Ngôi đền ở Hiền Lương không đứng trên đỉnh núi mà nép dưới một gốc đa cổ thụ, mặt quay về phía nam. Qua sân, quý vị vào tòa đại bái năm gian rồi tới hậu cung ba gian, nơi các bức cửa võng chạm kín hoa lá. Trong cùng là pho tượng một người phụ nữ ngồi trên ngai, ngai đặt trên lưng một con kỳ lân, mũ ba tầng, áo đỏ tía phủ vàng, hai tay đặt trên gối.
Đó là Tổ Mẫu Âu Cơ, người mẹ trong truyền thuyết trăm trứng. Dân vùng Hạ Hòa tin rằng sau khi chia con, Mẫu đã dẫn các con lên miền núi, dừng lại ở chính vùng đất này dạy dân trồng lúa, trồng dâu, dệt vải rồi hóa. Chỗ cần nói rõ ngay: Âu Cơ là một vị Mẫu tổ, không đứng trong điện thần Tứ Phủ của hầu đồng.
ITổ Mẫu Âu Cơ Và Lớp Thờ Mẫu Tổ
Vị thờ chính là Tổ Mẫu Âu Cơ, mẹ của trăm người con trong truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ. Bốn chữ Hán ở đầu trang ghi danh xưng Tổ Mẫu Âu Cơ, do thư viện suy ra từ danh xưng, không chép từ hoành phi của đền.
Bà không đứng trong hàng Mẫu, Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu của Tứ Phủ. Bà thuộc một lớp khác, lớp thờ Mẫu tổ gắn với thời Hùng Vương, cùng loại với Quốc Mẫu Tây Thiên. Thư viện vẫn xếp đền vào nhóm Đạo Mẫu vì tín ngưỡng được công nhận có tên chính thức là tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ, nhưng xin quý vị đọc chữ Mẫu ở đây theo nghĩa người mẹ tổ của cộng đồng, không theo nghĩa hàng Mẫu trong hầu đồng.
Theo truyền thuyết mà Báo Lai Châu và Nhân Dân thuật lại, sau khi chia con, Âu Cơ dẫn phần con theo mẹ lên miền núi, dừng lại ở Hiền Lương, dạy dân trồng lúa, trồng dâu, dệt vải, rồi hóa ở đây. Đó là truyền thuyết, và nó giải thích vì sao dân vùng này coi đền Hiền Lương là nơi gốc của việc thờ Mẫu Âu Cơ: không phải vì có sử liệu, mà vì truyện kể đặt nơi Mẫu sống những năm cuối và hóa ngay trên đất này.
Về số con theo mẹ, nguồn ghi không trùng nhau. Một bài của Nhân Dân ghi 49 người, Báo Lai Châu ghi 50 người, truyện cổ phổ biến thường kể 50. Chúng tôi nêu cả hai con số để quý vị thấy độ vênh, và nhắc rằng đây là số trong truyền thuyết.
Ba chỗ hay nhầm, xin nói bằng giọng sử liệu.
Thứ nhất, Âu Cơ không phải Mẫu Thượng Ngàn, cũng không phải Mẫu Liễu Hạnh. Chuyện Mẫu dẫn con lên núi đôi khi khiến người ta gộp Âu Cơ vào hàng Mẫu cai quản rừng núi. Hai lớp tín ngưỡng khác nhau: Mẫu Thượng Ngàn là một ngôi trong Tứ Phủ, có giá hầu đồng, còn Âu Cơ là Mẫu tổ, được thờ bằng lễ tế của làng.
Thứ hai, đền ở Hiền Lương không phải đền Tổ Mẫu Âu Cơ trong khu Đền Hùng. Ngôi đền trên núi Vặn ở khu Đền Hùng là công trình mới, khởi dựng năm 2001, khánh thành năm 2004, để đặt Âu Cơ bên cạnh các Vua Hùng. Đền Hiền Lương cách đó chừng năm mươi cây số, là nơi thờ có từ lâu đời và giữ pho tượng thế kỷ 19.
