Sheikh ul-Islam và đặc biệt là Thư viện Hồi giáo lưu giữ hơn 6.000 đầu sách và hàng trăm bản thảo Kinh Qur'an, sách thần học, thiên văn học viết tay bằng tiếng Ả Rập, Ba Tư và Azerbaijan cổ từ thế kỷ 12 tới thế kỷ 19.
| Hạng mục kiến trúc và Nghệ thuật | Niên đại và Tác giả thực hiện | Đặc điểm kỹ thuật và Ý nghĩa tôn giáo |
|---|---|---|
| Đại sảnh cầu nguyện hình vuông và Mái vòm | 1905 tới 1914 (kiến trúc sư Ziver bey Ahmadbeyov) | Mặt bằng vuông 19,6 × 19,6 m, mái vòm cao 19,6 m trên cổ vòm bát giác, xây bằng đá vôi trắng vàng Absheron |
| Hai ngọn tháp Minaret và Cổng vòm chính | 1905 tới 1914 (trùng tu dát vàng 2005 tới 2009) | Hai tháp đá bát giác có ban công nhũ đá muqarnas; mặt tiền và chóp vòm trang trí minh văn bằng hơn 3 kg vàng ròng |
| Khám Mihrab, Minbar và Nội thất Murano | 1914; trùng tu 2009 | Mihrab đá cẩm thạch hướng về Mecca, Minbar gỗ chạm khắc, 52 đèn chùm thủy tinh Murano và thảm dệt truyền thống |
| Mộ phần bà Nabat khanim và Lăng Abu Said | Lăng cổ thế kỷ 14 tới 15; mộ tiền sảnh 1912 và 1914 | Bảo tồn cội nguồn linh địa (Pir) của học giả Abu Said Abdulla và mộ của hai mẹ con người xây dựng thánh đường tại bậc thềm |
| Trụ sở Hội đồng Hồi giáo Kavkaz và Thư viện | Hoàn thành mở rộng ngày 6 tháng 7 năm 2009 | Trụ sở làm việc của Sheikh ul-Islam vùng Kavkaz, hội trường liên tôn và thư viện lưu giữ hàng trăm bản thảo Hồi giáo cổ quý hiếm |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng giáo luật Hồi giáo và kiến trúc sư Ziver bey Ahmadbeyov không sử dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch Thánh đường Taza Pir. Vị trí của ngôi đền gắn liền với khu mộ cổ Pir của học giả Abu Said Abdulla từ thế kỷ 14 trên gò đất cao quận Yasamal, còn trục của sảnh cầu nguyện tuân thủ tuyệt đối quy tắc định hướng Qibla của Hồi giáo: bức tường có khám Mihrab quay thẳng về hướng Nam Tây Nam (hướng về thánh địa Kaaba tại Mecca). Những phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của bán đảo Absheron và thủ đô Baku tại tọa độ 40,3720 độ vĩ bắc, 49,8286 độ kinh đông, thành phố Baku có cấu trúc địa lý tự nhiên vô cùng đặc biệt như một khán đài hình vòng cung bán nguyệt (hình lòng chảo ôm biển) dốc thoải dần từ các cao nguyên đá vôi ở phía tây và tây bắc xuống bờ vịnh Baku thuộc biển Caspi ở phía đông và đông nam. Thánh đường Taza Pir tọa lạc trên bậc thềm đồi cao của khu phố cổ Yuxari Mehle (quận Yasamal), ở cao độ khoảng 45 mét so với mực nước biển Caspi. Trong phép xem hình thế cổ truyền, vị trí này nằm trên sườn thiếu tổ sơn vững chãi phía sau khu Thành cổ Icherisheher: lưng đền ở phía tây bắc tựa vào dải cao nguyên Yasamal và dãy đồi núi lửa bùn của bán đảo Absheron làm hậu chẩm che chắn những luồng gió bắc Khazri mạnh mẽ thổi dọc bờ biển, trong khi tầm nhìn phía đông và đông nam mở rộng xuống toàn bộ phố cổ Baku và mặt nước mênh mông của vịnh Baku làm ngoại minh đường thủy tụ.
