Nằm ngay trung tâm khu Hạ thành lịch sử của thành phố Thessaloniki, chỉ cách đại lộ cổ Via Egnatia vài bước chân về phía nam trên trục đường đi bộ dẫn thẳng ra vịnh biển Thermaic, Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki (Naos tis Agias Sofias) hiện ra với khối kiến trúc vuông vức, trầm mặc và uy nghiêm nằm thấp hơn mặt đường hiện đại gần hai mét như một chứng nhân vượt thời gian của Đế chế Đông La Mã. Nếu như đại thánh đường Hagia Sophia tại kinh đô Constantinople (nay là Istanbul) là biểu tượng tối thượng của thời kỳ Hoàng đế Justinian thế kỷ 6, thì Nhà thờ Hagia Sophia tại Thessaloniki lại là một trong những công trình nguyên vẹn và quan trọng nhất còn tồn tại từ thời kỳ chuyển giao thế kỷ 7 sang thế kỷ 8 của thế giới Chính Thống giáo Đông phương.
Được xây dựng trên nền móng của một đại vương cung thánh đường năm gian khổng lồ từ thế kỷ 5 từng bị động đất đánh sập, ngôi nhà thờ hiện tồn đóng vai trò là mắt xích kiến trúc quý giá nối liền kiểu vương cung thánh đường mái vòm cổ điển với kiểu nhà thờ chữ thập nội tiếp (cross-in-square) của thời kỳ trung kỳ Byzantine. Bước qua tiền sảnh narthex để tiến vào không gian nội thất thâm nghiêm dưới mái vòm rộng hơn mười mét, người chiêm bái được tận mắt chứng kiến cuộc đối thoại lịch sử sống động giữa hai thời đại thần học: trên vòm cung thánh phía đông là những hoa văn khảm vàng và dấu vết cây Thánh giá từ thời kỳ Bài trừ Thánh tượng dưới triều đại Hoàng đế Constantine VI và Hoàng hậu nhiếp chính Irene (năm 780 tới 788 sau Công nguyên) được phủ lên bởi bức khảm Đức Mẹ Theotokos bồng Chúa Hài Đồng sau ngày Chính Thống giáo toàn thắng, còn trên đỉnh mái vòm trung tâm là đại bức khảm Chúa Kitô Thăng Thiên rực rỡ từ cuối thế kỷ 9 với mười hai vị Tông Đồ đứng dưới những tán cây ô liu xanh biếc của núi Cây Dầu.
IThần Học Về Hagia Sophia (Sự Khôn Ngoan Thánh Thiêng Của Thiên Chúa) Và Dấu Ấn Thánh Gregory Palamas
Trong truyền thống thần học và phụng vụ của Chính Thống giáo Đông phương, tên gọi Hagia Sophia (Agia Sofia) có nghĩa là Sự Khôn Ngoan Thánh Thiêng (Holy Wisdom). Khác với cách hiểu nhầm phổ biến của nhiều du khách phương Tây cho rằng ngôi đền được đặt theo tên của Thánh nữ tử đạo Sophia thành Rôma (thế kỷ 2), các đại thánh đường mang tên Hagia Sophia tại Constantinople, Thessaloniki, Trebizond, Sofia, Kiev hay Novgorod đều được cung hiến trực tiếp cho Ngôi Hai Thiên Chúa trong Ba Ngôi Cực Thánh, tức là Ngôi Lời Nhập Thể Đức Giêsu Kitô.
Nền tảng Kinh Thánh của việc cung hiến này bắt nguồn từ lời của Thánh Phaolô Tông Đồ (người từng trực tiếp rao giảng tại thành phố Thessaloniki vào năm 50 sau Công nguyên và viết hai bức Thư gửi tín hữu Thessalonica) trong Thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô (chương 1, câu 24): Đức Kitô là quyền năng của Thiên Chúa và là Sự Khôn Ngoan của Thiên Chúa (Christon Theou dynamin kai Theou sophian), kết hợp với lời tiên tri trong sách Châm Ngôn của Cựu Ước (chương 9, câu 1): Sự Khôn Ngoan đã xây dựng ngôi nhà của mình và đẽo gọt bảy cột trụ. Đối với các hoàng đế và giáo phụ Byzantine, việc dựng lên ngôi đền Hagia Sophia ngay tại trung tâm đô thị lớn thứ hai của đế chế là sự hiện thực hóa ngôi nhà hữu hình của Ngôi Lời Thiên Chúa giữa lòng trần thế.
Không chỉ là đền thờ của Sự Khôn Ngoan Thiên Chúa, Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki còn gắn liền với hai vị thánh vĩ đại của lịch sử Chính Thống giáo tại vùng Macedonia. Vị thánh thứ nhất là Thánh nữ Theodora thành Thessaloniki (812 tới 892 sau Công nguyên), vị nữ tu nổi tiếng với đời sống khổ hạnh và phép lạ tuôn chảy dầu thơm (cùng mang danh hiệu Myroblytis như Thánh Demetrios): người con gái ruột của bà đã tu hành tại tu viện nữ nằm ngay sát cạnh Nhà thờ Hagia Sophia, và bức bích họa chân dung Thánh nữ Theodora từ thế kỷ 11 vẫn còn được bảo tồn trên tường tiền sảnh narthex của nhà thờ.
