Ở khu Suraxanı (Surakhani) ngoại ô Baku, giữa những con phố thấp và đất đai khô, quý vị bước qua một cổng đá vào một khoảng sân kín, tường bao hình năm cạnh. Giữa sân là một đình nhỏ bốn cột đỡ mái vòm, dưới đó một ngọn lửa cháy đều, nóc đình và bốn góc cũng có lửa. Quanh sân là một dãy phòng nhỏ thấp, cửa vòm, trên nhiều khung cửa gắn những tấm bia đá khắc chữ lạ với người Việt: chữ Devanagari của tiếng Phạn, chữ Gurmukhi của tiếng Punjab. Một tấm mở đầu bằng lời khấn thần Ganesha.
Đó là Đền lửa Ateshgah. Tên ateshgah gốc Ba Tư, nghĩa là nơi của lửa. Thư viện chọn nơi này làm nơi duy nhất cho Azerbaijan vì nó ghi lại một chương hiếm có của đời sống tâm linh vùng Kavkaz: trên bán đảo Abşeron, nơi khí trong lòng đất tự bốc cháy, những người hành hương từ Ấn Độ đã lập đền thờ lửa, và ngọn lửa ấy từ lâu cũng được nhiều người gắn với truyền thống thờ lửa Ba Tư.
INữ Thần Lửa Jwala, Thần Ganesha Và Hai Cách Gọi
Điều nói rõ nhất về người thờ ở đây là chữ khắc. Theo Old City Tours, bia ở Ateshgah viết bằng ba thứ tiếng: tiếng Phạn, tiếng Punjab bằng chữ Gurmukhi, và tiếng Ba Tư. News.az ghi hầu như cửa nào cũng có bia tiếng Phạn hoặc tiếng Punjab, bia mở đầu bằng câu Shri Ganeshaya Namah, kính lạy thần Ganesha, và khấn Jwala Ji, nữ thần lửa của Ấn Độ Giáo. Người dựng các phòng và dâng bia là cộng đồng thương nhân và người hành hương Hindu, có cả người Sikh, từ Ấn Độ tới.
Vì thế thư viện xếp nơi này vào trang đạo Ấn Độ Giáo, đồng thời ghi dấu vết người Sikh, đạo mà quý vị đọc ở trang đạo Sikh.
Trong Ấn Độ Giáo, lửa là thứ thiêng từ thời Veda: lửa là thần Agni, đứng giữa người và các vị thần, đưa lễ vật lên trời. Nữ thần Jwala, tên có nghĩa là ngọn lửa, được tôn thờ qua chính ngọn lửa cháy tự nhiên, không cần tượng. Với người hành hương Hindu, một nơi mà lửa tự bốc lên từ lòng đất, không cần ai nhóm, là nơi nữ thần tự hiện. Ganesha được khấn ở đầu bia theo nếp chung của người Hindu: mọi việc thiêng đều bắt đầu bằng lời kính vị thần mở đường, gỡ trở ngại.
Chỗ hay gây lẫn lộn là tên gọi. Nhiều nguồn du lịch và cả tên trong danh sách dự kiến UNESCO gọi nơi này là đền của người thờ lửa, đền Bái Hỏa, tức đền của Bái Hỏa Giáo (Zoroastrian), đạo cổ Ba Tư coi lửa là biểu tượng của sự thanh sạch. Theo Museum Explorer, chỗ đất này có thể đã được người Bái Hỏa Giáo dùng từ thế kỷ 3, và News.az ghi đình bàn thờ giữa sân có dáng giống bàn thờ lửa Bái Hỏa. Còn bia khắc và người dựng công trình hiện nay, theo Old City Tours và News.az, là của người Hindu và Sikh. Ancient Origins ghi rằng giới nghiên cứu vẫn còn bàn nơi này khởi đầu là đền Bái Hỏa hay đền Hindu.
Thư viện trình bày cả hai cách gọi như các nguồn ghi, không phân xử. Cách hiểu chung của các nguồn là: đây là đất thờ lửa lâu đời, còn khu đền quý vị thấy hôm nay do người Hindu và Sikh dựng ở thế kỷ 17 và 18.
