Từ khu phố dưới của Tallinn, quý vị theo con dốc lát đá leo lên đồi Toompea. Càng lên cao, tiếng phố chợ càng lùi lại phía sau, nhà cửa thưa dần, tường vôi trắng và mái ngói đỏ nối nhau trên một khối đá vôi nhô lên giữa thành phố. Ở gần đỉnh đồi, giữa một khoảng phố hẹp, là một ngọn tháp trắng đội mái chóp đen nhiều tầng, không cao lắm, nhưng đứng đâu trong phố trên cũng thấy. Đẩy cánh cửa gỗ bước vào, việc đầu tiên quý vị nhận ra là những tấm huy hiệu gỗ sơn màu treo kín bốn bức tường, tầng này chồng lên tầng khác, và dưới chân là những phiến bia mộ đá đã mòn vì bao đời người bước qua.
Người Estonia gọi nơi này là Toomkirik, nhà thờ vòm, chữ toom cùng gốc với chữ Dom của tiếng Đức, từ chữ Latinh domus. Tên chính thức là Nhà thờ chính tòa Đức Maria. Trang của nhà thờ và các nguồn du lịch Tallinn cùng ghi đây là nhà thờ cổ nhất trên đất liền Estonia. Suốt tám thế kỷ, nơi này đi qua hai lớp đức tin, Công Giáo thời trung đại và Tin Lành Luther từ thế kỷ 16, và ngày nay vẫn là tòa tổng giám mục của Giáo hội Tin Lành Luther Estonia, giáo hội lâu đời nhất của đất nước. Vì thế thư viện chọn nơi này làm nơi đại diện cho Estonia.
ITên Gọi, Đức Maria Và Hai Lớp Đức Tin
Nhà thờ nay thuộc Giáo hội Tin Lành Luther Estonia (Eesti Evangeelne Luterlik Kirik, viết tắt EELK), một giáo hội Tin Lành theo truyền thống Luther, và là nơi đặt ngai tòa của vị tổng giám mục đứng đầu giáo hội ấy. Chữ chính tòa ở đây mang đúng nghĩa như ở mọi nhà thờ chính tòa phương tây: đây là nhà thờ mẹ của cả giáo hội.
Nhưng tầng sâu nhất của nơi này thuộc về thời Công Giáo trung đại. Theo trang lịch sử xây dựng của nhà thờ, ngôi nhà thờ đá được thánh hiến năm 1240 và dâng kính Đức Trinh Nữ Maria. Discover Estonia gọi nơi này là trung tâm của đạo Công Giáo, rồi sau đó của đạo Luther, ở Estonia. Tên Đức Maria vẫn được giữ tới hôm nay, như một dấu nối giữa hai thời.
Trong truyền thống Luther, Đức Maria được kính trọng như mẹ của Chúa Giêsu và như mẫu gương đức tin, nhưng không được cầu khẩn như trong nếp Công Giáo. Cuộc cải cách Tin Lành mà Martin Luther khởi xướng ở Wittenberg đặt trọng tâm vào Kinh Thánh, vào ân sủng và đức tin, nên việc thờ phượng xoay quanh lời giảng và hai bí tích Rửa Tội và Tiệc Thánh. Vì vậy một nhà thờ Luther mang tên Đức Maria là chuyện bình thường, cái tên ghi lại lịch sử của nơi ấy chứ không đổi nội dung của việc thờ phượng.
Cùng một dòng số phận với nhà thờ này, tức nhà thờ chính tòa trung đại chuyển sang Luther, quý vị có thể đọc bài Nhà thờ chính tòa Nidaros ở Na Uy. Còn nơi khởi đầu của truyền thống Luther được ghi trong bài Nhà thờ Lâu đài Wittenberg.
Chữ nhà thờ vòm dễ làm người ta tưởng nhà thờ có một mái vòm tròn lớn như các nhà thờ La Mã. Không phải vậy. Chữ toom, cũng như Dom trong tiếng Đức hay duomo trong tiếng Ý, gốc từ domus, nghĩa là nhà, dùng để chỉ nhà thờ chính của một giáo phận. Toomkirik là một nhà thờ Gothic mái dốc với vòm đá bên trong, không có mái vòm tròn nào ở bên ngoài.
IITừ Nhà Thờ Gỗ Tới Tòa Tổng Giám Mục
Lịch sử Toomkirik là lịch sử của một ngôi nhà thờ lớn dần theo từng thế kỷ. Từ một nhà thờ gỗ, qua một nhà thờ đá một gian của dòng Đa Minh, tới một nhà thờ Gothic ba gian kiểu hội trường, rồi một vụ cháy lớn và một lần dựng lại, cuối cùng là ngọn tháp Baroque ở thế kỷ 18. Mỗi lớp còn để lại dấu vết trong tường, trong sàn và trong đồ thờ.