Vị thánh thứ hai có mối liên hệ máu thịt với ngôi thánh đường này là Thánh Gregory Palamas (1296 tới 1359 sau Công nguyên), tu sĩ xuất thân từ Núi thiêng Athos, nhà thần học vĩ đại nhất thời kỳ hậu kỳ Byzantine đã bảo vệ giáo thuyết Cầu nguyện Tâm linh Tĩnh lặng (Hesychasm) và học thuyết về Ánh Sáng Tự Hữu Bất Tạo (Uncreated Light) của Thiên Chúa trên núi Tabor. Từ năm 1347 tới khi qua đời năm 1359, trên cương vị là Tổng giám mục Đô thành Thessaloniki, Thánh Gregory Palamas đã đặt ngai tòa giám mục chính thức tại Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki (khi ấy là Nhà thờ Chính tòa của thành phố) và đứng trên bục giảng của chính ngôi thánh đường này để ban bố những bài giảng thần học bất hủ về Sự Khôn Ngoan của Thiên Chúa và bình an xã hội.
Các biên niên sử Byzantine thế kỷ 13 và thế kỷ 14 ghi lại rằng sau khi quân Thập tự chinh thứ tư chiếm đóng Thessaloniki (1204 tới 1224) và biến Nhà thờ Hagia Sophia thành nhà thờ chính tòa theo nghi lễ Latinh, tới năm 1224, khi Quốc vương Theodore Komnenos Doukas của xứ Epirus giải phóng Thessaloniki và khôi phục Đế chế Byzantine tại đây, Nhà thờ Hagia Sophia đã chính thức được nâng lên làm Nhà thờ Chính tòa Đô thành (Metropolitan Cathedral) của toàn giáo phận Thessaloniki. Trong suốt đúng ba thế kỷ (từ năm 1224 tới năm 1523), mọi nghi lễ đăng quang, các công đồng giáo hội cấp miền, các lễ tấn phong giám mục và lễ tang của các bậc thánh nhân tại Thessaloniki đều diễn ra dưới mái vòm khảm vàng Chúa Thăng Thiên của ngôi đại thánh đường này.
Khi tham quan cụm di tích trung tâm Thessaloniki, du khách cần phân biệt rõ hai địa điểm gắn với Thánh Gregory Palamas nằm cách nhau chỉ khoảng 300 mét: Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki là Nhà thờ Chính tòa lịch sử thời trung đại nơi Thánh Gregory Palamas thực sự sống, cử hành phụng vụ và giảng đạo vào thế kỷ 14; trong khi Nhà thờ Chính tòa Thánh Gregory Palamas nằm ở góc đường Agias Sofias và đại lộ Mitropoleos gần bờ biển là một thánh đường tân Byzantine được xây dựng vào cuối thế kỷ 19 (1891 tới 1914, do kiến trúc sư Ernst Ziller thiết kế) và hiện là nơi lưu giữ khám bạc chứa hài cốt của Thánh Gregory Palamas. Việc chiêm bái Nhà thờ Hagia Sophia trước rồi đi bộ thẳng xuống đường Agias Sofias để kính viếng hài cốt ngài sẽ giúp người hành hương nối liền trọn vẹn mạch lịch sử thế kỷ 14 với hiện tại.
IIMười Lăm Thế Kỷ Lịch Sử: Từ Đại Vương Cung Thánh Đường Thế Kỷ 5 Tới Cuộc Tranh Luận Thánh Tượng Thế Kỷ 8 Và Phục Hồi Hiện Đại
Các cuộc khai quật khảo cổ học sâu dưới nền sân trước và bên dưới mặt sàn của Nhà thờ Hagia Sophia hiện nay đã phát lộ một sự thật kinh ngạc: trước khi ngôi nhà thờ mái vòm hiện tồn được dựng lên vào khoảng cuối thế kỷ 7 đầu thế kỷ 8, tại đúng vị trí này vào nửa đầu thế kỷ 5 sau Công nguyên từng tồn tại một đại vương cung thánh đường năm gian (five-aisled Early Christian basilica) có kích thước khổng lồ bậc nhất toàn vùng Đông Địa Trung Hải. Ngôi đại thánh đường thế kỷ 5 ấy rộng tới 53 mét và dài hơn 122 mét (tính cả sân atrium có hàng cột bao quanh và nhà rửa tội baptistery ở phía nam), tức là còn lớn hơn cả Vương cung thánh đường Thánh Demetrios. Công trình vĩ đại này từng là Nhà thờ Chính tòa đầu tiên của Thessaloniki cho tới khi bị phá hủy hoàn toàn trong trận đại địa chấn rung chuyển vùng Macedonia vào khoảng năm 620 sau Công nguyên dưới thời Hoàng đế Heraclius.
