Ngôi đền ở Hiền Lương không đứng trên đỉnh núi mà nép dưới một gốc đa cổ thụ, mặt quay về hướng chính nam. Qua sân, quý vị vào tòa đại bái năm gian rồi tới hậu cung ba gian, nơi các bức cửa võng chạm kín hoa lá. Trong cùng là pho tượng một người phụ nữ ngồi trên ngai, ngai đặt trên bệ kỳ lân, đầu đội vương miện ba tầng, áo đỏ tía phủ vàng, hai tay đặt trên gối trong thế kết ấn.
Đó là Tổ Mẫu Âu Cơ, người mẹ trong truyền thuyết bọc trăm trứng. Dân vùng Hạ Hòa tin rằng sau khi chia con cùng Lạc Long Quân, Mẫu đã dẫn các con ngược lên miền núi, dừng lại ở chính vùng đất này dạy dân trồng lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải rồi bay về trời. Điều cần nói rõ ngay từ đầu là Tổ Mẫu Âu Cơ thuộc lớp thờ Mẫu tổ của dân tộc, không đứng trong điện thần Tứ Phủ của hầu đồng.
ITổ Mẫu Âu Cơ Và Lớp Thờ Mẫu Tổ
Vị thờ chính là Tổ Mẫu Âu Cơ, người mẹ của trăm người con trong truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ. Ngoài tượng Tổ Mẫu, trong khu di tích còn thờ Đức Ông Đột Ngột Cao Sơn (người con thứ hai của Mẫu, có đình thờ cách đền khoảng 500 mét về phía đông) và kết hợp với chùa Linh Phúc tạo thành một quần thể tín ngưỡng. Bốn chữ Hán ở đầu trang ghi danh xưng Tổ Mẫu Âu Cơ, do thư viện suy ra từ danh xưng chứ không chép từ hoành phi của đền.
Bà không đứng trong hàng Mẫu, Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu của Tứ Phủ. Bà thuộc một lớp khác là lớp thờ Mẫu tổ gắn với thời Hùng Vương, cùng loại hình với Quốc Mẫu Tây Thiên. Thư viện xếp đền vào nhóm Đạo Mẫu vì di sản phi vật thể được ghi danh có tên chính thức là Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ, nhưng xin quý vị đọc chữ Mẫu ở đây theo nghĩa người mẹ tổ của cộng đồng, không theo nghĩa hàng Mẫu trong hầu đồng.
Theo truyền thuyết mà báo Nhân Dân và Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam thuật lại, Âu Cơ chào đời ở động Lăng Xương (vùng Thanh Thủy, Phú Thọ), kết duyên cùng Lạc Long Quân sinh ra bọc trăm trứng nở thành một trăm người con. Khi chia tay, Lạc Long Quân dẫn 50 con xuống biển, còn Mẫu Âu Cơ đưa 50 con lên non. Đi qua trang Hiền Lương có núi cao, đồng rộng, sông dài, Mẹ cho khai hoang, dạy dân cấy lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải. Đến ngày 25 tháng Chạp năm Nhâm Thân, Mẹ Âu Cơ để lại dưới gốc đa dải yếm lụa rồi bay về trời, nhân dân dựng miếu ngay dưới gốc đa ấy để đời đời phụng thờ.
Về con số 50 người con và 49 người con trong các bài viết báo chí, hai con số này phản ánh hai chặng của cùng một truyền thuyết. Có 50 người con theo mẹ lên non, trong đó người con trưởng ở lại Phong Châu nối ngôi làm vua Hùng thứ nhất, còn 49 người con tiếp tục cùng Mẹ Âu Cơ ngược dòng sông Thao lên vùng Hiền Lương khai sơn lập ấp. Thư viện ghi rõ cả hai con số để quý vị thấy mạch nối trong truyền thuyết dân gian.
Ba chỗ hay nhầm, xin nói rõ bằng tư liệu lịch sử.