Về bố cục nội cuộc và tụ khí, việc kiến tạo sảnh chính của Taza Pir theo hình khối phương viên tương hợp (thân đền là khối lập phương vuông vức 19,6 mét mỗi cạnh tượng trưng cho Đất tĩnh tại, đội trên đỉnh là mái vòm tròn cao 19,6 mét tượng trưng cho Trời viên mãn) đặt lùi vào giữa một khoảng sân lát đá rộng lớn được bao bọc bốn bề bởi các dãy hành lang cổng vòm và tòa nhà Hội đồng Hồi giáo đã tạo nên thế tứ diện hoàn bão, tàng phong tụ khí. Cổng chính và hai ngọn tháp minaret mở về hướng Đông Bắc đón dòng người từ trung tâm đô thị tiến lên đồi, trong khi bên trong lòng đền mọi tâm thức cầu nguyện lại hội tụ về khám Mihrab ở hướng Nam Tây Nam, tạo nên sự cân bằng hài hòa giữa trục đô thị và trục tâm linh thiêng liêng.
VLễ Cầu Nguyện Thứ Sáu Hợp Nhất, Tháng Chay Ramadan, Đại Lễ Hiến Sinh Qurban Bayram Và Lễ Tưởng Niệm Ashura Tại Baku
Với tư cách là thánh đường trung ương của Hội đồng Người Hồi giáo vùng Kavkaz, các nghi lễ tại Thánh đường Taza Pir được cử hành theo lịch Hồi giáo (lịch âm Hijri) dưới sự chủ sự trực tiếp của Đức Giáo chủ Sheikh ul-Islam cùng các vị đại học giả Hồi giáo của Azerbaijan.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên đại lễ Hồi giáo | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Thánh đường Taza Pir, Baku |
|---|---|---|---|
| Trưa Thứ Sáu hằng tuần (Jumu'ah) | Hằng tuần | Lễ Cầu nguyện Cộng đoàn Ngày Thứ Sáu và Lễ Nguyện Hợp Nhất (Vahdat Namazi) | Hàng nghìn tín hữu Hồi giáo thuộc cả hai nhánh Shia và Sunni quy tụ dưới mái vòm Taza Pir cùng lắng nghe bài thuyết giáo Khutbah và cử hành lễ nguyện chung trong tinh thần đoàn kết huynh đệ. |
| Tháng thứ 9 lịch Hồi giáo và ngày 1 tháng Shawwal | Lịch Hồi giáo Hijri (di động) | Tháng Chay tịnh Ramadan, Đêm Định Mệnh (Laylat al-Qadr) và Đại lễ Kết thúc Tháng Chay (Ramazan Bayrami / Eid al-Fitr) | Suốt tháng Ramadan mỗi tối đều diễn ra giờ cầu nguyện và đọc Kinh Qur'an vang vọng khắp sân đền; sáng ngày 1 tháng Shawwal, Đức Sheikh ul-Islam chủ sự Đại lễ cầu nguyện Eid al-Fitr phát sóng toàn quốc. |
| Ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah (tháng thứ 12 lịch Hồi giáo) | Lịch Hồi giáo Hijri | Đại lễ Hiến Sinh (Qurban Bayrami / Eid al-Adha) | Một trong hai quốc lễ tôn giáo lớn nhất tại Azerbaijan: cử hành đại lễ cầu nguyện buổi sáng tại Taza Pir và tổ chức các hoạt động chia sẻ thực phẩm từ thiện cho người nghèo khắp thành phố Baku. |
| Ngày 10 tháng Muharram (tháng đầu tiên lịch Hồi giáo) | Lịch Hồi giáo Hijri | Ngày Tưởng niệm Tử đạo tại Karbala (Ashura) | Tưởng nhớ sự hy sinh của Imam Husayn ibn Ali (cháu ngoại Tiên tri Muhammad): ngoài giờ cầu nguyện trang nghiêm, tại khuôn viên Taza Pir từ nhiều năm qua tổ chức truyền thống nhân đạo hiến máu tình nguyện cứu giúp bệnh nhân nghèo. |