Khoảng bảy mươi năm sau thảm họa động đất ấy, vào cuối thế kỷ 7 hoặc đầu thế kỷ 8 sau Công nguyên (các nhà sử học kiến trúc định niên đại khoảng năm 690 tới 730 sau Công nguyên), chính quyền đế chế và giáo hội Thessaloniki đã xây dựng trên nền phế tích cũ ngôi Nhà thờ Hagia Sophia hiện tồn. Thay vì dựng lại kiểu vương cung thánh đường lợp mái gỗ dễ bị cháy và sập khi động đất, các kiến trúc sư đã áp dụng kỹ thuật xây gạch vữa dày kết hợp mái vòm trung tâm đặt trên bốn trụ vòm cuốn lớn theo hình mẫu của Nhà thờ Hagia Irene tại kinh đô Constantinople, tạo nên một pháo đài tâm linh vững chãi vượt qua hơn một nghìn ba trăm năm lịch sử.
- Nửa đầu thế kỷ 5 SCN tới khoảng 620 SCNĐại vương cung thánh đường 5 gian tiền thân (Nhà thờ Chính tòa cổ của Thessaloniki)Một đại vương cung thánh đường 5 gian rộng 53 mét, dài 122 mét kèm sân atrium và nhà rửa tội được xây dựng tại đây vào thế kỷ 5 SCN, trước khi bị trận động đất lớn khoảng năm 620 SCN đánh sập.
- Cuối thế kỷ 7 tới đầu thế kỷ 8 SCN (khoảng 690 tới 730)Xây dựng Nhà thờ Hagia Sophia hiện tồn theo kiểu vương cung thánh đường mái vòmNgôi thánh đường hiện tồn được kiến tạo bằng gạch và đá theo mặt bằng chữ thập nội tiếp có mái vòm lớn và hành lang bao quanh, trở thành công trình tiêu biểu nhất của thời kỳ chuyển giao Byzantine.
- 780 tới 788 SCN (Triều đại Hoàng hậu Irene và Constantine VI)Trang trí tranh khảm vàng gian cung thánh thời kỳ Bài trừ Thánh tượng (Iconoclasm)Dưới thời Hoàng đế Constantine VI, Hoàng hậu nhiếp chính Irene và Tổng giám mục Theophilos (người tham dự Công đồng Nicaea II năm 787), vòm cung thánh được gắn tranh khảm vàng hình chữ thập lớn, hoa văn lá nho và chữ lồng hoàng gia.
- Cuối thế kỷ 9 (khoảng 880 tới 885) và thế kỷ 11 tới 12Thực hiện đại tranh khảm Chúa Thăng Thiên trên mái vòm và khảm Đức Mẹ tại hậu cungSau Chiến thắng của Chính Thống giáo (843 SCN), vào khoảng thập niên 880 dưới thời Tổng giám mục Paul, mái vòm chính được khảm đại cảnh Chúa Kitô Thăng Thiên; sang thế kỷ 11, bức khảm Đức Mẹ Theotokos ngự tòa bồng Chúa Hài Đồng được đắp đè lên hình chữ thập thời Bài trừ Thánh tượng ở hậu cung.
- 1224 tới 1523 SCNNhà thờ Chính tòa Đô thành của Thessaloniki và thời đại Thánh Gregory PalamasSau khi kết thúc thời kỳ Thập tự chinh Latinh (1204 tới 1224), Hagia Sophia trở thành Nhà thờ Chính tòa của Thessaloniki suốt 300 năm, nơi Thánh Gregory Palamas làm Tổng giám mục từ năm 1347 tới 1359.
- 1523 / 1524 tới 1912Chuyển đổi thành nhà thờ Hồi giáo Ayasofya Camii dưới thời Đế chế OttomanNăm 1523 tới 1524, Đại tể tướng Ibrahim Pasha dưới triều Sultan Suleiman Đại đế biến nhà thờ thành đền Hồi giáo Ayasofya Camii. Sau vụ cháy năm 1890, học giả Pháp Charles Diehl và Marcel Le Tourneau khảo sát và phục hồi các bức tranh khảm từ năm 1907 tới 1910. Năm 1912, thánh đường trở về với Chính Thống giáo.
- 1978 và 1988Gia cố sau động đất Thessaloniki năm 1978 và ghi danh Di sản Thế giới UNESCOSau trận động đất mạnh 6,5 độ Richter ngày 20 tháng 6 năm 1978 làm nứt mái vòm, Bộ Văn hóa Hy Lạp thực hiện đại trùng tu bảo tồn tranh khảm; năm 1988, UNESCO ghi danh Nhà thờ Hagia Sophia là Di sản Thế giới (mã số 456).
Bằng chứng khảo cổ sống động trên vòm cung thánh về cuộc đấu tranh Bài trừ Thánh tượng (780 tới 788 sau Công nguyên). Một trong những lý do khiến các nhà sử học nghệ thuật trên toàn thế giới coi Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki là một bảo tàng sống vô giá chính là lớp niên đại chồng xếp ngay trên vòm bán cầu của hậu cung (apse conch) phía đông. Vào giai đoạn giữa hai đợt Bài trừ Thánh tượng của Đế chế Byzantine, dưới thời đồng trị vì của Hoàng đế trẻ Constantine VI và mẫu hậu nhiếp chính Irene (từ năm 780 tới trước năm 788), cùng với vị Tổng giám mục sở tại là Theophilos của Thessaloniki, toàn bộ vòm cuốn gian cung thánh (bema) và hốc bán nguyệt hậu cung đã được khảm đá thủy tinh mạ vàng. Khi ấy, theo truyền thống không vẽ hình người của thời kỳ Bài trừ Thánh tượng, ở chính giữa hốc bán nguyệt hậu cung chỉ khảm một cây Thánh giá lớn tỏa sáng trên nền vàng, còn ở vòm cuốn bên trên khảm các dải chữ lồng (monograms) mang tên Constantine, Irene và Giám mục Theophilos cùng câu cầu nguyện: Lạy Chúa Kitô, xin phù hộ cho các hoàng đế ngoan đạo của chúng con và cho Giám mục Theophilos.