Thứ nhất, Âu Cơ không phải Mẫu Thượng Ngàn, cũng không phải Mẫu Liễu Hạnh. Chuyện Mẫu dẫn con lên núi đôi khi khiến người đi lễ gộp Âu Cơ vào hàng Mẫu cai quản rừng núi. Thực tế đây là hai lớp tín ngưỡng khác nhau, trong đó Mẫu Thượng Ngàn là một ngôi trong Tứ Phủ có giá hầu đồng, còn Âu Cơ là Mẫu tổ được thờ bằng lễ tế cổ truyền của làng.
Thứ hai, đền ở Hiền Lương không phải đền Tổ Mẫu Âu Cơ trong khu Đền Hùng. Ngôi đền trên núi Vặn ở khu Đền Hùng là công trình mới, khởi dựng năm 2001 và khánh thành năm 2004 để đặt nơi thờ Âu Cơ bên cạnh các Vua Hùng. Đền Hiền Lương cách đó chừng năm mươi cây số, là ngôi đền cổ có từ thời Hậu Lê và lưu giữ pho tượng gỗ thế kỷ 19.
Thứ ba, đền Mẫu Âu Cơ không liên quan về thần tích với đền Mẫu Ỷ La ở Tuyên Quang, nơi thờ các công chúa thuộc hệ Tứ Phủ.
IIDấu Ấn Thời Lê Thánh Tông Và Các Mốc Di Sản
Về năm dựng đền chính thức dưới thời Hậu Lê, các nguồn ghi chép có độ vênh một chữ số. Báo Nhân Dân ghi đền được xây dựng chính thức dưới triều vua Lê Thánh Tông (1442 tới 1497, ở ngôi từ năm 1460 đến 1497). Nhiều tài liệu lịch sử địa phương tại Phú Thọ ghi cụ thể năm 1465, khi triều đình nhà Hậu Lê ban chiếu phong thần và cấp tiền cho xây dựng đền tại trang Hiền Lương. Trong khi đó, một số bài báo như Báo Lai Châu lại in năm 1456, vốn sớm hơn năm vua Lê Thánh Tông lên ngôi bốn năm (nhiều khả năng do đảo hai chữ số cuối của năm 1465). Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý trên Báo Chính phủ nhận định tư liệu về việc thờ Mẫu ở đây có từ ít nhất thế kỷ 15. Năm 1998, ngôi đền được trùng tu lớn.
- Thời Hùng VươngLớp truyền thuyếtTruyện kể Âu Cơ dừng chân ở Hiền Lương dạy dân trồng cấy rồi bay về trời ngày 25 tháng Chạp năm Nhâm Thân. Đây là thời điểm trong truyền thuyết, không phải năm dựng đền.
- 1465 (hoặc 1456)Dựng đền chính thức đời Lê Thánh TôngTheo Nhân Dân và tư liệu địa phương, đền được xây dựng chính thức dưới triều vua Lê Thánh Tông (trị vì 1460 tới 1497). Nhiều nguồn ghi năm 1465, một số bài báo in là 1456.
- Thế kỷ 19Tạc tượng MẫuPho tượng gỗ mít sơn son thếp vàng đang thờ trong hậu cung có niên đại thế kỷ 19, theo Cục Di sản văn hóa.
- 1991Di tích quốc giaNgày 3 tháng 8 năm 1991, đền Mẫu Âu Cơ được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.
- 1998Trùng tu ngôi đềnTheo báo Nhân Dân, năm 1998 địa phương tiến hành trùng tu lớn ngôi đền sau nhiều thế kỷ xuống cấp.
- 2017Di sản phi vật thể quốc giaNgày 23 tháng 1 năm 2017, Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL.
- 2020Bảo vật quốc giaNgày 15 tháng 1 năm 2020, tượng Mẫu Âu Cơ được công nhận Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
Báo Chính phủ ghi các đợt tôn tạo gần đây của khu di tích gồm mở rộng khuôn viên, dựng lại gò Cây Thị, tu bổ nhà Tả mạc và làm khám thờ cho tượng Mẫu. Ngoài ra, đình thờ Đức Ông Đột Ngột Cao Sơn cách đền 500 mét về phía đông cũng được khôi phục để hoàn chỉnh không gian thờ tự của quần thể.
