Đi trên đường Mai Lão Bạng về phía thôn Bắc Phú, quý vị sẽ thấy hai ngọn tháp nhô lên trên một vùng nhà thấp và ruộng vườn phẳng lặng của đồng bằng Hà Tĩnh. Lại gần mới thấy khối nhà thờ trải rộng theo hình cây thánh giá, mặt tiền lớn, sân trước rộng đủ cho cả nghìn người đứng. Công trình mới, đường nét gọn, không mang dáng cổ kính của những nhà thờ xứ đạo quanh vùng.
Đây là Nhà thờ chính tòa Văn Hạnh. Điều đáng biết trước nhất là ngôi nhà thờ này được xây như một nhà thờ giáo xứ, cung hiến năm 2012, và chỉ đến năm 2018, khi Tòa Thánh lập giáo phận Hà Tĩnh, nó mới được chọn làm nhà thờ chính tòa. Hai chữ chính tòa ấy làm thay đổi hẳn vai trò của nơi này, và phần lớn bài viết dưới đây là để nói rõ sự thay đổi đó.
INhà thờ chính tòa khác nhà thờ giáo xứ ở đâu
Người ngoài đạo thường gọi mọi ngôi nhà thờ lớn là nhà thờ chính tòa. Thực ra chữ ấy có nghĩa rất hẹp. Trong một giáo phận có hàng trăm nhà thờ, nhưng chỉ có một nhà thờ chính tòa. Nó không nhất thiết là ngôi lớn nhất, cổ nhất hay đẹp nhất. Nó là ngôi nhà thờ có đặt ngai của vị giám mục coi sóc giáo phận.
Theo giáo lý Công Giáo, chữ chính tòa dịch từ tiếng Latinh cathedra, nghĩa là cái ghế, cái ngai. Ngai ấy tượng trưng cho quyền giảng dạy và coi sóc của vị giám mục đối với cả giáo phận. Vì thế nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của mọi giáo xứ trong giáo phận. Những nghi lễ mang tính giáo phận thường cử hành ở đây như giám mục nhận giáo phận, truyền chức linh mục, và thánh lễ làm phép dầu vào Thứ Năm Tuần Thánh, nơi dầu thánh được làm phép rồi chia về khắp các giáo xứ. Ngày kỷ niệm cung hiến nhà thờ chính tòa, theo luật phụng vụ, được mừng trong toàn giáo phận chứ không riêng giáo xứ sở tại.
Nhà thờ chính tòa vẫn là nhà thờ của một giáo xứ, gọi là giáo xứ chính tòa, có cha xứ, có giáo dân, có sinh hoạt giáo xứ bình thường. Theo tư liệu giáo phận, giáo phận Hà Tĩnh nhận Đức Maria, Mẹ Thiên Chúa làm bổn mạng, mừng ngày 1 tháng 1, còn riêng giáo xứ Văn Hạnh nhận Thánh Tổng lãnh thiên thần Micae làm quan thầy, mừng ngày 29 tháng 9, với khoảng 4.620 giáo dân theo thống kê năm 2023. Nói cách khác, ở Văn Hạnh có hai vai chồng lên nhau, vừa là nhà thờ của giáo xứ Văn Hạnh, vừa là nhà thờ mẹ của cả giáo phận Hà Tĩnh. Một nhà thờ giáo xứ thường chỉ phục vụ giáo dân trong xứ, còn nhà thờ chính tòa thì là nơi giáo dân của mọi giáo xứ trong giáo phận tụ về trong những dịp chung.
