Từ khu phố cổ Ohrid, một lối mòn đi men theo bờ hồ qua xóm chài Kaneo, rồi leo lên vách đá bằng những bậc thềm hẹp. Tới chỗ cao nhất, lối mòn mở ra một mỏm đá nhô hẳn ra mặt hồ, và trên mỏm đá ấy là một ngôi nhà thờ nhỏ bằng gạch đỏ và đá sáng, mái ngói đỏ xếp tầng, một chiếc vòm tám cạnh ở đỉnh. Phía sau, mặt hồ Ohrid xanh trong trải rộng tới chân núi Galičica, nước trong tới mức nhìn thấy đá dưới đáy gần bờ.
Đó là Nhà thờ Thánh Gioan Thần học gia tại Kaneo (Sveti Jovan Bogoslov Kaneo). Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất cho Bắc Macedonia vì Ohrid là trung tâm đời sống Chính Thống lâu đời của vùng này, nơi Thánh Clêmentê Ohrid giảng dạy từ thế kỷ 9 và 10, và vì UNESCO gọi tên Kaneo trong số những nhà thờ có bích họa giá trị nhất của Ohrid. Hình ngôi nhà thờ trên mỏm đá bên hồ cũng là hình người ta nhớ nhất về cả đất nước.
IThánh Gioan Thần Học Gia Và Truyền Thống Ohrid
Nhà thờ thuộc Chính Thống Giáo Đông phương, nay thuộc Giáo hội Chính Thống Macedonia, dâng kính Thánh Gioan Thần học gia (Jovan Bogoslov), tông đồ Gioan, người mà trang của nhà thờ gọi là tác giả sách Khải Huyền. Truyền thống Kitô Giáo cũng coi ngài là tác giả Phúc Âm thứ tư. Danh hiệu Thần học gia mà Chính Thống dành cho ngài bắt nguồn từ những trang mở đầu Phúc Âm ấy, nơi Lời của Thiên Chúa được nói tới sâu xa nhất.
Trong nhà thờ, lớp bích họa sớm nhất còn giữ chân dung của những vị thánh gắn với chính Ohrid, theo Macedonia Timeless: Thánh Clêmentê Ohrid (Kliment Ohridski), người thầy lớn của chữ viết và sách lễ Slav thế kỷ 9 và 10, Thánh Erasmô Lychnidos (Lychnidos là tên cổ của Ohrid), và Constantinô Cabasilas, một tổng giám mục Ohrid thế kỷ 13. Như vậy ngôi nhà thờ nhỏ kể lại cả lịch sử đạo của thành phố mình.
Trong nhà thờ Chính Thống, bích họa không phải trang trí mà là một phần của phụng vụ. Các bức vẽ theo một trật tự cố định: Chúa Kitô hay Đức Mẹ ở mái vòm, các tiên tri và tông đồ ở trống vòm, các cảnh Phúc Âm trên tường, các thánh đứng ở tầng dưới gần người dự lễ. Người tín hữu đứng trong nhà thờ như đứng giữa cộng đoàn các thánh. Vì vậy câu hỏi mái vòm vẽ gì, mà các nguồn ghi khác nhau ở phần dưới, không phải chuyện nhỏ.
Ở Ohrid, người ta hay kể thành phố từng có 365 nhà thờ, mỗi ngày trong năm một nhà thờ, Religija.mk có nhắc câu truyền ấy và ghi số thật có thể còn nhiều hơn. Đây là lời truyền miệng để nói Ohrid nhiều nhà thờ, không phải một con số đã được kiểm đếm. Kaneo là một trong những ngôi được nhắc tới nhiều nhất, nhưng không phải lớn nhất hay cổ nhất của thành phố.
IIMột Nhà Thờ Không Có Văn Bản Khai Sinh
Điều lạ nhất của Kaneo là không ai biết chắc nó được dựng năm nào. Trang văn hóa Ohrid (ZKN) ghi không có văn bản đương thời nào ghi lại việc xây dựng hay trang trí ban đầu. Dấu vết văn bản duy nhất được biết là một dòng chữ trên lớp vữa bích họa ở nhà thờ Thánh Constantinô và Hêlêna tại Ohrid, nhắc tới một thửa ruộng ở làng Leskoec thuộc về nhà thờ Thánh Gioan Kaneo. Các mốc dưới đây ghép từ những nguồn đã mở.