Truyền thống nhân đạo trong ngày Ashura và các hội nghị đối thoại liên tôn quốc tế. Một nét văn hóa nhân văn rất đặc biệt được khởi xướng ngay từ Thánh đường Taza Pir dưới sự hướng dẫn của Hội đồng Người Hồi giáo vùng Kavkaz là chiến dịch hiến máu nhân đạo vào ngày lễ Ashura (10 tháng Muharram) hằng năm: thay vì các hình thức tự hành xác đau đớn thời cổ, hàng nghìn tín hữu Hồi giáo cùng các vị chức sắc tôn giáo tại Baku xếp hàng tại khuôn viên Taza Pir để hiến máu cứu chữa cho các trẻ em mắc bệnh máu bẩm sinh (Thalassemia) và bệnh nhân cấp cứu. Đồng thời, tòa hội trường lớn của quần thể Taza Pir cũng là nơi thường xuyên đón tiếp các vị lãnh đạo tôn giáo thế giới (như Đức Giáo hoàng Phanxicô, Thượng phụ Chính thống giáo Nga Kirill, các vị Giáo sĩ Trưởng Do Thái giáo và lãnh đạo Phật giáo, Ấn Độ giáo) trong các kỳ Hội nghị Thượng đỉnh Lãnh đạo Tôn giáo Thế giới tổ chức tại Baku, kết nối Taza Pir với các di tích tâm linh khác của thủ đô như Thánh đường Bibi-Heybat, Nhà thờ chính tòa Các Phụ Nữ Mang Dầu Thơm và Đền lửa Ateshgah.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Mirza Fatali Akhundov (Mirze Feteli Axundov kucesi), số 7, Quận Yasamal, AZ1001 Baku, Cộng hòa Azerbaijan
- Đường tới
- Thánh đường Taza Pir tọa lạc tại số 7 đường Mirza Fatali Akhundov (Mirze Feteli Axundov kucesi) thuộc quận Yasamal, nằm ngay phía tây bắc khu Thành cổ Baku (Icherisheher). Từ ga tàu điện ngầm Icherisheher (tuyến Đỏ, nằm ngay trước cổng thành cổ và tòa nhà Ủy ban hành chính Baku) hoặc từ Quảng trường Đài phun nước (Fountains Square), quý vị chỉ cần đi bộ ngược lên các con phố dốc của khu phố lịch sử khoảng 10 tới 12 phút (khoảng 750 mét) theo đường Istiglaliyyat và rẽ lên đường Mirza Fatali Akhundov là tới cổng chính của quần thể Taza Pir.
- Toạ độ
- 40.372, 49.8286
Thánh đường Taza Pir mở cửa hằng ngày đón tín hữu vào cầu nguyện 5 thời lễ Namaz và hoan nghênh du khách quốc tế đến tham quan kiến trúc miễn phí (ngoài các giờ đang cử hành lễ nguyện chính và trưa thứ Sáu đông người). Khi bước vào khuôn viên sân đền và đặc biệt là khi vào bên trong đại sảnh cầu nguyện, quý vị bắt buộc phải tuân thủ quy tắc trang phục tôn nghiêm của Hồi giáo: nam giới mặc quần dài và áo có tay; nữ giới mặc trang phục rộng rãi che kín tay chân và trùm khăn kín tóc (tại lối vào có trang bị sẵn áo choàng dài và khăn trùm đầu miễn phí cho nữ du khách mượn). Trước khi bước lên thảm của sảnh cầu nguyện, mọi người đều phải cởi giày dép để lên kệ gỗ ở tiền sảnh, bước nhẹ nhàng qua khu vực bậc thềm có mộ phần người sáng lập và tuyệt đối không đi cắt ngang phía trước mặt những người đang quỳ lạy cầu nguyện.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Taza Pir, Baku
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Taza Pir của ngôi thánh đường lớn tại Baku có nghĩa là gì và bắt nguồn từ đâu?
Trong tiếng Azerbaijan, Taza Pir (Teze Pir) có nghĩa là Đền Thánh Mới hay Linh Địa Mới. Cái tên này bắt nguồn từ ngôi lăng mộ thiêng (Pir) có từ thế kỷ 14 tới thế kỷ 15 của nhà học giả và ẩn sĩ Hồi giáo Abu Said Abdulla (còn gọi là Khalifa Damdam). Khi ngôi mộ cổ ở dưới chân vách đá bị sạt lở và được thương nhân Qasim bey xây dựng lại trên gò đất cao hơn vào đầu thế kỷ 19, người dân Baku đã gọi nơi này là Taza Pir (Ngôi đền Pir mới).