Cũng cần phân biệt nhà thờ chính tòa với tòa giám mục. Tòa giám mục là nơi ở và làm việc của giám mục cùng các văn phòng của giáo phận, không phải nơi cử hành phụng vụ. Theo trang của Hội đồng Giám mục Việt Nam, Tòa Giám mục Hà Tĩnh hiện dùng tạm cơ sở của giáo xứ chính tòa Văn Hạnh, và giáo phận đã có khu đất khoảng 5,5 hecta để chuẩn bị xây công trình nhà chung gồm tòa giám mục, trung tâm mục vụ, nhà hưu dưỡng linh mục và trường Tiền Chủng viện. Vì thế trong những năm này, hai chức năng ấy đang cùng nằm trong một khuôn viên giáo xứ.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là nghĩ rằng giáo phận Hà Tĩnh xây nhà thờ này để làm chính tòa. Không phải. Nhà thờ khởi công năm 2003 và cung hiến năm 2012, trong khi giáo phận Hà Tĩnh chỉ ra đời năm 2018. Ngôi nhà thờ được chọn làm chính tòa vì nó đã có sẵn quy mô và vị trí gần trung tâm tỉnh. Chỗ hiểu lầm thứ hai là lẫn Văn Hạnh với nhà thờ chính tòa Xã Đoài. Xã Đoài là nhà thờ chính tòa của giáo phận Vinh, giáo phận mẹ, còn Văn Hạnh là nhà thờ chính tòa của giáo phận con được tách ra năm 2018.
IITừ nhà thờ giáo xứ tới nhà thờ mẹ của giáo phận
Văn Hạnh nằm trong vùng đất đạo Kẻ Nhím lâu đời của Hà Tĩnh, nơi thừa sai Đắc Lộ từng ghé Cửa Sót truyền đạo từ tháng 4 năm 1629. Trước phong trào Văn Thân cuối thế kỷ 19, Văn Hạnh là một xóm đạo thuộc xứ Kẻ Nhím (sau là xứ mẹ An Nhiên) đã có một nhà nguyện, và sau đó được thừa sai Belleville dựng một ngôi nhà thờ kiên cố vẫn còn giữ làm nhà thờ cũ. Tư liệu của giáo phận ghi giáo hạt Văn Hạnh được lập từ năm 1888, còn giáo xứ Văn Hạnh được lập năm 1950, tách từ giáo xứ An Nhiên, và công bố chính thức vào năm 1962. Ngôi nhà thờ chính tòa quý vị thấy hôm nay là công trình dựng đầu thế kỷ 21.
- 1888Giáo hạt Văn HạnhTheo bài khảo cứu của giáo phận Hà Tĩnh, giáo hạt Văn Hạnh được lập từ năm này trên nền vùng đạo Kẻ Nhím xưa.
- 1950 và 1962Giáo xứ Văn HạnhTheo bản tin kỷ niệm cung hiến của giáo phận Hà Tĩnh, giáo xứ sở hạt Văn Hạnh được lập năm 1950 tách từ giáo xứ An Nhiên, và quyết định được công bố chính thức vào năm 1962.
- 2003Khởi công nhà thờ mớiTrang Hội đồng Giám mục Việt Nam và trang tổng hợp nhà thờ Công Giáo Việt Nam ghi ngày khởi công đặt viên đá đầu tiên là 16 tháng 9 năm 2003, trong khi một bản tin năm 2023 của giáo phận Hà Tĩnh ghi ngày 14 tháng 9 năm 2003.
- 2012Cung hiếnNgày 26 tháng 4 năm 2012, Đức cha Phaolô Nguyễn Thái Hợp, lúc ấy là giám mục giáo phận Vinh, chủ sự lễ khánh thành và cung hiến. Báo Công giáo và Dân tộc ghi công trình mất gần mười năm, trang Hội đồng Giám mục ghi chín năm thi công.
- 2018 và 2019Thành nhà thờ chính tòaNgày 22 tháng 12 năm 2018, Đức Giáo hoàng Phanxicô ban tông sắc lập giáo phận Hà Tĩnh, tách từ giáo phận Vinh, và chọn nhà thờ Văn Hạnh làm nhà thờ chính tòa. Thánh lễ công bố quyết định và khai mạc sứ vụ của giám mục tiên khởi Phaolô Nguyễn Thái Hợp cử hành tại đây ngày 11 tháng 2 năm 2019.