- Cuối thế kỷ 13Dựng nhà thờstjovankaneo.com ghi khoảng 1250 tới 1300, năm chính xác không rõ. Xem hộp sử liệu về các niên đại khác.
- Khoảng 1290Lớp bích họa sớm nhấtMacedonia Timeless ghi lớp bích họa sớm nhất ở hậu cung có niên đại khoảng năm 1290, có cảnh Khổ Nạn và chân dung các thánh Ohrid.
- Thế kỷ 17 tới 19Thời vắng ngườiJourney Macedonia ghi nhà thờ bị bỏ vắng trong khoảng này, một phần bích họa vẫn còn tới nay.
- 1844Ảnh Đức Mẹ PantochoraHọa sư Dicho vẽ ảnh Đức Mẹ Pantochora. Thế kỷ 19 cũng thêm bình phong ảnh gỗ và vẽ lại những chỗ bích họa hư, theo Macedonia Timeless.
- Thập niên 1960Trùng tu lớnHiên gỗ thế kỷ 19 được bỏ đi để trả lại dáng trung đại, lớp bích họa trong mái vòm lộ ra, theo stjovankaneo.com.
- 1979 và 1980Di sản Thế giớiVùng Ohrid được UNESCO ghi danh năm 1979 theo tiêu chí thiên nhiên, năm 1980 thêm tiêu chí văn hóa. Năm 2019 khu di sản mở rộng sang phần hồ phía Albania.
Có ba chỗ nguồn vênh nhau. Thứ nhất là niên đại dựng. stjovankaneo.com ghi cuối thế kỷ 13, khoảng 1250 tới 1300. Journey Macedonia ghi nhà thờ được dựng trước năm 1447 và được cho là từ cuối thế kỷ 13. Religija.mk lại ghi việc xây dựng bắt đầu năm 1365 dưới sự bảo trợ của lãnh chúa Branko Mladen. Mốc 1365 khó khớp với lớp bích họa khoảng năm 1290, nên thư viện theo số đông các nguồn là cuối thế kỷ 13 và ghi mốc kia để quý vị biết.
Thứ hai là niên đại bích họa. Macedonia Timeless ghi lớp sớm nhất khoảng năm 1290, stjovankaneo.com gọi đây là bích họa thế kỷ 14. Thứ ba là đề tài mái vòm: Macedonia Timeless ghi mái vòm vẽ Đức Mẹ Platytera ôm Chúa Hài Đồng, stjovankaneo.com ghi vẽ Chúa Pantocrator, Đấng Toàn Năng. Thư viện chưa có ảnh hay khảo tả chuyên môn để phân xử, nên ghi cả hai.
IIIChữ Thập Nội Tiếp, Vòm Tám Cạnh, Gạch Đỏ Xen Đá
Kaneo là nhà thờ nhỏ, nhưng hình khối được tính kỹ. Mặt bằng theo kiểu chữ thập nội tiếp trong hình chữ nhật, trên đỉnh là một mái vòm với các trán tường xiên, mà Macedonia Timeless gọi là ví dụ độc nhất ở vùng trung Balkan. Từ ngoài nhìn vào, trống vòm có tám cạnh. Tường xây theo lối cloisonné: mỗi khối đá sáng được bao quanh bằng những viên gạch đỏ, tạo thành những ô lưới đều đặn, xen với các vòm mù trang trí. stjovankaneo.com ghi lối xây pha trộn Byzantine và Armenia.
Cùng dòng nhà thờ Byzantine vùng Balkan, quý vị có thể đối chiếu với Tu viện Studenica và Tu viện Rila. Hai nơi ấy là tu viện lớn trong núi, còn Kaneo là một nhà thờ đơn lẻ bên hồ, nhỏ đến mức cả gian thờ chỉ vừa một nhóm người đứng lễ.
Trống vòm tám cạnh nhìn từ ngoài, bên trong là mái vòm có bích họa lộ ra sau đợt trùng tu thập niên 1960.