Đến thế kỷ 11 (sau khi việc tôn kính Thánh tượng đã được khôi phục hoàn toàn từ năm 843), các nghệ nhân Byzantine tại Thessaloniki đã cạo bỏ phần thân giữa của cây Thánh giá cổ trong hốc hậu cung để gắn vào đó bức tranh khảm Đức Mẹ Theotokos ngự trên ngai vàng bồng Chúa Hài Đồng. Thế nhưng, các nghệ nhân thế kỷ 11 đã làm việc cẩn trọng tới mức họ giữ nguyên toàn bộ nền vàng thế kỷ 8 xung quanh, giữ nguyên dòng chữ Kinh Thánh cùng các chữ lồng của Hoàng hậu Irene, và nếu người xem đứng dưới gian chính nhìn kỹ vào phía trên đầu và hai bên vai của bức khảm Đức Mẹ hôm nay, vẫn có thể nhìn thấy rõ nét đường viền của hai đầu cánh ngang và đỉnh trên của cây Thánh giá thời Bài trừ Thánh tượng thế kỷ 8 in hằn dưới lớp đá vàng.
IIIHình Thái Vương Cung Thánh Đường Mái Vòm Chữ Thập Và Đại Tranh Khảm Chúa Thăng Thiên Thế Kỷ 9
Trong lịch sử kiến trúc thế giới, Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki giữ vị trí độc tôn như một công trình chuyển tiếp kiểu mẫu (transitional domed cross-in-square basilica): nó đánh dấu bước chuyển mình quyết định từ các đại vương cung thánh đường thời Hoàng đế Justinian thế kỷ 6 sang kiểu nhà thờ chữ thập nội tiếp bốn cột (inscribed cross church) sẽ thống trị toàn bộ thế giới Chính Thống giáo từ thế kỷ 10 trở đi (như tại Tu viện Hosios Loukas và Tu viện Daphni). Mặt bằng tổng thể của công trình là một khối gần vuông kích thước khoảng 35 mét nhân 42 mét, bên ngoài có dáng vẻ bề thế, chắc khỏe như một khối đá nguyên khối.
Ở trung tâm nội thất, bốn trụ tường xây gạch khổng lồ đỡ bốn vòm cuốn hình thùng (barrel vaults) vươn ra bốn hướng tạo thành hình chữ thập Hy Lạp cân xứng. Ngay tại giao điểm trung tâm, thông qua bốn vòm buồm tam giác cong (pendentives), vươn lên một trống vòm có mặt ngoài hình vuông bo góc đục 12 cửa sổ lấy sáng, đỡ lấy mái vòm bán cầu đường kính 10,15 mét ở độ cao gần 24 mét so với mặt sàn. Bao quanh lõi chữ thập trung tâm ở cả ba mặt bắc, tây và nam là hệ thống hành lang tầng trệt (aisles) và hành lang tầng lầu (gynaeceum galleries) thông suốt, trong khi đầu phía đông kết thúc bằng ba hốc hậu cung bán nguyệt tương ứng với gian bàn thờ chính (bema), phòng chuẩn bị lễ phẩm (prothesis) ở bên bắc và phòng phụng vụ (diakonikon) ở bên nam.
Bao phủ toàn bộ hơn 150 mét vuông diện tích mặt trong của mái vòm đường kính 10,15 mét là kiệt tác tranh khảm vàng Chúa Thăng Thiên (Ascension of Christ) được thực hiện vào khoảng năm 880 tới 885 SCN dưới thời Tổng giám mục Paul. Ở chính giữa đỉnh vòm, Chúa Kitô Pantocrator ngự trên chiếc cầu vồng đa sắc bên trong vòng hào quang tròn (mandorla) được hai thiên thần bay lượn nâng đỡ. Xung quanh chân vòm là 15 nhân vật kích thước lớn hơn người thật đứng giữa những rặng cây ô liu và cây thông trên núi Cây Dầu: Đức Mẹ Theotokos giơ hai tay cầu nguyện đứng giữa hai thiên thần mặc áo trắng đang chỉ tay lên trời kèm dòng chữ từ sách Công vụ Tông đồ (1:11): "Hỡi những người xứ Galilê, sao các ông còn đứng nhìn lên trời?", cùng mười hai vị Tông Đồ với mười hai dáng điệu ngước nhìn đầy xúc động.