- 2021 và 2023Giám mục thứ haiTừ ngày 19 tháng 3 năm 2021, Đức cha Louis Nguyễn Anh Tuấn làm Giám quản Tông tòa, và ngày 25 tháng 3 năm 2023 được bổ nhiệm làm Giám mục chính tòa thứ hai của giáo phận Hà Tĩnh (nhận sứ vụ ngày 22 tháng 4 năm 2023 tại nhà thờ chính tòa Văn Hạnh).
Có một chi tiết đáng ghi là chính vị giám mục chủ sự lễ cung hiến năm 2012 cũng là vị giám mục đầu tiên ngồi trên ngai chính tòa ở đây sáu năm sau. Khi cung hiến, ngài là giám mục Vinh và Văn Hạnh chỉ là một nhà thờ giáo xứ thuộc giáo phận Vinh. Khi giáo phận Hà Tĩnh ra đời, ngài được bổ nhiệm coi sóc giáo phận mới và trở lại chính ngôi nhà thờ ấy trong vai trò mới.
Về số liệu giáo phận, trang Hội đồng Giám mục Việt Nam ghi khi mới thành lập ngày 22 tháng 12 năm 2018, giáo phận Hà Tĩnh (gồm hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ) có 278.559 tín hữu, 118 giáo xứ và chuẩn giáo xứ trong 10 giáo hạt. Tới ngày 31 tháng 12 năm 2022, giáo phận có 287.063 tín hữu, 131 giáo xứ và chuẩn giáo xứ chia trong 13 giáo hạt. Riêng giáo hạt Văn Hạnh, theo bài của giáo phận, gồm 11 giáo xứ và 2 giáo họ độc lập với khoảng 29.770 giáo dân.
IIIMặt bằng thánh giá và hai ngọn tháp
Văn Hạnh không theo lối Gothic hay Roman cổ điển mà theo một lối hiện đại với khối lớn, mặt phẳng rộng và chi tiết trang trí tiết chế. Mặt bằng nhà thờ là hình cây thánh giá, tức có thân dài chạy từ cửa chính vào cung thánh và hai cánh ngang ở gần cung thánh. Lối mặt bằng này là truyền thống lâu đời của nhà thờ Công Giáo, vì nó đặt cả tòa nhà vào đúng hình biểu tượng trung tâm của đạo.
Theo trang giới thiệu giáo phận trên Hội đồng Giám mục Việt Nam và trang tổng hợp nhà thờ Công Giáo Việt Nam, thân nhà thờ dài 67,8 mét, rộng 27,6 mét, hai cánh thánh giá mở ra thành bề ngang 36 mét, diện tích xây dựng 2.013 mét vuông.
Cùng hai nguồn ấy ghi hai tháp chuông mặt tiền cao 64,4 mét và mái vòm ở khối nhà chính cao 49 mét.
Khoảng sân rộng trước mặt tiền là nơi cử hành những nghi lễ đông người vượt quá sức chứa trong lòng nhà thờ, như các lễ của giáo phận.
Từ cuối năm 2018, trong cung thánh có đặt ngai giám mục. Đây là chi tiết nhỏ về kích thước nhưng là thứ làm nên chữ chính tòa trong tên nhà thờ.
Cách xây một nhà thờ giáo xứ với tầm vóc lớn như vậy không hiếm ở vùng Nghệ Tĩnh, nơi các xứ đạo đông giáo dân và có nếp góp công góp của xây nhà thờ qua nhiều năm. Điều làm Văn Hạnh khác là quy mô ấy về sau lại khớp với một vai trò mới mà khi khởi công không ai nói trước được. Trong những ngày lễ của giáo phận, lòng nhà thờ và sân trước đều được dùng hết.
Nhiều người thấy hai ngọn tháp cao rồi đoán đây là công trình cổ được tu bổ. Không phải. Toàn bộ khối nhà thờ chính tòa hiện nay được xây từ năm 2003 tới năm 2012, và các số đo quý vị đọc ở trên là của công trình mới này. Ngôi nhà thờ cũ do thừa sai Belleville dựng sau phong trào Văn Thân cuối thế kỷ 19 là một công trình khác trong khuôn viên xứ đạo.