- Khoảng 1219Nhà thờ gỗ trên đồiTrang của nhà thờ ghi một nhà thờ gỗ có lẽ đã được dựng trên đồi Toompea vào năm này. Nhiều nguồn khác chỉ ghi lần nhắc đầu tiên năm 1233, xem hộp sử liệu dưới.
- 1229 tới 1233Dòng Đa Minh khởi dựng nhà thờ đáCác tu sĩ dòng Đa Minh bắt đầu dựng nhà thờ bằng đá. Công trình xong thành một nhà thờ một gian vào khoảng thập niên 1240.
- 1240Thánh hiến và dâng kính Đức MẹNhà thờ đá được thánh hiến và dâng kính Đức Trinh Nữ Maria, theo trang lịch sử xây dựng của nhà thờ.
- Khoảng 1320 tới 1430Mở thành nhà thờ ba gianĐầu thế kỷ 14 cung thánh được dựng lại, khoảng năm 1320 có cung thánh đa giác năm cạnh. Từ khoảng năm 1330 nhà thờ mở thành ba gian bốn nhịp, xong vào thập niên 1430 với lòng nhà thờ rộng khoảng 29 mét.
- Thế kỷ 16Chuyển sang Tin Lành LutherCải cách Tin Lành tới vùng đất này, nhà thờ chính tòa Công Giáo trở thành nhà thờ Tin Lành Luther. Cũng thế kỷ này, nhà nguyện Fersen được dựng ở phía nam.
- 1684 tới 1686Cháy lớn và dựng lạiNăm 1684 một vụ cháy lớn trên đồi Toompea thiêu rụi nội thất bằng gỗ và làm sập các vòm. Nhà thờ được dựng lại xong năm 1686, cùng năm tòa giảng mới của Christian Ackermann hoàn thành.
- 1778 tới 1779Tháp Baroque phía tâyNgọn tháp Baroque ở đầu tây được dựng, cho nhà thờ dáng dấu nhận quen thuộc ngày nay.
- 1997Di sản Thế giới UNESCOTrung tâm lịch sử Tallinn được ghi danh. Hồ sơ UNESCO số 822 nhắc tới phố trên Toompea với lâu đài và nhà thờ chính tòa.
Chỗ nguồn vênh nhau là năm khởi đầu. Trang chính thức toomkirik.ee viết một nhà thờ gỗ có lẽ đã được dựng năm 1219, và Discover Estonia ghi thẳng năm 1219. Nhiều nguồn khác lại lấy mốc lần đầu nhà thờ được nhắc trong văn bản là năm 1233, trùng với năm dòng Đa Minh xong đợt dựng nhà thờ đá đầu tiên. Hai mốc không loại trừ nhau: một bên là niên đại dự đoán của ngôi nhà thờ gỗ, một bên là chứng cứ giấy tờ sớm nhất. Thư viện ghi cả hai.
Về thời gần đây, trang của nhà thờ ghi đàn organ được làm lại xong năm 1914 và trùng tu năm 1998, cửa kính màu ở gian chính làm năm 2005, ở cung thánh năm 2002.
IIINhà Thờ Hội Trường, Huy Hiệu Gỗ Và Bia Mộ Đá
Toomkirik là một nhà thờ Gothic kiểu hội trường: ba gian cao gần bằng nhau, không có hàng cửa sổ cao riêng cho gian giữa như ở các nhà thờ chính tòa Pháp. Tường xây bằng đá vôi của vùng, trát vôi trắng. Theo trang của nhà thờ, lòng nhà thờ rộng khoảng 29 mét, có bốn cửa vòm nhọn, cửa chính mở ở tường nam chứ không ở đầu tây như thường thấy. Ở đầu đông, trên đầu hồi cung thánh còn một tháp chuông nhỏ hình bát giác từ thời trung đại, ngọn tháp chuông gốc của nhà thờ trước khi có tháp Baroque ở đầu tây.
Bên trong, điều làm nên vẻ riêng của Toomkirik là lớp ký ức gia tộc phủ khắp tường và sàn. Bốn quả chuông trong tháp, theo trang của nhà thờ, có hai quả đúc thế kỷ 17 và hai quả thế kỷ 18.
Khoảng 110 tấm huy hiệu gỗ chạm và sơn màu của các gia tộc quý tộc vùng Baltic, treo kín tường từ thế kỷ 17 tới thế kỷ 20. Discover Estonia gọi đây là bộ sưu tập lớn thứ hai thế giới, sau bộ ở Stockholm.
Sàn nhà thờ lát bằng những phiến bia mộ từ thế kỷ 13 tới 18, khắc tên và hình người quá cố. Trong các nhà nguyện còn những quan tài đá thế kỷ 17.