Thứ ba, đền Mẫu Âu Cơ không liên quan về thần tích với đền Mẫu Ỷ La ở Tuyên Quang, nơi thờ hai công chúa của thời sau.
IIMột Năm Dựng Còn Vênh Và Những Lần Được Ghi Nhận
Năm dựng đền chưa khảo được chắc chắn. Nhân Dân ghi đền được dựng chính thức đời vua Lê Thánh Tông. Báo Lai Châu ghi năm 1456 là năm Lê Thánh Tông cho dựng, nhưng năm ấy nhà vua chưa lên ngôi, vì Lê Thánh Tông trị vì từ năm 1460. Hai nguồn vênh nhau, và con số 1456 tự mâu thuẫn với chính triều vua mà nó gắn vào. Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý, theo Báo Chính phủ, nhận định tư liệu về việc thờ Mẫu ở đây có từ ít nhất thế kỷ 15. Pho tượng đang thờ thì có niên đại thế kỷ 19.
- Thời Hùng VươngLớp truyền thuyếtTruyện kể Âu Cơ dừng chân ở Hiền Lương dạy dân trồng cấy rồi hóa. Đây là thời điểm trong truyền thuyết, không phải năm dựng đền.
- 1456Năm Báo Lai Châu ghiBáo Lai Châu ghi là năm vua Lê Thánh Tông cho dựng đền. Năm này sớm hơn năm nhà vua lên ngôi, nên chưa dùng được làm mốc chắc.
- 1460 tới 1497Dựng chính thức đời Lê Thánh TôngTheo Nhân Dân, đền được dựng chính thức dưới triều vua này. Chưa rõ năm cụ thể.
- Thế kỷ 19Tạc tượng MẫuPho tượng gỗ mít sơn son thếp vàng đang thờ trong hậu cung có niên đại thế kỷ này, theo Cục Di sản văn hóa.
- 1991Di tích quốc giaĐền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia.
- 2017Di sản phi vật thể quốc giaNgày 23 tháng 1, tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- 2020Bảo vật quốc giaNgày 15 tháng 1, tượng Mẫu Âu Cơ được công nhận Bảo vật quốc gia theo quyết định số 88/QĐ-TTg.
Báo Chính phủ ghi các đợt tôn tạo gần đây của khu di tích gồm mở rộng khuôn viên, dựng lại gò cây thị, tu bổ nhà Tả mạc và làm khám thờ cho tượng Mẫu. Việc dựng lại gò cây thị cho thấy cảnh quan quanh đền được coi là một phần của di tích, không chỉ các tòa nhà.
IIIBố Cục Chữ Đinh Và Pho Tượng Gỗ Mít
Theo Nhân Dân, đền dựng theo lối chữ Đinh, gồm năm gian đại bái ở ngoài và ba gian hậu cung ở trong. Các bức chạm trên cửa võng, xà ngang và diềm quanh cửa thượng cung được làm kỹ, và đây là chỗ nghề mộc của vùng trung du thể hiện rõ nhất. Quy mô không lớn, đúng tầm một ngôi đền làng, và cái gốc đa cổ thụ trùm lên mái là một phần của dáng đền.
Pho tượng Mẫu, Bảo vật quốc gia
Theo mô tả của Cục Di sản văn hóa, tượng bằng gỗ mít, sơn son thếp vàng, niên đại thế kỷ 19. Mẫu ngồi trên ngai, ngai đặt trên lưng kỳ lân. Mũ ba tầng: tầng dưới chạm hồi văn, tầng giữa chạm mây và hoa cúc, tầng trên chạm băng cánh sen. Áo ngoài thếp vàng trên nền đỏ tía, trang trí phượng và chữ Thọ, hai lớp áo buông phủ tới mũi hài. Hai tay đặt trên gối, các ngón tay trong thế kết ấn. Cục Di sản văn hóa nhận định pho tượng hội đủ dấu ấn của ba lớp tư tưởng Phật, Đạo và Nho, và là một đỉnh cao của nghề sơn son truyền thống.
| Phần | Kích thước | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cả tượng và ngai | Cao 1,49 m | Tổng thể pho tượng như đang đặt trong khám |
| Riêng tượng | Cao 1,02 m | Chỗ dày nhất 39 cm, chỗ rộng nhất 44 cm |
| Bệ tượng | Cao 46 cm | Dài 75 cm, rộng 72 cm, tạc hình kỳ lân đội ngai |
Tòa ngoài, nơi đặt hương án và làm phần tế trong ngày hội.
