Giữa những ruộng bông và mương nước của huyện Vakhsh, quý vị gặp một gò đất dài, màu vàng xám. Trèo lên gò mới thấy nó không phải đồi tự nhiên: dưới chân là những bức tường đất nện còn cao ngang đầu người, chia thành các ô phòng nhỏ quanh một khoảng sân vuông, và ở đầu kia là một khối đất nhiều bậc, góc nhô ra như cánh sao.
Đây là Ajina-Tepe, phế tích của một tu viện Phật giáo. Tajikistan ngày nay phần lớn dân theo Hồi Giáo, nên việc chọn một tu viện Phật giáo làm nơi đại diện cần một lời giải thích. Vùng đất này từng nằm trên Con đường Tơ lụa, nơi đạo Phật đi từ Ấn Độ lên Trung Á rồi sang phương Đông, và Ajina-Tepe là chứng tích rõ nhất còn lại của chặng ấy trên đất Tajikistan. Pho tượng Phật nhập niết bàn tìm thấy ở đây nay là hiện vật được biết tới nhiều nhất của cả nước.
ITên Gọi, Tông Phái Và Pho Tượng Phật Nhập Niết Bàn
Cần nói thẳng trước: Ajina-Tepe là phế tích khảo cổ. Ở đây không còn tăng đoàn, không còn việc thờ phụng thường kỳ, và những gì đứng trên mặt đất chỉ là tường đất cùng nền móng. Bài này viết về một nơi thiêng đã ngừng hoạt động từ thế kỷ 8, không phải một ngôi chùa đang có người tu.
Cái tên Ajina-Tepe là tên dân trong vùng đặt cho gò đất về sau. Trang du lịch chính thức của Tajikistan giải nghĩa là Đồi Quỷ. Tên ấy không dính gì tới Phật giáo, và các nguồn đã mở không ghi tu viện có tên gì khi còn tăng chúng. Bách khoa Encyclopaedia Iranica gọi công trình bằng thuật ngữ sangharama, tiếng Phạn chỉ một cơ sở gồm cả nơi thờ và nơi ở của tăng đoàn, sách Hán Việt dịch là tăng già lam, gọi tắt là già lam.
Hình tượng quan trọng nhất của Ajina-Tepe là Phật nhập niết bàn. Theo kinh điển, Đức Phật Thích Ca nhập diệt ở Kushinagar (Câu Thi Na), nằm nghiêng bên phải, đầu gối lên tay, giữa hai cây sa la. Tư thế ấy không tả một cái chết theo nghĩa thường, mà tả lúc bậc giác ngộ rời bỏ thân cuối cùng, không còn tái sinh. Tượng ở Ajina-Tepe, theo Encyclopaedia Iranica, cũng nằm nghiêng bên phải đúng như vậy.
Về tông phái, trang monastic-asia suy ra tu viện theo Đại thừa vì trong số tượng tìm được có hình các vị bồ tát. Đây là suy luận từ hình tượng, không phải điều đọc được trên văn bia, vì ở gò không tìm thấy văn bia nào ghi tên tông phái. Thư viện ghi lại đúng mức ấy.
Chỗ hay nhầm nhất: nhiều người tới gò để xem tượng Phật nằm. Tượng không còn ở đó. Sau khi được tìm thấy năm 1966, tượng được cắt thành từng khối để đưa đi phục chế, rồi được đặt trong một sảnh của Bảo tàng Cổ vật Quốc gia ở Dushanbe, cách gò khoảng 85 km về phía bắc. Về mốc này hai nguồn vênh nhau: traveltajikistan.tj ghi tượng ở bảo tàng từ tháng 9 năm 2000, còn orexca.com ghi tượng phục chế xong cho lễ mở bảo tàng tháng 9 năm 2001. Phần lớn hiện vật khác, theo trang du lịch Tajikistan, đã chuyển về Bảo tàng Hermitage. Tại gò chỉ còn kiến trúc đất.