Bức bàn thờ chạm gỗ do Christian Ackermann làm xong năm 1696, cùng thợ mộc Hermen Berents và họa sĩ Ernst Wilhelm Londicer. Năm 1866 bàn thờ được làm cao thêm, sơn trắng giả đá, bức tranh giữa thay bằng tranh Đồi Canvê của Eduard von Gebhardt.
Tòa giảng Baroque xong năm 1686, cũng của Christian Ackermann, cửa cầu thang có tượng hai thánh Phêrô và Phaolô. Với nhà thờ Luther, tòa giảng quan trọng ngang bàn thờ.
Trang của nhà thờ nêu nhà nguyện Thánh George phía bắc và nhà nguyện Tây Nam, còn gọi là nhà nguyện Thiên Thần, cùng từ thế kỷ 15, và nhà nguyện Fersen phía nam từ thế kỷ 16.
Nhìn những hàng huy hiệu có mũ trụ và khiên, nhiều người tưởng đây là nơi trưng bày về các dòng họ, không phải nơi thờ phượng. Thật ra đó là lệ tưởng niệm của nhà thờ trung đại và cận đại ở vùng Baltic: khi một người thuộc gia tộc quý tộc qua đời, tấm huy hiệu của gia tộc được treo trong nhà thờ nơi người ấy sinh hoạt, như một tấm bia tưởng nhớ. Ý nghĩa của chúng gần với tấm bài vị hay tấm bia ghi công đặt trong nhà thờ họ của người Việt hơn là với một phòng trưng bày.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói rõ trước: đạo Tin Lành Luther không có môn phong thủy, và ngôi nhà thờ này không được đặt chỗ theo bất cứ phép xem đất nào. Nó đứng trên đồi Toompea đơn giản vì đó là nơi các giám mục và tu sĩ thời trung đại dựng nhà thờ, và các thế hệ sau cứ thế giữ lấy. Về hướng, nhà thờ theo lệ chung của nhà thờ phương tây thời trung đại: cung thánh ở đầu đông, nơi mặt trời mọc, để nhắc tới Chúa Phục Sinh, tháp chính ở đầu tây. Những dòng dưới đây là cách thư viện đọc thế đất theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, đặt ra để quý vị quen lối ấy có chỗ đối chiếu, không phải điều được ghi trong tư liệu nào của nhà thờ.
Điểm đầu tiên là thế cao. Toompea là một khối đá vôi nhô lên giữa vùng đất thấp ven biển, vách phía bắc và phía tây dốc đứng. Theo lối cổ truyền, một gò cao nổi giữa đất bằng gọi là đột khởi, chỗ khí của đất dâng lên. Nhà thờ đứng gần giữa mặt đồi, không sát mép vách, tức là nằm ở chỗ đất vững nhất của cả khối, lối đọc xưa coi là chỗ huyệt chứ không phải chỗ sườn.
Điểm thứ hai là nước. Phía bắc đồi, cách không xa, là vịnh Tallinn mở ra biển Baltic. Nhìn theo lối Việt, nước rộng ở phía bắc là thế nước sau lưng hoặc bên sườn chứ không phải trước mặt, vì mặt tiền và cửa chính của nhà thờ không quay ra biển. Người xem đất theo lối cổ sẽ nói nơi này không lấy biển làm minh đường mà lấy chính khu phố dưới đồi làm chỗ tụ.
Điểm thứ ba là hướng cửa. Cửa chính mở ở tường nam, nơi nhận nắng nhiều nhất trong một vùng đất mùa đông ngày rất ngắn. Với người Việt, cửa đón phương nam là cửa đón dương khí, gần với lệ quay nhà về nam của đình chùa miền Bắc. Nhưng ở Tallinn, chỗ đặt cửa ấy là do lối phố và mặt bằng nhà thờ, không phải do ai tính hướng.
Cuối cùng là hai tháp. Tháp bát giác nhỏ ở đầu đông và tháp Baroque ở đầu tây kẹp lấy thân nhà thờ ở hai đầu. Lối cổ truyền có thể gọi đó là thế đầu đuôi tương ứng, nhưng thư viện ghi nhận đây chỉ là sự trùng hình, vì hai tháp được dựng cách nhau hàng trăm năm.