Tòa trong, đặt khám thờ pho tượng Mẫu, cửa võng chạm kín.
Nhân Dân tả đền nép dưới gốc đa, cây che gần trọn phần mái nhìn từ sân.
Được dựng lại trong đợt tôn tạo gần đây, theo Báo Chính phủ, như một phần cảnh quan của di tích.
IVThế Đất Và Hướng
Đoạn dưới đây là thư viện tự đọc, theo lối phong thủy cổ truyền của người Việt. Hồ sơ di tích và truyền thuyết của đền không nói gì về việc chọn đất, nên quý vị đọc phần này như một lời bàn, tách khỏi phần tư liệu ở trên.
Theo Nhân Dân, đền quay mặt về hướng chính nam, phía sau là sông Hồng uốn khúc. Hướng nam là hướng chuộng nhất của đền miếu Bắc Bộ: đón nắng, đón gió nồm mùa hè, quay lưng với gió bấc mùa đông. Ở đây hướng ấy đi kèm một thế ít gặp: lưng không tựa núi mà tựa dòng sông lớn. Vùng Hạ Hòa là trung du, đồi thấp xen ruộng, và con sông ôm phía sau giữ vai trò mà ở miền núi là của dãy núi, một chỗ dựa làm bằng nước.
Thứ hai là gốc đa. Trong lối nhìn cổ truyền, cây cổ thụ lớn ở đầu đất là chỗ khí tụ, và dân gian nhiều nơi coi gốc đa là chỗ thần ngự. Một ngôi đền nhỏ đặt dưới gốc đa lớn là mượn cây làm lọng che, thứ mà ở đền lớn người ta phải dựng bằng mái và tường.
Thứ ba là vị trí giữa đồng bằng và núi. Truyện kể Mẫu dẫn con từ miền xuôi lên núi và dừng lại ở Hiền Lương. Nhìn trên bản đồ, vùng này đúng là dải chuyển từ đất thấp ven sông lên đồi rừng phía tây bắc. Truyền thuyết đặt chỗ Mẫu dừng chân ở ngưỡng giữa hai miền, và chúng tôi đọc đó như một cách người xưa đặt người mẹ tổ vào đúng chỗ hai lớp cư dân gặp nhau. Đây là kiến giải, không phải điều truyền thuyết nói ra.
Sau cùng, đặt đền cạnh Đền Hùng cách chừng năm mươi cây số thì thấy một cặp: Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh thờ lớp tổ phía cha, đền Hiền Lương bên sông thờ lớp tổ phía mẹ. Núi và nước, cha và mẹ, là một cặp đối mà phong thủy cổ truyền rất quen.
VHội Mùng Bảy Tháng Giêng
Hội chính của đền là mùng 7 tháng Giêng âm lịch, theo VietnamPlus là hội mở đầu mùa lễ hội năm của Phú Thọ. Về ý nghĩa của ngày ấy, nguồn ghi không trùng nhau: Nhân Dân coi mùng 7 tháng Giêng là ngày Mẫu giáng, còn Báo Lai Châu ghi Mẫu hóa ngày 25 tháng Chạp. Thư viện chỉ ghi mùng 7 tháng Giêng là ngày hội chính, không khẳng định đó là ngày sinh hay ngày hóa.