Trên vòm cuốn hình thùng của gian cung thánh phía đông vẫn giữ nguyên vẹn lớp khảm vàng từ năm 780 tới 788 SCN với một cây chữ thập lớn nằm trong vòng tròn sao ở đỉnh vòm, hai tấm thảm khảm gồm 135 ô vuông đan xen hình chữ thập bạc và lá nho, cùng chữ lồng của Hoàng đế Constantine VI, Hoàng hậu Irene và Tổng giám mục Theophilos. Ngay phía dưới, trong hốc bán nguyệt hậu cung là bức khảm Đức Mẹ Theotokos ngự tòa bồng Chúa Hài Đồng (thế kỷ 11) được gắn đè lên nền cây Thánh giá thời Bài trừ Thánh tượng thế kỷ 8.
Ở các dãy hàng cột ngăn cách gian trung tâm với hai hành lang bên và trên tầng lầu gynaeceum, các kiến trúc sư thế kỷ 8 đã tái sử dụng những thân cột đá cẩm thạch xanh trắng và những chiếc đầu cột điêu khắc tinh xảo lấy từ chính ngôi đại vương cung thánh đường 5 gian thế kỷ 5 từng đứng tại đây: nổi bật là những đầu cột kiểu Corinth có lá ô rô xoay chiều trong gió (wind-blown acanthus capitals) và đầu cột hình giỏ đan lộng (basket capitals) thời Hoàng đế Justinian.
Tại khu vực tiền sảnh phía tây (narthex), trong đợt trùng tu vào thế kỷ 11, các vòm cửa và mặt tường được trang hoàng bằng những bức bích họa (frescoes) khắc họa chân dung các vị thánh tu sĩ khổ hạnh danh tiếng của Chính Thống giáo Đông phương và các vị thánh bản địa của vùng Macedonia, đặc biệt là bức bích họa Thánh nữ Theodora thành Thessaloniki và Thánh Euthymios.
Mặt ngoài của Nhà thờ Hagia Sophia phản ánh rõ nét các lớp trầm tích lịch sử của Thessaloniki: ở góc tây bắc vẫn còn giữ lại phần thân tháp chuông cổ thời kỳ hậu kỳ Byzantine cùng phần chân của ngọn tháp giáo đường Hồi giáo (minaret) thời Ottoman thế kỷ 16; trong khi hàng hiên vòm cuốn ở mặt tiền phía tây từng được Đại tể tướng Ibrahim Pasha cải tạo và sau đó được phục nguyên về kiến trúc gạch đá Byzantine trong thế kỷ 20.
| Hạng mục kiến trúc và Nghệ thuật | Niên đại và Kỹ thuật | Đặc điểm kỹ thuật và Giá trị di sản |
|---|---|---|
| Khối nhà chính và Mái vòm trung tâm | Cuối thế kỷ 7 tới đầu thế kỷ 8 SCN (khoảng 690 tới 730); tường gạch vữa dày và đá | Mặt bằng 35 nhân 42 mét; mái vòm đường kính 10,15 mét đặt trên trống vòm vuông bo góc có 12 cửa sổ; cầu nối kiến trúc vương cung thánh đường mái vòm và nhà thờ chữ thập nội tiếp |
| Khảm vàng gian cung thánh (Bema vault) | Năm 780 tới 788 SCN; đá cẩm thạch, thủy tinh màu và lá vàng | Tác phẩm có niên đại xác thực thông qua chữ lồng của Hoàng đế Constantine VI, Hoàng hậu Irene và Giám mục Theophilos; tiêu biểu cho nghệ thuật thời kỳ Bài trừ Thánh tượng |
| Khảm vàng hậu cung Đức Mẹ Theotokos | Nền và chữ thập thế kỷ 8 (780 tới 788); hình Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng thế kỷ 11 | Minh chứng trực quan độc nhất vô nhị về việc đắp hình tượng Đức Mẹ chồng lên cây Thánh giá thời Bài trừ Thánh tượng sau ngày Chính Thống giáo toàn thắng |
| Đại tranh khảm Chúa Thăng Thiên trên vòm | Cuối thế kỷ 9 SCN (khoảng 880 tới 885, thời Tổng giám mục Paul); kính vàng và đá màu | Một trong những bức khảm mái vòm trung kỳ Byzantine lớn và hoàn chỉnh nhất thế giới, khắc họa Chúa Kitô, Đức Mẹ, 2 thiên thần và 12 Tông Đồ giữa rừng ô liu |
| Di tích Đại vương cung thánh đường thế kỷ 5 | Nửa đầu thế kỷ 5 SCN (phá hủy năm 620 SCN); nền móng dưới lòng đất và cột tái sử dụng | Nền móng nhà thờ 5 gian rộng 53 mét, dài 122 mét dưới lòng đất phía tây và nam, cung cấp các đầu cột đá cẩm thạch lá ô rô thế kỷ 5 cho nhà thờ hiện tại |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng các kiến trúc sư Đông La Mã thế kỷ 5 và thế kỷ 8 không sử dụng hệ thống phong thủy phương Đông. Vị trí và tọa hướng của Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki được quy định bởi cấu trúc quy hoạch đô thị La Mã - Byzantine và quy luật phụng vụ Kitô giáo: công trình được đặt ngay tại trung tâm hành chính và tôn giáo của khu Hạ thành, nằm sát trục đại lộ huyết mạch Via Egnatia, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc quay hậu cung bàn thờ về hướng mặt trời mọc ở phương Đông - Đông Nam (Ad Orientem) theo đúng trục đường phố bàn cờ cổ đại của Thessaloniki. Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên bản đồ địa hình tổng thể của thành phố Thessaloniki tại tọa độ 40,6328 độ vĩ bắc, 22,9469 độ kinh đông, nếu như Vương cung thánh đường Thánh Demetrios trấn giữ thềm cao phía bắc sát chân thành cổ Ano Poli, thì Nhà thờ Hagia Sophia lại tọa lạc ở bậc thềm bằng phẳng trung tâm của khu Hạ thành đồng bằng ven biển (cách bờ vịnh Thermaic chỉ khoảng 450 mét về phía đông bắc). Trong phép xem hình thế đô thị cổ truyền, vị trí này nằm ngay tại trung cung bình dương tụ khí của thành phố: phía bắc và đông bắc có dải đồi đá Ano Poli và đỉnh núi Chortiatis làm viễn tổ sơn và hậu chẩm từ xa truyền mạch xuống qua khu Agora cổ đại; hai bên tả hữu được bao bọc bởi mạng lưới phố cổ sầm uất, còn ngay phía trước mặt tiền hướng tây nam của nhà thờ mở ra Quảng trường Agias Sofias rộng lớn rợp bóng cây xanh đóng vai trò là nội minh đường tụ khí.