IIIBố Cục Chữ Đinh Và Pho Tượng Gỗ Mít
Theo báo Nhân Dân, đền chính có bố cục theo kiểu chữ Đinh, gồm năm gian đại bái ở ngoài và ba gian hậu cung ở trong. Các bức chạm trên cửa võng, xà ngang và diềm quanh cửa thượng cung được làm tinh tế, lưu giữ tượng Tổ Mẫu Âu Cơ và tượng Đức Ông Đột Ngột Cao Sơn. Quy mô đền không đồ sộ mà vừa vặn như một ngôi đền cổ vùng trung du, với tán đa cổ thụ mấy trăm năm tuổi trùm lên mái ngói rêu phong.
Pho tượng Mẫu, Bảo vật quốc gia
Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, tượng Mẫu Âu Cơ làm bằng gỗ mít, sơn son thếp vàng, niên đại thế kỷ 19, diễn tả kích thước và tỷ lệ gần như người thật. Mẫu ngồi trên ngai rồng đặt trên bệ kỳ lân nằm phủ phục. Đầu đội vương miện ba lớp, lớp dưới ôm sát đầu chạm hồi văn hạt xoàn, lớp giữa trang trí mây và hoa cúc, lớp trên cùng chạm băng cánh sen mềm mại, trên đỉnh có tấm che búi tóc chạm hoa văn lá đề nhà Phật. Áo ngoài thếp vàng quỳ trên nền đỏ tía, trang trí đôi phượng chầu chữ Thọ, hai lớp áo buông phủ tới mũi hài. Hai tay đặt trên gối với các ngón tay trong thế kết ấn. Cục Di sản văn hóa đánh giá pho tượng mang đậm nghệ thuật cung đình, khác biệt với hệ tượng Mẫu Tam phủ, Tứ phủ và hội đủ dấu ấn của cả ba truyền thống Phật, Đạo, Nho.
| Phần | Kích thước | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cả tượng và ngai | Cao 149 cm | Tổng thể pho tượng đặt trong lòng ngai tại hậu cung |
| Riêng tượng | Cao 102 cm | Chiều dày nhất 39 cm, chiều rộng nhất 44 cm |
| Bệ tượng | Cao 46 cm | Dài 75 cm, rộng 72 cm, tạc hình kỳ lân nằm phủ phục |
Tòa ngoài của bố cục chữ Đinh, nơi đặt hương án và cử hành các nghi thức tế lễ trong ngày hội.
Tòa trong nối vuông góc với đại bái, đặt khám thờ pho tượng Tổ Mẫu Âu Cơ, cửa võng chạm khắc tinh xảo.
Thần tích đền chép ngôi đền ẩn dưới gốc đa cổ thụ, bên tả có giếng Loan, bên hữu có giếng Phượng.
Hạng mục gò Cây Thị được tôn tạo trong khuôn viên, cùng đình thờ Đức Ông Đột Ngột Cao Sơn nằm cách đền 500 mét về phía đông và chùa Linh Phúc kế cận.
IVThế Đất Và Hướng
Khác với nhiều ngôi đền chỉ còn truyền khẩu, thần tích của đền Mẫu Âu Cơ (được báo Nhân Dân dẫn lại) có ghi rõ thế đất chọn dựng đền. Dưới đây thư viện đặt câu chữ của thần tích cạnh cách đọc phong thủy cổ truyền để quý vị đối chiếu.
Thần tích của đền chép rằng ngôi đền nằm ẩn dưới gốc đa cổ thụ, mặt quay về hướng chính nam, bên tả có giếng Loan, bên hữu có giếng Phượng, phía trước có núi Giác đẹp như một án thư, sau lưng có sông Hồng (sông Thao) uốn khúc như rồng thiêng bao bọc. Đọc theo phép xem đất cổ truyền, đây là một thế đất hội đủ cả tiền án, hậu chẩm và tả hữu thủy. Hướng chính nam đón nắng ấm và gió nồm mùa hè, nhìn thẳng ra ngọn núi Giác ở phía nam đóng vai trò một tiền án (án thư) chầu vào sân đền. Phía sau lưng đền ở hướng bắc là khúc uốn của dòng sông Hồng ôm lấy dải đất bãi bồi Hiền Lương, vừa dẫn thủy khí cho cả vùng vừa làm thế dựa mềm mại phía hậu chẩm, còn hai giếng Loan và Phượng hai bên tả hữu giữ vai trò hai mắt nước tụ khí ngay sát nội tự.