IITừ Đất Lửa Cổ Tới Khu Bảo Tồn
Lịch sử của Ateshgah gắn chặt với ngọn lửa. Lửa tự nhiên thu hút người thờ từ xa xưa, lửa ấy giữ chân những đoàn người hành hương Ấn Độ suốt hai thế kỷ, và khi lửa tự nhiên tắt dần thì đời sống thờ tự ở đây cũng lặng đi. Thư viện ghi các mốc theo nguồn, chỗ vênh để ở hộp dưới.
- Có thể từ thế kỷ 3Đất thờ lửaMuseum Explorer ghi chỗ này có thể đã được người Bái Hỏa Giáo dùng từ thế kỷ 3. Đây là khả năng, không phải niên đại của công trình hiện nay.
- Cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17Người Ấn Độ tớiNews.az ghi thương nhân và người hành hương Ấn Độ tới đây từ khoảng này.
- 1713Bia sớm nhất theo một nguồnMuseum Explorer ghi các bia có niên đại 1713 và 1810.
- Khoảng 1745Bia năm Samvat 1802Old City Tours ghi bia có năm Samvat 1802 theo lịch Hindu và năm Hijri 1158 ở bia tiếng Ba Tư, cả hai ứng với khoảng năm 1745.
- Cuối thế kỷ 19Lửa tự nhiên tắt dầnViệc khai thác dầu khí trong vùng làm lửa tự nhiên yếu dần, theo Old City Tours. Ancient Origins ghi đền bị bỏ trống từ khoảng cuối thế kỷ 19.
- 1969Lửa từ đường ốngTừ năm này lửa ở đền được lấy từ đường ống khí, theo Old City Tours.
- 1975Thành bảo tàngĐền trở thành bảo tàng, theo Museum Explorer và Old City Tours.
- 1998 và 2007Bảo tồnVào danh sách dự kiến Di sản Thế giới UNESCO năm 1998, thành khu bảo tồn lịch sử kiến trúc quốc gia tháng 12 năm 2007.
Nguồn vênh nhau ở ba chỗ. Thứ nhất là năm bia sớm nhất: Museum Explorer ghi 1713, Old City Tours nêu bia năm Samvat 1802 và Hijri 1158, tức khoảng 1745. Thứ hai là thời điểm: News.az ghi người Ấn Độ tới từ cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17, còn Old City Tours và Museum Explorer ghi công trình thuộc thế kỷ 17 tới 18. Hai điều không mâu thuẫn, người tới trước, công trình đá dựng dần về sau.
Thứ ba là danh hiệu: News.az viết Ateshgah là Di sản Thế giới từ năm 1998. Thực ra, theo worldheritagesite.org và Museum Explorer, nơi này chỉ nằm trong danh sách dự kiến từ năm 1998, chưa được ghi danh chính thức. Thư viện ghi theo danh sách dự kiến.
IIITường Năm Cạnh, Đình Lửa Bốn Cột Và Dãy Phòng Tu
Theo Museum Explorer, Ateshgah có tường bao hình năm cạnh, giữa sân là đình bàn thờ bốn cột, trước kia lấy lửa trực tiếp từ khí đất. Quanh sân là khoảng 26 phòng tu dành cho tu sĩ và người hành hương. Các phòng nhỏ, thấp, cửa vòm, nhiều cửa gắn bia khắc. News.az ghi trong các phòng nay đặt tượng tái hiện các đạo sĩ tu khổ hạnh, những người từng sống ở đây.
Công trình không mang dáng một ngôi đền Hindu với tháp cao và điện thờ tượng thần. Có thể ví nó với một dharamshala, nhà trọ của người hành hương, bao quanh một ngọn lửa. Chính dáng ấy khiến nó dễ bị so với đền lửa Ba Tư, và cũng cho thấy người dựng là những người sống xa quê, dựng đền theo điều kiện và vật liệu của vùng đất mới.
Đình giữa sân, bốn cột đỡ mái vòm, ngọn lửa cháy ở giữa, trước kia lấy từ khí đất, nay từ đường ống, theo Museum Explorer và Old City Tours.
Vòng tường bao hình năm cạnh, làm thành một khoảng sân kín, theo Museum Explorer.
Dãy phòng quanh sân cho tu sĩ và người hành hương Ấn Độ, theo Museum Explorer.