Đặc biệt, từ ngay trước sân chính của Nhà thờ Hagia Sophia, trục đường đi bộ Agias Sofias chạy thẳng tắp một mạch theo hướng tây nam dẫn thẳng ra đại lộ ven biển Nikis và mặt nước bao la của vịnh Thermaic (ngoại minh đường), tạo thành một hành lang dẫn gió biển (thủy khẩu thông phong) vô cùng khoáng đạt. Một nét đặc trưng nữa về địa hình của Nhà thờ Hagia Sophia là thế nền trũng tụ thủy (sunken courtyard): do trải qua mười lăm thế kỷ bồi đắp tầng văn hóa đô thị xung quanh, toàn bộ mặt nền gốc thế kỷ 8 của nhà thờ và khoảng sân cỏ bao quanh nằm thấp hơn mặt phố hiện đại khoảng 1,5 tới 2 mét, được bao bọc bởi tường đá và hàng cây xanh bốn phía. Trong quan niệm hình khí cổ truyền, thế nền thấp hơn mặt đường xung quanh có tường bao che chắn vừa giúp tàng phong tụ khí (giữ cho bầu không khí quanh thánh đường luôn tĩnh lặng, tách biệt khỏi sự ồn ào của phố thị), vừa tôn lên vẻ bề thế vững chãi của khối mái vòm bán cầu vươn lên giữa lòng quảng trường.
VĐại Lễ Chúa Thăng Thiên, Lễ Kính Thánh Gregory Palamas Và Đời Sống Phụng Vụ Giữa Lòng Thessaloniki
Là một trong những thánh đường lớn và danh giá nhất thuộc Giáo phận Đô thành Thessaloniki (Holy Metropolis of Thessaloniki), Nhà thờ Hagia Sophia hiện nay vừa là một Di sản Thế giới UNESCO thu hút các học giả khắp năm châu, vừa là một nhà thờ giáo xứ trung tâm cử hành đầy đủ các giờ kinh phụng vụ sáng tối, các thánh lễ Chúa nhật và là nơi người dân Thessaloniki yêu thích bậc nhất để tổ chức các nghi lễ Hôn phối và Rửa tội trọng thể dưới mái vòm khảm vàng ngàn năm tuổi.