Ai là người đã bỏ tiền xây dựng Đại thánh đường Taza Pir vào năm 1905 và ai là kiến trúc sư thiết kế công trình?
Toàn bộ kinh phí xây dựng Đại thánh đường Taza Pir từ năm 1905 tới năm 1914 đều do một người phụ nữ tài trợ: nữ mạnh thường quân Nabat khanim Ashurbeyova (1795 tới 1912) thuộc gia tộc dầu mỏ Ashurbeyov danh tiếng. Bà đã ủy thác thiết kế cho kiến trúc sư Ziver bey Ahmadbeyov (1873 tới 1925, kiến trúc sư người Azerbaijan đầu tiên tốt nghiệp đại học tại châu Âu) và đài thọ cho ông đi khảo sát các thánh đường lớn tại Istanbul, Cairo và Damascus trước khi vẽ đồ án.
Vì sao bà Nabat khanim Ashurbeyova và con trai bà lại được chôn cất ngay dưới bậc thềm cửa vào của Thánh đường Taza Pir?
Bà Nabat khanim Ashurbeyova qua đời ngày 7 tháng 12 năm 1912 ở tuổi 117 khi công trình sắp hoàn thành, và con trai bà là ông Haji Abbasqulu Rzayev đã tiếp tục hoàn tất ngôi đền vào năm 1914. Theo di nguyện khiêm nhường trong truyền thống đạo đức Hồi giáo vùng Kavkaz, cả hai mẹ con bà đều xin được an táng ngay tại bậc thềm cổng vào chính của thánh đường, để mỗi tín hữu bước chân vào nhà Chúa đều nhớ đến và đọc lời cầu nguyện xin Allah ban phước lành cho linh hồn người hiến tặng.
Nhà triệu phú từ thiện Haji Zeynalabdin Taghiyev đã đóng vai trò gì trong quá trình xây dựng Thánh đường Taza Pir?
Dù bà Nabat khanim Ashurbeyova tự nguyện trang trải toàn bộ chi phí xây dựng mà không nhận tiền quyên góp bên ngoài, bà đã dành vinh dự tinh thần cao quý nhất cho nhà từ thiện vĩ đại của dân tộc Azerbaijan là ông Haji Zeynalabdin Taghiyev: chính ông Taghiyev là người được mời đặt viên đá đầu tiên vào móng thánh đường ngày 23 tháng 7 năm 1905, và 9 năm sau (năm 1914) cũng chính ông là người đặt viên đá hoàn công cuối cùng lên đỉnh mái vòm chính.
Thánh đường Taza Pir hiện nay giữ vị thế gì trong hệ thống tổ chức Hồi giáo tại Azerbaijan và vùng Kavkaz?
Kể từ khi mở cửa hoạt động trở lại vào năm 1943 cho tới nay, quần thể Thánh đường Taza Pir là Trụ sở Trung ương chính thức của Hội đồng Người Hồi giáo vùng Kavkaz (Qafqaz Muselmanlari Idaresi), cơ quan lãnh đạo tinh thần cao nhất của các cộng đồng Hồi giáo tại Azerbaijan và vùng Nam Kavkaz. Tại đây, Đức Giáo chủ Sheikh ul-Islam (nhánh Shia) và vị Mufti (nhánh Sunni) cùng làm việc, duy trì truyền thống cầu nguyện hợp nhất giữa hai nhánh Hồi giáo.
Cuộc đại trùng tu từ năm 2005 tới năm 2009 đã mang lại những điểm nhấn nghệ thuật gì cho Thánh đường Taza Pir?
Trong đợt đại trùng tu kéo dài bốn năm và khánh thành ngày 6 tháng 7 năm 2009, toàn bộ mặt đá vôi cổ của thánh đường được làm sạch và gia cố; các dòng thư pháp Kinh Qur'an ở mặt tiền, khám cầu nguyện Mihrab và đỉnh chóp mái vòm cùng hai ngọn tháp minaret được chế tác và dát bằng hơn 3 kg vàng ròng nguyên chất; bên trong lắp đặt 52 đèn chùm thủy tinh thủ công Murano từ Ý và xây dựng mới tòa nhà Hội đồng Hồi giáo cùng Thư viện bản thảo cổ.