Bia tiếng Phạn chữ Devanagari, tiếng Punjab chữ Gurmukhi và tiếng Ba Tư, theo Old City Tours. Bia tiếng Phạn mở đầu bằng lời khấn Shri Ganeshaya Namah.
Tượng trong các phòng tái hiện đời tu khổ hạnh của những người từng ở đây, theo News.az.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Hình tường bao | Năm cạnh | Museum Explorer |
| Số phòng tu | Khoảng 26 | Museum Explorer |
| Năm bia | 1713 và 1810, hoặc khoảng 1745 | Museum Explorer, Old City Tours |
| Lửa từ đường ống | Từ năm 1969 | Old City Tours |
| Thành bảo tàng | 1975 | Museum Explorer, Old City Tours |
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là kiến giải riêng của thư viện, cần rào kỹ. Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Đền Hindu dựng theo Vastu, phép bố trí không gian theo lưới ô vuông, và các sách Agama quy định nghi thức, thường chuộng cửa đón hướng đông. Bái Hỏa Giáo cũng có lệ riêng cho nơi giữ lửa, không liên quan tới phong thủy. Ở Ateshgah, chỗ đặt đền do ngọn lửa quyết định, người ta dựng đền quanh chỗ khí đất tự cháy, không chọn đất theo phép nào khác. Những gì viết dưới đây là con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, thêm vài chỗ đối chiếu với Vastu, để quý vị có chỗ so, không phải điều ghi trong bia hay tư liệu của đền.
Điều lạ nhất khi nhìn Ateshgah bằng con mắt Việt là lửa từ đất. Trong ngũ hành, Hỏa sinh Thổ, lửa nuôi đất. Ở đây ngược lại, đất nhả ra lửa. Người xưa gặp cảnh ấy thường coi là đất có linh khí khác thường, và nhiều nơi thờ tự trên thế giới cũng mọc lên ở những chỗ đất có điều lạ như suối nóng, hang gió, lửa trời. Người Hindu và người Việt khác nhau về giải thích, nhưng cùng một phản ứng: dừng lại và kính cẩn.
Thứ hai là thế đất bằng. Bán đảo Abşeron thấp và phẳng, không có núi tựa. Lối cổ Việt gọi đất như vậy là bình dương, lấy tường và công trình làm chỗ giữ khí. Vòng tường năm cạnh khép kín quanh ngọn lửa ở giữa làm đúng việc ấy: ngọn lửa ở trung tâm, bốn bề có tường và phòng bao lại. Vastu cũng quý chỗ tâm của mặt bằng, gọi là brahmasthan, chỗ để trống cho điều thiêng. Hai lối nhìn gặp nhau ở chỗ cùng đặt điều quan trọng nhất vào giữa.
Thứ ba là hình năm cạnh. Lối cổ Việt quen với hình vuông và chữ nhật cho nhà cửa, đình chùa. Tường năm cạnh ở đây có lẽ theo hình khu đất và nhu cầu thực tế hơn là theo một phép tượng trưng. Thư viện ghi nhận để quý vị để ý, không gán cho nó một nghĩa nào.
VDấu Lịch Trên Bia Và Một Nơi Thờ Đã Lặng
Ateshgah ngày nay là khu bảo tồn và bảo tàng. Theo Ancient Origins, đền đã mất chức năng thờ tự, đời sống thờ tự lặng dần từ cuối thế kỷ 19 và nơi này thành bảo tàng từ những năm 1970. Thư viện không tìm được nguồn về nghi lễ Hindu hay Sikh nào được cử hành thường kỳ ở đây hôm nay, nên không ghi lễ nào như một ngày lễ đang sống. Điều còn lại là dấu lịch trên các tấm bia, cho thấy người dựng đền đã tính năm tháng theo lịch nào.