| Thời gian | Hệ lịch | Tên đại lễ và nghi thức | Ý nghĩa thần học và hoạt động phụng vụ tại Nhà thờ Hagia Sophia |
|---|---|---|---|
| Thứ Năm tuần thứ 6 sau Lễ Phục Sinh (40 ngày sau Pascha) | Lịch phụng vụ Chính Thống giáo (di động theo Lễ Phục Sinh) | Đại lễ Chúa Kitô Thăng Thiên (Feast of the Ascension / Analipsi) | Ngày lễ gắn liền trực tiếp với đại bức tranh khảm Chúa Thăng Thiên thế kỷ 9 trên mái vòm chính của nhà thờ; cử hành Đại Kinh Chiều và Thánh lễ Phụng vụ Thần linh trọng thể dưới ánh sáng chiếu qua 12 cửa sổ trống vòm. |
| Đêm Lễ Phục Sinh (Pascha) và Thứ Tư Giữa Mùa Ngũ Tuần (Mid-Pentecost) | Lịch phụng vụ Chính Thống giáo Đông phương | Đại lễ Phục Sinh và Lễ Kính Sự Khôn Ngoan Thánh Thiêng của Thiên Chúa (Hagia Sophia) | Tôn vinh Đức Kitô Phục Sinh là Sự Khôn Ngoan và Quyền Năng của Thiên Chúa; vào đêm Phục Sinh, hàng ngàn người dân Thessaloniki cầm nến sáng tụ hội kín Quảng trường Agias Sofias trước cửa nhà thờ để đón Ánh Sáng Thánh. |
| Chúa nhật thứ hai Mùa Chay Lớn và ngày 14 tháng 11 | Lịch phụng vụ Chính Thống giáo Hy Lạp | Lễ Kính Thánh Gregory Palamas, Tổng giám mục Thessaloniki | Tưởng niệm vị đại giáo phụ của linh đạo Hesychasm từng đặt ngai tòa Tổng giám mục và giảng đạo tại chính Nhà thờ Hagia Sophia từ năm 1347 tới 1359; kết nối hành hương với Nhà thờ Chính tòa Thánh Gregory Palamas cách đó 300 mét. |
| Ngày 17 tháng 9 hằng năm | Lịch phụng vụ Chính Thống giáo hiện đại | Lễ kính Thánh nữ Tử đạo Sophia và ba con gái Pistis, Elpis, Agape | Dù nhà thờ về mặt thần học cổ đại được cung hiến cho Ngôi Lời (Sự Khôn Ngoan của Thiên Chúa), trong truyền thống dân gian Hy Lạp đương đại, ngày 17 tháng 9 vẫn là dịp lễ lớn thu hút đông đảo tín hữu mang tên Sofia tới cầu nguyện. |
Gợi ý góc nhìn chiêm ngưỡng tranh khảm bên trong Nhà thờ Hagia Sophia. Khi bước từ khoảng sân vườn xanh mát qua tiền sảnh narthex để tiến vào chính giữa lòng nhà thờ, quý vị hãy dừng lại ngay điểm giao tâm bên dưới chiếc đèn chùm đồng vàng khổng lồ (choros) và ngước nhìn thẳng lên đỉnh vòm cao 24 mét: khi ánh nắng mặt trời vùng Địa Trung Hải chiếu xuyên qua 12 khung cửa sổ vòm của trống vòm vuông, hàng triệu viên đá thủy tinh mạ vàng từ thế kỷ 9 của bức khảm Chúa Thăng Thiên sẽ bừng sáng rực rỡ, làm nổi bật dáng vẻ sống động của 12 vị Tông Đồ đứng xen kẽ giữa những ngọn cây ô liu xanh thẫm. Tiếp đó, hãy tiến thêm vài bước về phía trước bức bình phong Iconostasis và nhìn lên vòm bán cầu hậu cung phía đông: ngay phía trên đầu và hai bên vai của bức khảm Đức Mẹ Theotokos bồng Chúa Hài Đồng, quý vị sẽ nhận ra rõ nét hai đầu cánh ngang của cây Thánh giá thời kỳ Bài trừ Thánh tượng (năm 780 tới 788) cùng các chữ lồng của Hoàng hậu Irene trên vòm cuốn, một trải nghiệm thị giác độc nhất vô nhị đưa người xem chạm tay vào đúng khoảnh khắc lịch sử của mười hai thế kỷ trước.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Quảng trường Agias Sofias, Thessaloniki 546 23, vùng Trung Macedonia, Hy Lạp
- Đường tới
- Nhà thờ Hagia Sophia tọa lạc tại Quảng trường Agias Sofias ngay trung tâm thành phố Thessaloniki, chỉ cách đại lộ Egnatia 100 mét về phía nam, cách Quảng trường Aristotelous khoảng 7 phút đi bộ về phía đông và cách Vương cung thánh đường Thánh Demetrios khoảng 10 phút đi bộ về phía nam. Tuyến tàu điện ngầm Thessaloniki Metro có ga Agias Sofias nằm ngay đầu quảng trường cách cổng nhà thờ chưa đầy 100 mét. Ngoài ra, hầu hết các tuyến xe buýt đô thị OASTH chạy dọc đại lộ Egnatia và đường Tsimiski (như các tuyến 01X từ sân bay, 02K, 03K, 05, 06, 10, 12, 33, 39) đều dừng tại trạm Agias Sofias ngay gần nhà thờ.
- Toạ độ
- 40.6328, 22.9469
Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki là một thánh đường Chính Thống giáo đang hoạt động phụng vụ hằng ngày, do đó du khách cần mặc trang phục lịch sự kín đáo khi vào bên trong (nam giới mặc quần dài, nữ giới mặc váy dài qua đầu gối hoặc quần dài lịch sự, áo có tay che kín vai, không đội mũ). Nhà thờ mở cửa hoàn toàn miễn phí tất cả các ngày trong tuần từ khoảng 07:00 sáng tới 20:00 tối (vào buổi trưa một số ngày có thể tạm nghỉ từ 13:00 tới 17:00 tùy mùa). Thời điểm lý tưởng nhất để ngắm rõ màu sắc vàng rực của bức tranh khảm Chúa Thăng Thiên trên mái vòm là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều khi ánh nắng tự nhiên chiếu qua 12 cửa sổ trên trống vòm; quý vị nên tránh chụp ảnh có đèn flash hoặc đi lại gây tiếng động khi đang có Thánh lễ hay lễ cưới bên trong.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Hagia Sophia, Thessaloniki
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Hagia Sophia tại Thessaloniki được đặt tên theo một vị thánh nữ tên là Sophia hay mang ý nghĩa nào khác?