Gạch đỏ bao quanh từng khối đá sáng, tạo mặt tường như một tấm lưới, lối xây quen thuộc của nhà thờ Byzantine muộn.
Thánh Clêmentê Ohrid, Thánh Erasmô Lychnidos và Constantinô Cabasilas, theo Macedonia Timeless và Religija.mk.
Nơi giữ lớp bích họa sớm nhất. Religija.mk ghi hậu cung có cảnh Các Tông Đồ Rước Lễ và Bữa Tiệc Ly.
Ảnh thánh do họa sư Dicho vẽ năm 1844, cùng thời với bình phong ảnh gỗ thế kỷ 19.
Nhiều người tưởng Kaneo là một tu viện vì cảnh nó đứng một mình trên vách đá. Thật ra đây chỉ là một nhà thờ đơn lẻ, không có cộng đoàn tu sĩ sống quanh. Journey Macedonia còn ghi dưới chân vách, bên bờ nước, có một nhà thờ nhỏ hơn dâng kính Lễ Sinh Nhật Đức Mẹ, mà người đi lối mòn thường đi qua mà không để ý.
IVThế Đất Và Hướng
Phần sau đây là của thư viện, không phải của nhà thờ. Chính Thống Giáo không dạy phong thủy, và người dựng Kaneo không để lại một chữ nào về lý do chọn mỏm đá này. Quy tắc về hướng mà Chính Thống giữ là quy tắc phụng vụ chung: hậu cung và bàn thờ đặt về phía đông, cửa vào ở phía tây. Những gì đọc dưới đây là cách thư viện nhìn mỏm đá Kaneo theo lối xem đất cổ truyền của người Việt, để bạn đọc quen lối ấy có chỗ so sánh, không có trong tư liệu nào của nhà thờ.
Nét rõ nhất là thế mỏm đất nhô ra nước. Nhà thờ đứng trên một mỏm đá nhô ra hồ Ohrid, ba phía là nước và vách dựng, chỉ nối với đất liền qua lối mòn phía sau. Sách xưa gọi chỗ đất nhô ra giữa nước là nơi khí từ đất liền chạy tới rồi dừng lại, đất ấy có khí mạnh nhưng lộ, được coi là hợp cho đền miếu, am tu hơn cho nhà ở.
Thứ hai là thủy. Hồ Ohrid là một mặt nước lớn, lặng và trong. Lối cổ truyền phân biệt nước chảy và nước tụ, nước hồ lớn và lặng là nước tụ, được coi là thế tốt nhất của thủy. Nhà thờ nhìn ra mặt hồ ấy như ngồi trước một minh đường nước rộng tới chân núi bên kia.
Thứ ba là án sơn. Bên kia mặt hồ là dãy núi Galičica, đường núi thấp dần và mềm, đứng ngang trước tầm nhìn. Sách xưa gọi núi đứng ngang phía trước, cách một khoảng nước, là án sơn, như chiếc án thư đặt trước mặt người ngồi.
Cuối cùng là chỗ tựa. Sau lưng nhà thờ là ngọn đồi của khu phố cổ Ohrid, với khu khảo cổ Plaošnik gần đó. Mỏm đá không đứng một mình mà là đầu mút của cả một sống đất đổ xuống hồ. Thư viện ghi những chỗ trùng hình này để quý vị đối chiếu với lối nhìn quen thuộc của người Việt, không có ý nói người dựng Kaneo đã tính tới.