Chỗ thứ hai: tượng làm bằng đất, không phải đá hay đồng. Chất liệu ấy là lý do việc phục chế kéo dài nhiều năm.
Quý vị muốn thấy hình tượng Phật nhập niết bàn trong một ngôi chùa đang có người lễ thì xem Chùa Wat Pho ở Bangkok. Còn một phế tích tu viện thời đầu trên chính đất Ấn Độ, nơi vẫn có người hành hương, là Vườn Lộc Uyển. Ajina-Tepe khác cả hai: nó đánh dấu chặng đường đạo Phật đi về phía bắc, và nó đã im tiếng.
IIMột Trăm Năm Có Tăng Đoàn, Mười Hai Thế Kỷ Dưới Đất
Đời sống của tu viện ngắn. Encyclopaedia Iranica ghi nó tồn tại khoảng một trăm năm, từ giữa thế kỷ 7 tới giữa thế kỷ 8. Trang visitworldheritage.com nói rộng hơn, rằng nơi này có người ở chưa tới 200 năm. Sau đó tu viện bị bỏ hoang từ thế kỷ 8, tường đất sụp dần thành gò, và phải tới thế kỷ 20 các nhà khảo cổ mới biết dưới gò là gì.
- Giữa thế kỷ 7Dựng tu việnNiên đại theo Encyclopaedia Iranica, dựa vào hàng trăm đồng tiền đồng tìm được tại chỗ, lưu hành trong nửa sau thế kỷ 7 và nửa đầu thế kỷ 8.
- Thế kỷ 8Bị bỏ hoangTu viện không còn tăng đoàn từ giữa thế kỷ 8. Tường đất sụp, phủ kín tượng và tranh, tạo thành gò đất.
- 1961Bắt đầu khai quậtĐoàn khảo cổ do B. A. Litvinsky chủ trì cùng T. I. Zeimal mở các hố đào đầu tiên.
- 1966Tìm thấy tượng Phật nhập niết bànTượng đất nằm trong một hành lang. Trang du lịch Tajikistan ghi là hành lang phía đông, Encyclopaedia Iranica ghi là lối đi phía đông nam.
- 1975Kết thúc khai quậtSau mười bốn năm, đoàn đã làm lộ toàn bộ mặt bằng hai nửa của tu viện và thu hàng trăm hiện vật.
- 1999Vào danh sách dự kiến UNESCONăm này lấy theo worldheritagesite.org. Nơi này chưa được ghi danh Di sản Thế giới.
- 2000 hoặc 2001Tượng được đặt tại DushanbeViệc phục chế làm từ 1966 tới 1978 rồi nối lại năm 2000 theo advantour.com. Traveltajikistan.tj ghi tượng được đặt trong sảnh Bảo tàng Cổ vật Quốc gia từ tháng 9 năm 2000, còn orexca.com ghi tượng phục chế xong cho lễ mở bảo tàng tháng 9 năm 2001.
Các nguồn vênh nhau ở năm chỗ. Chiều dài tượng: Encyclopaedia Iranica đo bàn chân tượng gần 2 mét rồi suy theo tỉ lệ ra cả tượng khoảng 12 mét, visitworldheritage.com và monastic-asia cũng ghi 12 mét, còn trang du lịch Tajikistan ghi gần 13 mét. Thư viện viết là khoảng 12 tới 13 mét.
Niên đại: đa số nguồn ghi thế kỷ 7 tới 8, eurasia.travel ghi thế kỷ 6 tới 8, worldheritagesite.org ghi thế kỷ 7 tới 9. Hướng từ thành phố Bokhtar: Iranica và eurasia.travel ghi gò nằm về phía đông, trang du lịch Tajikistan ghi về phía bắc, cả hai đều ghi khoảng 12 km. Số hiện vật: trang du lịch Tajikistan ghi hơn 600 tác phẩm, trong đó hơn 100 tượng và khoảng 300 đồng tiền, eurasia.travel ghi khoảng 500, advantour.com ghi tới 500.000. Con số sau cùng lệch quá xa hai nguồn kia, thư viện không dùng. Năm tượng về bảo tàng: traveltajikistan.tj ghi tháng 9 năm 2000, orexca.com ghi tháng 9 năm 2001, bảng mốc ghi 2000 hoặc 2001.