| Dấu mốc | Theo lịch nào | Tương ứng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Năm Samvat 1802 trên bia | Lịch Hindu, kỷ nguyên Vikram Samvat | Khoảng năm 1745 | Năm ghi trên bia, theo Old City Tours. |
| Năm Hijri 1158 trên bia tiếng Ba Tư | Lịch Hồi giáo | Khoảng năm 1745 | Theo Old City Tours, bia tiếng Ba Tư ghi năm theo lịch Hijri. |
| Các bia năm 1713 và 1810 | Quy ra dương lịch | 1713 và 1810 | Theo Museum Explorer. |
| Lửa ở đình bàn thờ | Nguồn không ghi lịch lễ | Thế kỷ 17 tới 19 | Ngọn lửa là trung tâm của nơi thờ khi đền còn tu sĩ. Từ năm 1969 lửa cháy từ đường ống, theo Old City Tours. |
| Bảo tàng | Dương lịch | Từ năm 1975 | Không còn nghi lễ thường ngày, theo Ancient Origins. |
Muốn thấy một đền Sikh đang sống với lịch Nanakshahi và lịch Bikrami, quý vị đọc bài Đền Vàng Amritsar. Muốn thấy vòng lễ của một đền Hindu lớn theo lịch Tamil, quý vị đọc Đền Meenakshi Madurai. Thư viện không tìm được nguồn về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại Ateshgah nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu Suraxanı (Surakhani), bán đảo Abşeron, cách trung tâm Baku khoảng 25 tới 30 km về phía đông
- Đường tới
- Đền nằm ở khu Suraxanı (Surakhani), bán đảo Abşeron, cách trung tâm Baku khoảng 25 tới 30 km về phía đông, có đường bộ đi thẳng từ trung tâm thành phố.
- Toạ độ
- 40.4159, 50.0091
Ateshgah nay là bảo tàng, nhưng vẫn là nơi từng được nhiều thế hệ coi là thiêng. Lệ nên giữ là đi nhẹ, nói nhỏ, không chạm vào bia khắc và tượng trong các phòng tu, không ném vật gì vào ngọn lửa giữa đình. Nếu gặp người dừng lại cầu nguyện riêng trước ngọn lửa, quý vị nên lùi ra và để họ yên. Sân và phòng tu hẹp, bậc cửa thấp, cần cúi đầu khi bước vào.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền lửa Ateshgah, Baku
Contribute photos, information or video for Ateshgah of BakuThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
đền lửa ateshgah ở đâu
Ở khu Suraxanı (Surakhani) trên bán đảo Abşeron, cách trung tâm Baku, Azerbaijan, khoảng 25 tới 30 km về phía đông. Đền dựng thế kỷ 17 và 18 trên chỗ khí đất tự cháy, thành bảo tàng năm 1975 và nằm trong danh sách dự kiến Di sản Thế giới UNESCO từ năm 1998.
ateshgah là đền bái hỏa hay đền hindu
Có hai cách gọi. Nhiều nguồn du lịch và tên trong danh sách dự kiến UNESCO gọi là đền thờ lửa, đền Bái Hỏa. Bia khắc tiếng Phạn và tiếng Punjab khấn Ganesha và nữ thần lửa Jwala, người dựng là cộng đồng Hindu và Sikh Ấn Độ. Museum Explorer ghi chỗ đất có thể được người Bái Hỏa dùng từ thế kỷ 3. Thư viện ghi cả hai, không phân xử.
bia ở ateshgah viết chữ gì
Theo Old City Tours, bia viết bằng tiếng Phạn chữ Devanagari, tiếng Punjab chữ Gurmukhi và tiếng Ba Tư. News.az ghi bia tiếng Phạn mở đầu bằng câu Shri Ganeshaya Namah, kính lạy thần Ganesha, và khấn Jwala Ji, nữ thần lửa. Bia có năm Samvat 1802 và Hijri 1158, khoảng năm 1745.
lửa ở ateshgah có phải lửa tự nhiên không
Xưa là lửa tự nhiên từ khí đất. Theo Old City Tours, việc khai thác dầu khí cuối thế kỷ 19 làm lửa tự nhiên tắt dần, và từ năm 1969 lửa ở đền được lấy từ đường ống khí. Ngọn lửa quý vị thấy hôm nay vì thế không còn là ngọn lửa tự bốc lên như thời các đạo sĩ Ấn Độ còn ở đây.
ateshgah có phải di sản unesco không
Chưa. Ateshgah nằm trong danh sách dự kiến Di sản Thế giới UNESCO từ năm 1998, theo worldheritagesite.org và Museum Explorer, và là khu bảo tồn lịch sử kiến trúc quốc gia từ tháng 12 năm 2007. News.az ghi là Di sản Thế giới, đó là chỗ ghi nhầm.