VLễ Thánh Gioan Theo Lịch Julius
Giáo hội Chính Thống Macedonia theo lịch Julius (lịch cũ). Hiện nay lịch Julius chậm hơn dương lịch 13 ngày, nên các lễ cố định rơi muộn hơn ngày tương ứng của phương tây. Theo lệ Chính Thống, một nhà thờ mừng lễ bổn mạng vào ngày kính vị thánh mà nó được dâng kính. Thư viện chưa tìm được nguồn đã mở ghi riêng cách mừng lễ tại Kaneo, nên các ngày dưới đây là ngày kính Thánh Gioan Thần học gia trong lịch Chính Thống chung, quy ra dương lịch theo khoảng cách 13 ngày. Lễ lớn nhất với nhà thờ này là ngày 26 tháng 9 lịch Julius, tức 9 tháng 10 dương lịch. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày dương lịch | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 9 tháng 10 | Lịch Julius, tức 26 tháng 9 lịch Julius | Lễ Thánh Gioan Thần học gia qua đời | Ngày kính chính của vị thánh bổn mạng trong lịch Chính Thống chung. |
| 21 tháng 5 | Lịch Julius, tức 8 tháng 5 lịch Julius | Lễ nhớ Thánh Gioan Thần học gia | Ngày kính thứ hai của vị thánh trong lịch Chính Thống. |
| 7 tháng 1 | Lịch Julius, tức 25 tháng 12 lịch Julius | Lễ Giáng Sinh | Một trong mười hai đại lễ của Chính Thống. |
| Thay đổi theo năm | Tính theo lịch Julius | Lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ, thường khác ngày Phục Sinh phương tây. |
Thư viện chưa tìm được nguồn đã mở về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại Ohrid nên không ghi. Quý vị muốn đọc một nơi Chính Thống cùng đợt, nơi có cả người ngoài đạo tới hành hương, có thể xem bài Tu viện Ostrog.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Kaneo, trên vách đá bên hồ Ohrid, 6000 Ohrid
- Đường tới
- Nhà thờ nằm trên vách đá ở Kaneo, phía tây khu phố cổ Ohrid, đi bộ theo lối mòn ven hồ qua xóm chài Kaneo hoặc theo đường từ khu Plaošnik xuống.
- Toạ độ
- 41.1111, 20.7887
Kaneo là nhà thờ đang dùng cho phụng vụ, lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Vai và gối che kín, nam giới bỏ mũ, giữ im lặng trong gian thờ vốn rất nhỏ. Không chạm vào bích họa, không đi qua cửa vách ảnh thánh. Mỏm đá quanh nhà thờ không có lan can ở nhiều chỗ, quý vị đứng cách xa mép vách khi ngắm hồ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Thánh Gioan Thần học gia tại Kaneo, Ohrid
Contribute photos, information or video for Church of St. John at KaneoThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Thánh Gioan Kaneo xây năm nào
Năm dựng chính xác không rõ vì không có văn bản khai sinh. stjovankaneo.com ghi cuối thế kỷ 13, khoảng 1250 tới 1300. Journey Macedonia ghi trước năm 1447. Religija.mk ghi khởi dựng năm 1365. Lớp bích họa sớm nhất khoảng năm 1290 theo Macedonia Timeless ủng hộ mốc cuối thế kỷ 13.
Nhà thờ Kaneo thuộc đạo nào
Nhà thờ thuộc Chính Thống Giáo Đông phương, nay thuộc Giáo hội Chính Thống Macedonia, dâng kính Thánh Gioan Thần học gia, tông đồ Gioan. Đây là nhà thờ đơn lẻ, không phải tu viện, và vẫn dùng cho phụng vụ theo lịch Julius.
Vì sao nhà thờ Kaneo nổi tiếng
Vì vị trí trên mỏm đá nhô ra hồ Ohrid, kiến trúc Byzantine với mái vòm tám cạnh và tường gạch đỏ xen đá, và lớp bích họa thế kỷ 13 có chân dung các thánh của Ohrid. UNESCO nêu tên Kaneo trong số những nhà thờ có bích họa đạt trình độ nghệ thuật cao của Ohrid.
Kaneo có phải Di sản Thế giới UNESCO không
Có. Nhà thờ nằm trong khu Di sản thiên nhiên và văn hóa vùng Ohrid, ghi danh năm 1979 theo tiêu chí thiên nhiên và năm 1980 thêm tiêu chí văn hóa. Năm 2019 khu di sản được mở rộng sang phần hồ phía Albania.
Lễ bổn mạng nhà thờ Thánh Gioan Kaneo là ngày nào
Theo lịch Chính Thống chung, ngày kính chính của Thánh Gioan Thần học gia là 26 tháng 9 lịch Julius, tức 9 tháng 10 dương lịch, ngày kính thứ hai là 8 tháng 5 lịch Julius, tức 21 tháng 5. Thư viện chưa có nguồn ghi riêng cách mừng lễ tại Kaneo.