IVThế đất và hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bản của Giáo hội. Cần nói thẳng rằng Công Giáo không dạy phong thủy. Nhà thờ xưa thường quay theo hướng phụng vụ, tức theo quy tắc đặt bàn thờ và cung thánh của việc cử hành, còn nhà thờ hiện đại thường quay theo trục đường và khuôn đất có được. Những gì viết dưới đây chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt.
Xét về đại thế, Hà Tĩnh là dải đồng bằng hẹp kẹp giữa dãy núi phía tây và biển phía đông. Văn Hạnh nằm trên phần đất phẳng gần trung tâm tỉnh, xa núi và cũng xa biển. Theo lối đọc cổ truyền, đây là dạng bình dương, đất bằng giữa đồng, nơi người xưa không tìm long mạch trên núi mà đọc thế đất qua đường đi, ruộng vườn và mặt nước.
Xét về hình khối, hai ngọn tháp đứng cân xứng hai bên mặt tiền, khối giữa thấp hơn. Trong phép đọc hình thể, đó là thế song phong hộ vệ, hai ngọn kèm giữ ở hai bên. Trên một vùng đất bằng không có núi làm chỗ dựa, chính hai khối cao ấy giữ vai trò định tâm cho cả khu, người ở xa nhìn thấy tháp trước khi thấy nhà.
Về minh đường, khoảng sân rộng trước mặt tiền đáp đúng điều sách xưa đòi hỏi là rộng, bằng và sáng. Với một nhà thờ chính tòa, khoảng sân ấy còn có ý nghĩa thực tế, vì đây là nơi giáo dân của cả giáo phận tụ lại trong các dịp lớn. Đọc theo lối cũ thì chỗ khí tụ trước cửa cũng là chỗ người tụ.
Sau cùng là mặt bằng thánh giá. Người thiết kế theo truyền thống kiến trúc nhà thờ chứ không theo sách địa lý phương Đông. Nhưng đọc bằng con mắt cổ truyền, một khối nhà dài có hai cánh ngang ở gần đầu trong là dạng nhà có tả hữu hộ, có hai tay ôm ở hai bên cung thánh. Thư viện ghi nhận xét này như một cách nhìn đối chiếu, và dừng ở đó.
VLễ của giáo xứ và lễ của giáo phận
Vì mang hai vai, lịch lễ ở Văn Hạnh cũng có hai lớp gồm lớp lễ của giáo xứ và lớp lễ của giáo phận mà nhà thờ chính tòa là nơi cử hành. Bài chỉ ghi các dịp theo ngày trong năm phụng vụ.
| Thời điểm | Lễ | Ý nghĩa ở Văn Hạnh |
|---|---|---|
| 1 tháng 1 | Đức Maria, Mẹ Thiên Chúa | Lễ bổn mạng của giáo phận Hà Tĩnh. |
| 26 tháng 4 | Kỷ niệm cung hiến nhà thờ | Dịp lễ lớn của giáo xứ và giáo phận. Có năm lễ kỷ niệm cung hiến đi cùng với khai mạc tuần chầu Đền Tạ của giáo xứ. Theo luật phụng vụ, kỷ niệm cung hiến nhà thờ chính tòa được mừng trong toàn giáo phận. |
| 29 tháng 9 | Thánh Tổng lãnh thiên thần Micae | Lễ quan thầy của giáo xứ chính tòa Văn Hạnh. |
| Thứ Năm Tuần Thánh | Thánh lễ làm phép dầu | Giám mục cùng linh mục đoàn của giáo phận quy tụ về nhà thờ chính tòa. Dầu thánh làm phép ở đây được mang về các giáo xứ dùng suốt năm. |
| Tuần Thánh và Phục Sinh | Đỉnh cao năm phụng vụ | Các nghi lễ chính do giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh | Thời điểm đông người nhất trong năm ở khuôn viên nhà thờ và sân trước. |