| Phần hội | Nghi thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Lễ tế ở đình | Tế Thành Hoàng | Đội tế toàn nam giới làm lễ tế tại đình làng trước khi vào phần lễ ở đền, theo Nhân Dân. |
| Rước kiệu | Rước lễ về đền | Đoàn rước kiệu lễ vật từ đình về đền Mẫu. |
| Lễ tế nữ | Dâng lễ Mẫu | Nhân Dân ghi mười hai thiếu nữ được chọn làm lễ, mặc áo dài, đi hài thêu, thắt lưng lụa. |
| Phần hội | Trò chơi dân gian | Có đu tiên, cờ người và các trò của làng quanh sân đền. |
| 25 tháng Chạp | Ngày Mẫu hóa theo Báo Lai Châu | Nguồn này ghi là ngày hóa của Mẫu, các nguồn khác không nêu. |
Điểm riêng của hội Hiền Lương là lễ tế nữ. Phần lớn lễ tế làng ở Bắc Bộ do đội tế nam làm, còn ở đây phần dâng lễ Mẫu do một đội thiếu nữ đảm nhận. Đặt cạnh nhau, lễ tế nam ở đình và lễ tế nữ ở đền cho thấy làng giữ hai lớp: thờ Thành Hoàng theo lệ chung, và thờ người mẹ tổ theo lệ riêng. Tháng 1 năm 2017, tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ ở đây được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, điều được công nhận là tập quán của cộng đồng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Hiền Lương (huyện Hạ Hòa cũ), tỉnh Phú Thọ
- Đường tới
- Nằm ở xã Hiền Lương (huyện Hạ Hòa cũ), tỉnh Phú Thọ, vùng trung du phía tây bắc tỉnh, cách khu di tích Đền Hùng chừng năm mươi cây số.
- Toạ độ
- 21.6044, 104.9144
Đền đông nhất vào hội mùng 7 tháng Giêng. Lệ của đền là ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào đại bái và hậu cung, không chạm vào khám thờ và pho tượng. Khi đội tế nữ làm lễ, xin quý vị đứng ngoài chiếu tế, không chen lên phía trước để chụp ảnh. Ngoài ngày hội, đền giữ nhịp của một ngôi đền làng, việc dâng hương theo sự hướng dẫn của người trong ban quản lý di tích.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Mẫu Âu Cơ
Contribute photos, information or video for Au Co Mother Goddess TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Mẫu Âu Cơ thờ ai
Thờ Tổ Mẫu Âu Cơ, người mẹ của trăm người con trong truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ. Bà thuộc lớp thờ Mẫu tổ thời Hùng Vương, không đứng trong điện thần Tứ Phủ, không phải Mẫu Thượng Ngàn hay Mẫu Liễu Hạnh.
Đền Mẫu Âu Cơ Hiền Lương có phải đền Âu Cơ ở Đền Hùng không
Không. Đền Tổ Mẫu Âu Cơ trên núi Vặn trong khu Đền Hùng là công trình mới, khởi dựng năm 2001, khánh thành năm 2004. Đền ở xã Hiền Lương cách đó chừng năm mươi cây số, là nơi thờ lâu đời, giữ pho tượng gỗ thế kỷ 19 là Bảo vật quốc gia.
Đền Mẫu Âu Cơ có từ năm nào
Chưa khảo được chắc chắn. Nhân Dân ghi đền dựng chính thức đời Lê Thánh Tông. Báo Lai Châu ghi năm 1456, nhưng năm ấy Lê Thánh Tông chưa lên ngôi vì nhà vua trị vì từ năm 1460. Đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1991.
Tượng Mẫu Âu Cơ bảo vật quốc gia làm bằng gì
Bằng gỗ mít sơn son thếp vàng, niên đại thế kỷ 19. Mẫu ngồi trên ngai đặt trên lưng kỳ lân, cả ngai cao 1,49 mét, riêng tượng 1,02 mét, mũ ba tầng chạm hồi văn, mây, cúc và sen. Tượng là Bảo vật quốc gia theo quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 1 năm 2020.
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ vào ngày nào
Mùng 7 tháng Giêng âm lịch, hội mở đầu mùa lễ hội năm của Phú Thọ. Có tế Thành Hoàng ở đình, rước kiệu, lễ tế nữ của đội thiếu nữ và trò chơi dân gian. Nguồn ghi khác nhau về việc đây là ngày Mẫu giáng hay không, Báo Lai Châu ghi ngày hóa là 25 tháng Chạp.