VNăm Phụng Vụ Luther Ở Nhà Thờ Mẹ
Là tòa tổng giám mục, Toomkirik giữ lịch phụng vụ Tin Lành Luther chung của Giáo hội Luther Estonia. Các lễ cố định tính theo dương lịch, các lễ quanh Phục Sinh đổi ngày theo năm. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Thay đổi theo năm | Lịch phụng vụ Luther, tính theo Phục Sinh | Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ, nhớ cuộc thương khó và sự sống lại của Chúa Kitô. |
| Năm mươi ngày sau Phục Sinh | Lịch phụng vụ Luther, tính theo Phục Sinh | Hiện Xuống | Lễ Chúa Thánh Thần hiện xuống, khép lại mùa Phục Sinh. |
| 25 tháng 3 | Dương lịch, lịch phụng vụ Luther | Lễ Truyền Tin | Một trong những ngày năm phụng vụ Luther còn giữ gắn với Đức Maria, được hiểu trước hết là lễ về Chúa Kitô nhập thể. |
| 31 tháng 10 | Dương lịch, lịch phụng vụ Luther | Ngày Cải Chánh | Ngày các giáo hội Luther nhớ khởi đầu cuộc cải cách ở Wittenberg năm 1517. |
| 25 tháng 12 | Dương lịch, lịch phụng vụ Luther | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh, đi trước là bốn tuần Mùa Vọng. |
Có người nghĩ nhà thờ mang tên Đức Maria thì lễ lớn nhất phải là một lễ Đức Mẹ, như ở các đền thánh Công Giáo. Ở Toomkirik thì không. Trong năm phụng vụ Luther, lễ lớn nhất vẫn là Phục Sinh và Giáng Sinh, còn những ngày gắn với Đức Maria được giữ nhưng nhẹ hơn nhiều so với lịch Công Giáo. Tên nhà thờ là dấu tích của năm 1240, không phải dấu hiệu của một lòng sùng kính riêng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Toom-Kooli 6, 10130 Tallinn (đồi Toompea, phố cổ)
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 6 phố Toom-Kooli trên đồi Toompea, thuộc phố cổ Tallinn. Từ khu phố dưới đi bộ lên theo các con dốc lát đá, nhà thờ nằm cách lâu đài Toompea vài phút đi bộ.
- Toạ độ
- 59.4371, 24.739
Toomkirik là nhà thờ chính tòa đang sinh hoạt, có buổi thờ phượng và cầu nguyện của cộng đoàn. Khách được mời giữ im lặng trong lòng nhà thờ, bỏ mũ, ăn mặc kín đáo, không bước lên khu bàn thờ, và đứng lại phía sau khi đang có buổi thờ phượng. Nhiều phiến đá lát sàn là bia mộ, xin bước nhẹ và không đứng lên các hình khắc.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Đức Maria (Toomkirik), Tallinn
Contribute photos, information or video for St. Mary's Cathedral, TallinnThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Toomkirik Tallinn là nhà thờ gì
Là Nhà thờ chính tòa Đức Maria trên đồi Toompea ở Tallinn, nay là tòa tổng giám mục của Giáo hội Tin Lành Luther Estonia. Trước cải cách Tin Lành ở thế kỷ 16, đây là nhà thờ chính tòa Công Giáo, được thánh hiến và dâng kính Đức Mẹ năm 1240. Các nguồn du lịch Tallinn ghi đây là nhà thờ cổ nhất trên đất liền Estonia.
Nhà thờ Toomkirik xây năm nào
Trang của nhà thờ ghi một nhà thờ gỗ có lẽ được dựng khoảng năm 1219, dòng Đa Minh khởi dựng nhà thờ đá năm 1229 tới 1233. Nhiều nguồn khác lấy mốc lần nhắc đầu tiên năm 1233. Nhà thờ mở thành ba gian từ khoảng năm 1330, xong thập niên 1430, dựng lại sau vụ cháy năm 1684, tháp Baroque thêm năm 1778 tới 1779.
Vì sao trong nhà thờ Tallinn có nhiều huy hiệu
Nhà thờ giữ khoảng 110 tấm huy hiệu gỗ chạm của các gia tộc quý tộc vùng Baltic, treo từ thế kỷ 17 tới 20. Theo lệ tưởng niệm xưa, khi một người của gia tộc qua đời, tấm huy hiệu được treo trong nhà thờ như bia tưởng nhớ. Discover Estonia gọi đây là bộ sưu tập lớn thứ hai thế giới, sau Stockholm.
Nhà thờ Toomkirik thuộc Công Giáo hay Tin Lành
Ngày nay thuộc Tin Lành, cụ thể là Giáo hội Tin Lành Luther Estonia, và là nhà thờ mẹ của giáo hội ấy. Thời trung đại, từ thế kỷ 13 tới thế kỷ 16, nhà thờ là nhà thờ chính tòa Công Giáo. Tên dâng kính Đức Maria có từ thời ấy và vẫn được giữ tới nay.
Chữ Toomkirik nghĩa là gì
Toomkirik nghĩa là nhà thờ vòm, hay đúng hơn là nhà thờ chính. Chữ toom cùng gốc với Dom của tiếng Đức, từ chữ Latinh domus, nghĩa là nhà, dùng để gọi nhà thờ chính của một giáo phận. Nhà thờ không có mái vòm tròn bên ngoài. Tên đồi Toompea cũng lấy từ nhà thờ này.