IIISân Tăng Phòng, Sân Tháp Và Những Bức Tường Đất Nện
Theo Encyclopaedia Iranica, gò dài 100 mét, rộng 50 mét, cao 4 tới 6 mét, gồm hai nửa nối nhau. Nửa đông nam là tu viện đúng nghĩa: một sân vuông 19 nhân 19 mét, mỗi cạnh sân có một gian hiên ba mặt tường mở ra sân, kiểu mà giới kiến trúc gọi là ayvan, chung quanh là các tăng phòng. Nửa tây bắc là phần đền, giữa sân dựng một đại tháp nhiều bậc có mặt bằng hình sao. Hai nửa đều theo cùng một lối bố cục bốn hiên quanh sân.
Tường xây bằng đất nện từng lớp, tiếng địa phương gọi là pakhsa, xen với gạch mộc cỡ 52 nhân 26 nhân 10 cm. Tượng cũng nặn bằng đất rồi tô màu. Trên vòm các hành lang, theo Iranica, từng có tranh vẽ không dưới bốn hàng Phật ngồi trong vòng hào quang trên nền lam sẫm, và một cảnh hai người nam ngồi dâng bình vàng bình bạc trên nền đỏ tươi.
Sân vuông 19 nhân 19 mét ở nửa đông nam. Tăng phòng phần lớn chỉ một gian, khoảng 3,3 nhân 3,4 mét, đủ cho một vị tăng.
Chính điện 7 nhân 7 mét, tượng chính ước cao khoảng 4 mét. Giảng đường 10,3 nhân 9,5 mét, tường lúc khai quật còn cao tới 6 mét, theo Iranica.
Tháp bậc ở sân tây bắc, chỗ rộng nhất 25 nhân 25 mét, đặt trên hai tầng nền cao 1,3 mét và 4 mét. Trang visitworldheritage.com ghi tháp cao 6 mét.
Ở các góc sân tháp có những tháp cúng dường nhỏ, mỗi cạnh khoảng 2,3 tới 2,5 mét, lặp lại dáng của đại tháp.
Pho tượng Phật nằm nghiêng bên phải chiếm trọn một đoạn hành lang. Nay hành lang trống, tượng ở Dushanbe.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Gò đất | 100 m nhân 50 m, cao 4 tới 6 m | Encyclopaedia Iranica |
| Sân tu viện | 19 m nhân 19 m | Encyclopaedia Iranica |
| Đại tháp | Rộng nhất 25 m nhân 25 m, cao 6 m | Iranica, visitworldheritage.com |
| Tượng niết bàn | Dài 12 m, bàn chân gần 2 m | Iranica, trang du lịch Tajikistan ghi gần 13 m |
| Độ cao so với mặt biển | 430 m | Trang du lịch Tajikistan |
| Tường còn lại | Cao khoảng 2 m | worldheritagesite.org |
IVThế Đất Và Hướng
Tu viện Phật giáo ở Trung Á có lệ riêng về bố cục, và lệ ấy nên được nói trước. Một sangharama gồm hai phần: sân tăng phòng, nơi các vị tăng ở quanh một khoảng sân chung, và sân tháp, nơi đặt bảo tháp để đại chúng đi nhiễu theo chiều kim đồng hồ. Ajina-Tepe xếp hai phần ấy nối nhau trên một trục chạy từ đông nam lên tây bắc, người vào đi qua nơi ở của tăng rồi mới tới tháp. Các hành lang đặt tượng chạy quanh sân để việc đi nhiễu cũng là việc chiêm bái. Đó là lối dựng chùa theo truyền thống Ấn Độ được vùng này tiếp nhận, không dính tới thuật xem đất của Trung Hoa hay Việt Nam.