Thứ hai là gốc đa cổ thụ. Trong lối nhìn cổ truyền, cây đại thụ sống lâu năm trên gò đất là nơi địa khí sung mãn, và dân gian nhiều nơi coi gốc đa là chỗ thần tiên giáng ngự (tương truyền chính là nơi Mẫu để lại dải yếm lụa trước khi bay về trời). Một ngôi đền cổ đặt dưới tán đa lớn là mượn vòm cây tự nhiên làm lọng che và giữ khí ấm áp quanh năm.
Thứ ba là vị trí chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi. Truyện kể Mẫu dẫn các con từ Phong Châu ngược sông Thao lên núi và dừng lại ở Hiền Lương. Nhìn trên bản đồ địa hình, vùng Hạ Hòa đúng là cửa ngõ chuyển tiếp từ châu thổ lên vùng đồi núi Tây Bắc. Thư viện đọc chi tiết ấy như cách người xưa đặt nơi thờ người mẹ tổ vào đúng điểm giao hòa giữa miền xuôi và miền ngược.
Sau cùng, đặt đền Hiền Lương cạnh Đền Hùng cách chừng năm mươi cây số về phía hạ lưu thì thấy một cặp đối xứng tự nhiên, khi Đền Hùng trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh thờ lớp tổ phía cha, còn đền Hiền Lương bên bờ sông Hồng thờ lớp tổ phía mẹ. Núi cao và sông dài, cha và mẹ, tạo thành một trục tâm linh hoàn chỉnh của vùng đất Tổ.
VHội Mùng Bảy Tháng Giêng Và Các Kỳ Lễ Trong Năm
Theo báo Nhân Dân và Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, đền Mẫu Âu Cơ có nhiều ngày lễ trong năm gắn với từng dấu mốc trong thần tích. Lễ hội lớn nhất là ngày "Tiên giáng" mùng 7 tháng Giêng âm lịch (mở đầu mùa lễ hội xuân của tỉnh Phú Thọ), bên cạnh đó còn có ngày "Tiên thăng" 25 tháng Chạp âm lịch (kỷ niệm ngày Mẫu bay về trời năm Nhâm Thân), cùng các ngày lễ mùng 10 tới 11 tháng Hai, ngày 12 tháng Ba và ngày 13 tháng Tám âm lịch.
| Thời điểm âm lịch | Nghi thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Sáng sớm mùng 7 tháng Giêng | Tế Thành Hoàng ở đình | Đội tế toàn nam giới làm lễ tế Thành Hoàng tại đình làng trước khi rước về đền Mẫu. |
| Mùng 7 tháng Giêng | Rước kiệu bát cống | Tám cô gái mặc đồng phục rước kiệu bát cống sơn son thếp vàng theo nhịp trống từ đình vào đền, theo sau là các vị chức sắc và dân làng. |
| Mùng 7 tháng Giêng | Lễ tế nữ và dâng 100 cầu bánh | Mười hai thiếu nữ thanh tân mặc áo dài, khăn kim tuyến, hài thêu (chủ tế mặc trang phục đỏ) cử hành lễ tế nữ. Lễ vật chay có 100 cầu bánh ngọt làm từ bột nếp và mật ong hấp chín tượng trưng cho 100 người con dâng Mẹ. |
| Trong ngày hội tháng Giêng | Phần hội dân gian | Các trò chơi dân tộc ngoài sân đền gồm đu tiên, cờ người, chọi gà, tổ tôm điếm. |
| 25 tháng Chạp và các kỳ lễ khác | Lễ Tiên thăng và sóc vọng | Lễ kỷ niệm ngày Mẫu bay về trời (Tiên thăng 25 tháng Chạp) và các kỳ lễ ngày 10 tới 11 tháng Hai, 12 tháng Ba, 13 tháng Tám âm lịch. |
Điểm đặc sắc nhất của hội Hiền Lương là lễ tế nữ và lễ vật 100 cầu bánh ngọt. Phần lớn lễ tế làng ở Bắc Bộ do đội tế nam đảm nhận, còn tại đền Mẫu Âu Cơ phần chính tế trước điện Mẫu do mười hai thiếu nữ có nhan sắc và học vấn thực hiện. Cùng với đó là thức bánh truyền thống của người Hiền Lương làm từ bột nếp hảo hạng nhào mật ong thành hình trụ tròn, cắt thành 100 đoạn như đốt tre hấp chín để tượng trưng cho tấm lòng của 100 người con dâng lên Quốc Mẫu. Ngày 23 tháng 1 năm 2017, Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ tại đây đã được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Hiền Lương (huyện Hạ Hòa cũ), tỉnh Phú Thọ
- Đường tới
- Nằm tại khu vực gò Cây Thị, xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ (năm 2025 xã Hiền Lương và xã Xuân Áng thuộc huyện Hạ Hòa cũ hợp nhất thành xã Hiền Lương mới), vùng trung du phía tây bắc tỉnh, cách khu di tích Đền Hùng chừng năm mươi cây số.