Trong thần học Chính Thống giáo Đông phương và truyền thống Đế chế Byzantine, tên gọi Hagia Sophia có nghĩa là Sự Khôn Ngoan Thánh Thiêng của Thiên Chúa (Holy Wisdom of God). Giống như đại thánh đường Hagia Sophia ở Constantinople, ngôi nhà thờ tại Thessaloniki không được cung hiến cho một vị thánh nữ phàm nhân nào mà được cung hiến trực tiếp cho Ngôi Hai Thiên Chúa trong Ba Ngôi, tức là Ngôi Lời Nhập Thể Đức Giêsu Kitô (theo lời Thánh Phaolô trong Thư 1 Côrintô 1:24: Đức Kitô là quyền năng của Thiên Chúa và là Sự Khôn Ngoan của Thiên Chúa). Tuy nhiên, trong tâm thức dân gian hiện đại, vào ngày lễ Thánh nữ Tử đạo Sophia (17 tháng 9), nhà thờ vẫn tổ chức lễ mừng trọng thể.
Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki có niên đại từ thế kỷ nào và có mối liên hệ gì với ngôi nhà thờ thế kỷ 5 bên dưới?
Ngôi nhà thờ mái vòm hiện đang đứng vững tại Quảng trường Agias Sofias được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ 7 đến đầu thế kỷ 8 sau Công nguyên (khoảng năm 690 tới 730 SCN). Trước đó, vào nửa đầu thế kỷ 5 SCN, tại đúng vị trí này từng tồn tại một đại vương cung thánh đường 5 gian khổng lồ (rộng 53 mét, dài 122 mét) là Nhà thờ Chính tòa đầu tiên của Thessaloniki, nhưng đã bị một trận động đất lớn phá hủy vào khoảng năm 620 SCN. Nhiều cột đá cẩm thạch và đầu cột điêu khắc hình lá ô rô bay trong gió từ ngôi đền thế kỷ 5 đã được tái sử dụng bên trong nhà thờ thế kỷ 8 hiện nay.
Dấu vết của thời kỳ Bài trừ Thánh tượng (Iconoclasm) dưới triều Hoàng hậu Irene còn lưu lại ở đâu trong nhà thờ?
Khi nhìn lên vòm cuốn gian cung thánh (bema) và hốc bán nguyệt hậu cung phía đông, quý vị sẽ thấy lớp tranh khảm vàng có niên đại xác thực từ năm 780 tới 788 sau Công nguyên dưới thời đồng trị vì của Hoàng đế Constantine VI và mẫu hậu nhiếp chính Irene (cùng Tổng giám mục Theophilos), với chữ lồng tên của hai vị hoàng đế và vị giám mục vẫn còn nguyên vẹn. Đặc biệt, trong hốc hậu cung, bên dưới và xung quanh bức khảm Đức Mẹ Theotokos bồng Chúa Hài Đồng (được gắn thêm vào thế kỷ 11) vẫn nhìn thấy rõ đường viền hai đầu cánh ngang và đỉnh của cây Thánh giá lớn thời Bài trừ Thánh tượng thế kỷ 8.
Bức tranh khảm Chúa Thăng Thiên trên đỉnh mái vòm của Nhà thờ Hagia Sophia có gì đặc biệt?
Được thực hiện vào cuối thế kỷ 9 sau Công nguyên (khoảng năm 880 tới 885 dưới thời Tổng giám mục Paul), đại bức khảm Chúa Thăng Thiên bao phủ toàn bộ lòng mái vòm đường kính 10,15 mét là một trong những tác phẩm hội họa khảm đá trung kỳ Byzantine lớn và hoàn chỉnh nhất còn tồn tại trên thế giới. Ở đỉnh vòm, Chúa Kitô ngự trên cầu vồng trong vòng hào quang được hai thiên thần nâng bay lên; xung quanh chân vòm là Đức Mẹ Maria trong tư thế cầu nguyện Orans đứng giữa hai thiên thần áo trắng và mười hai vị Tông Đồ đứng xen giữa những gốc cây ô liu xanh biếc trên núi Cây Dầu với những cử chỉ ngước nhìn đầy cảm xúc.
Vì sao Nhà thờ Hagia Sophia Thessaloniki lại gắn liền với tên tuổi của Thánh Gregory Palamas?
Từ năm 1224 tới năm 1523, Nhà thờ Hagia Sophia là Nhà thờ Chính tòa Đô thành (Metropolitan Cathedral) của toàn giáo phận Thessaloniki. Khi nhà thần học vĩ đại Thánh Gregory Palamas (người bảo vệ linh đạo cầu nguyện Hesychasm và giáo thuyết về Ánh Sáng Bất Tạo trên núi Tabor) được tấn phong làm Tổng giám mục Thessaloniki vào năm 1347 cho tới khi ngài viên tịch năm 1359, chính Nhà thờ Hagia Sophia là nơi ngài đặt ngai tòa giám mục, cử hành phụng vụ và đọc những bài giảng thần học nổi tiếng trước giáo dân Thessaloniki.