Những dòng dưới là thư viện đọc gò đất này theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, như vẫn làm với mọi nơi khác trong thư viện. Báo cáo khai quật và các tư liệu về Ajina-Tepe không chép điều nào như thế, và các vị tăng thế kỷ 7 không tính theo lối ấy.
Trước hết là thung lũng có nước. Ajina-Tepe nằm trên nền bằng của thung lũng sông Vakhsh, dòng sông từ vùng núi cao phía bắc chảy xuống rồi nhập vào hệ sông Amu Darya ở phía nam. Chung quanh thung lũng là các dãy đồi núi ở tầm xa. Lối cổ truyền gọi đất bằng nằm giữa vòng núi, có sông đi qua, là đất tàng phong tụ thủy, kín gió và giữ được nước. Với một tăng đoàn sống bằng khất thực và sự cúng dường của dân làm ruộng, một thung lũng trù phú là điều kiện thực tế hơn bất cứ lý thuyết nào.
Thứ hai là trục dài và hai sân. Hai sân vuông nối nhau trên một trục, sân ngoài cho người ở, sân trong cho việc thờ, gần với lối tiền đường hậu điện mà người Việt quen ở chùa mình. Chỗ khác là ở cuối trục không có tòa điện đóng kín mà là một ngọn tháp đứng giữa trời.
Thứ ba là hình sao của tháp. Mặt bằng nhiều góc nhọn nhô ra, đọc theo ngũ hành là dáng Hỏa, đặt trên nền đất vuông dáng Thổ, Hỏa sinh Thổ. Xin nhắc ngay: tháp bậc mặt bằng chữ thập hay hình sao là kiểu tháp Phật giáo thường gặp ở vùng tây bắc Ấn Độ và Trung Á, sự trùng với ngũ hành chỉ nằm ở hình vẽ.
Cuối cùng là chất đất. Cả tu viện, từ tường tới tượng, đều bằng đất của chính thung lũng. Lối cũ coi dùng vật liệu tại chỗ là hợp thổ. Cũng chính vì bằng đất mà khi không còn người chăm nom, tu viện trở về thành gò chỉ sau vài thế hệ. Đọc theo lối nào thì đó cũng là một bài học về vô thường mà đạo Phật vẫn giảng.
VKhông Còn Lễ Định Kỳ, Chỉ Còn Những Dịp Người Ta Tới
Thư viện không tìm được nguồn nào ghi một buổi lễ Phật giáo định kỳ tại Ajina-Tepe ngày nay, và sẽ không đặt ra một lễ không có. Gò đất, theo worldheritagesite.org, vào tự do và không có người gác. Bảng dưới vì vậy chỉ ghi những dịp người ta tìm tới gò và tới pho tượng, kèm hai ngày trong lịch Phật giáo có liên hệ với hình tượng niết bàn để quý vị người Việt tiện đối chiếu. Bảng không ghi giờ.