- Toạ độ
- 21.6044, 104.9144
Đền đông nhất vào dịp lễ hội mùng 7 tháng Giêng và ngày lễ Tiên thăng 25 tháng Chạp. Lệ của đền là ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào đại bái và hậu cung, không chạm vào khám thờ và pho tượng Bảo vật quốc gia. Khi đội tế nữ làm lễ, xin quý vị đứng ngoài chiếu tế, không chen lên phía trước để chụp ảnh. Ngoài ngày hội, đền giữ nhịp tĩnh lặng của một ngôi đền cổ bên gốc đa, việc dâng hương theo sự hướng dẫn của ban quản lý khu di tích.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Mẫu Âu Cơ
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Mẫu Âu Cơ thờ ai
Thờ Tổ Mẫu Âu Cơ, người mẹ của trăm người con trong truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ, cùng Đức Ông Đột Ngột Cao Sơn. Bà thuộc lớp thờ Mẫu tổ thời Hùng Vương, không đứng trong điện thần Tứ Phủ, không phải Mẫu Thượng Ngàn hay Mẫu Liễu Hạnh.
Đền Mẫu Âu Cơ Hiền Lương có phải đền Âu Cơ ở Đền Hùng không
Không. Đền Tổ Mẫu Âu Cơ trên núi Vặn trong khu Đền Hùng là công trình mới, khởi dựng năm 2001 và khánh thành năm 2004. Đền ở xã Hiền Lương cách đó chừng năm mươi cây số, là ngôi đền cổ có từ thời Hậu Lê và lưu giữ pho tượng gỗ mít thế kỷ 19 là Bảo vật quốc gia.
Đền Mẫu Âu Cơ có từ năm nào
Theo báo Nhân Dân, đền được xây dựng chính thức dưới triều vua Lê Thánh Tông (trị vì 1460 tới 1497). Nhiều tài liệu lịch sử địa phương ghi cụ thể năm 1465, trong khi một số bài báo in là 1456. Đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia ngày 3 tháng 8 năm 1991.
Tượng Mẫu Âu Cơ bảo vật quốc gia làm bằng gì
Làm bằng gỗ mít sơn son thếp vàng, niên đại thế kỷ 19. Mẫu ngồi trên ngai rồng đặt trên bệ kỳ lân, tổng thể cả ngai cao 149 cm, riêng tượng cao 102 cm, đội vương miện ba tầng chạm hồi văn, mây, cúc và cánh sen. Tượng được công nhận Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 1 năm 2020.
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ vào ngày nào
Lễ hội chính là ngày Tiên giáng mùng 7 tháng Giêng âm lịch, mở đầu mùa lễ hội xuân của Phú Thọ, với lễ tế Thành Hoàng ở đình, rước kiệu bát cống, lễ tế nữ của mười hai thiếu nữ và lễ vật 100 cầu bánh ngọt. Ngoài ra trong năm còn có lễ Tiên thăng ngày 25 tháng Chạp âm lịch kỷ niệm ngày Mẫu bay về trời.