| 22 tháng 12 | Kỷ niệm lập giáo phận | Ngày giáo phận Hà Tĩnh được thành lập năm 2018, rơi vào tuần cuối Mùa Vọng. |
Vùng đạo Nghệ Tĩnh có nếp chầu Đền Tạ, tức mỗi giáo xứ nhận một số ngày trong năm để chầu Thánh Thể liên lỉ, nối tiếp nhau khắp giáo phận. Khi tới Văn Hạnh đúng dịp ấy, quý vị sẽ thấy giáo dân thay phiên nhau cầu nguyện trong nhà thờ suốt ngày đêm.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Mai Lão Bạng, thôn Bắc Phú, phường Trần Phú (xã, rồi phường Thạch Trung cũ, thành phố Hà Tĩnh cũ), tỉnh Hà Tĩnh
- Đường tới
- Nhà thờ nằm trên đường Mai Lão Bạng, thôn Bắc Phú, phường Trần Phú, tỉnh Hà Tĩnh, cách trung tâm thành phố Hà Tĩnh cũ chừng 4 cây số về phía tây bắc.
- Toạ độ
- 18.3749, 105.8776
Đây là nhà thờ đang cử hành phụng vụ và là nơi đặt ngai giám mục, nên khách tới cần giữ đúng lệ của nơi thờ tự như ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, không đi lại hay chụp ảnh khi đang có thánh lễ. Vào những ngày chầu Thánh Thể, xin quý vị giữ yên lặng và không đi lên phía cung thánh.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Văn Hạnh
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Hà Tĩnh là nhà thờ nào
Là nhà thờ Văn Hạnh, trên đường Mai Lão Bạng, phường Trần Phú, tỉnh Hà Tĩnh. Nhà thờ được chọn làm chính tòa khi Tòa Thánh lập giáo phận Hà Tĩnh ngày 22 tháng 12 năm 2018, tách từ giáo phận Vinh. Trước đó đây là một nhà thờ giáo xứ, cung hiến năm 2012.
Nhà thờ chính tòa khác nhà thờ giáo xứ thế nào
Nhà thờ chính tòa là ngôi nhà thờ đặt ngai của giám mục, mỗi giáo phận chỉ có một. Nó vẫn là nhà thờ của một giáo xứ, nhưng thêm vai nhà thờ mẹ của cả giáo phận, nơi cử hành các lễ chung như truyền chức linh mục và làm phép dầu Thứ Năm Tuần Thánh.
Nhà thờ Văn Hạnh xây năm nào
Trang Hội đồng Giám mục Việt Nam ghi lễ khởi công đặt viên đá đầu tiên là ngày 16 tháng 9 năm 2003, trong khi một bản tin của giáo phận Hà Tĩnh ghi ngày 14 tháng 9 năm 2003. Nhà thờ được khánh thành và cung hiến ngày 26 tháng 4 năm 2012 do Đức cha Phaolô Nguyễn Thái Hợp chủ sự. Các nguồn ghi thời gian thi công là chín năm hoặc gần mười năm.
Tòa giám mục Hà Tĩnh ở đâu
Theo trang Hội đồng Giám mục Việt Nam, Tòa Giám mục Hà Tĩnh hiện dùng tạm cơ sở của giáo xứ chính tòa Văn Hạnh. Giáo phận đã có khu đất khoảng 5,5 hecta để chuẩn bị xây tòa giám mục và trung tâm mục vụ riêng.
Văn Hạnh và Xã Đoài khác nhau thế nào
Xã Đoài ở Nghệ An là nhà thờ chính tòa của giáo phận Vinh, giáo phận mẹ. Văn Hạnh ở Hà Tĩnh là nhà thờ chính tòa của giáo phận Hà Tĩnh, giáo phận con được tách từ giáo phận Vinh năm 2018. Mỗi nơi đặt ngai của một vị giám mục khác nhau.