| Dịp | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Thăm gò Ajina-Tepe | Quanh năm, không theo lịch lễ nào | Khách tự tới xem nền móng tu viện và đại tháp. Không có nghi lễ nào được nguồn ghi lại. |
| Chiêm ngưỡng tượng niết bàn ở Dushanbe | Quanh năm, theo lịch của bảo tàng | Tượng đặt trong sảnh Bảo tàng Cổ vật Quốc gia từ tháng 9 năm 2000 theo traveltajikistan.tj, orexca.com ghi tháng 9 năm 2001. Đây là hiện vật trưng bày, không phải tượng thờ. |
| Ngày vía Phật nhập niết bàn | Lịch Phật giáo Bắc truyền, rằm tháng Hai âm lịch | Ngày tưởng niệm sự kiện mà pho tượng mô tả. Nguồn đã mở không ghi lễ nào tại gò hay tại bảo tàng vào ngày này. |
| Vesak | Lịch Phật giáo Nam truyền, rằm tháng Vesakha | Truyền thống Nam truyền kỷ niệm đản sinh, thành đạo và niết bàn trong cùng một ngày. Nguồn đã mở cũng không ghi lễ nào tại đây. |
Thư viện chưa tìm được nguồn nào về sinh hoạt của người Việt tại Bokhtar hay tại Dushanbe gắn với nơi này nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Làng Kizilsoy, huyện Vakhsh, tỉnh Khatlon, cách thành phố Bokhtar (tên cũ Kurgan-Tyube) khoảng 12 km
- Đường tới
- Gò nằm gần làng Kizilsoy, huyện Vakhsh, tỉnh Khatlon, cách thành phố Bokhtar (tên cũ Kurgan-Tyube) khoảng 12 km và cách thủ đô Dushanbe khoảng 85 km về phía nam, đi bằng đường bộ. Pho tượng niết bàn thì ở Bảo tàng Cổ vật Quốc gia tại Dushanbe.
- Toạ độ
- 37.8644, 68.9419
Gò không có người gác và không có rào, nên việc giữ gìn tùy vào người tới. Tường ở đây là đất nện đã mười ba thế kỷ, mỗi bước chân lên đầu tường là một lần làm lở. Xin đi trong lòng sân và lối giữa các phòng, không trèo lên tường và thân tháp, không bới đất tìm mảnh gốm. Tại bảo tàng ở Dushanbe, không chạm vào tượng, vì tượng bằng đất và đã được ghép lại từ nhiều khối.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tu viện Phật giáo Ajina-Tepe
Contribute photos, information or video for Ajina TepeThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
ajina-tepe ở đâu
Ajina-Tepe là một gò đất gần làng Kizilsoy, huyện Vakhsh, tỉnh Khatlon, miền nam Tajikistan, cách thành phố Bokhtar khoảng 12 km và cách Dushanbe khoảng 85 km về phía nam. Dưới gò là nền móng một tu viện Phật giáo thế kỷ 7 tới 8, được khai quật từ năm 1961 tới 1975.
tượng phật nằm ở tajikistan dài bao nhiêu mét
Các nguồn ghi khác nhau. Encyclopaedia Iranica suy từ bàn chân dài gần 2 mét ra cả tượng khoảng 12 mét, trang du lịch chính thức của Tajikistan ghi gần 13 mét. Tượng làm bằng đất, tả Đức Phật nhập niết bàn, nằm nghiêng bên phải.
tượng phật niết bàn ajina-tepe hiện ở đâu
Tượng không còn ở gò. Sau khi được tìm thấy năm 1966, tượng được phục chế từ 1966 tới 1978 rồi nối lại năm 2000, sau đó đặt trong một sảnh của Bảo tàng Cổ vật Quốc gia ở thủ đô Dushanbe. Traveltajikistan.tj ghi mốc ấy là tháng 9 năm 2000, còn orexca.com ghi tượng phục chế xong cho lễ mở bảo tàng tháng 9 năm 2001. Tại gò chỉ còn tường đất và nền tháp.
ajina-tepe có còn sư tu không
Không. Đây là phế tích khảo cổ, tu viện bị bỏ hoang từ thế kỷ 8 và không còn tăng đoàn. Các nguồn đã mở không ghi buổi lễ Phật giáo định kỳ nào tại gò. Khách tới chỉ thấy tường đất nện, nền tăng phòng quanh sân và khối đại tháp hình sao.
ajina-tepe có phải di sản thế giới unesco không
Chưa. Ajina-Tepe nằm trong danh sách dự kiến Di sản Thế giới của Tajikistan từ năm 1999, theo worldheritagesite.org, tức là mới được đề cử chứ chưa được ghi danh. Cùng nguồn ấy ghi tường còn cao khoảng 2 mét và đang xuống cấp.