Quý vị đi vào qua một văn miếu môn mới dựng, vật liệu còn mới, chưa kịp mang màu của thời gian. Cuối trục là tòa Đại bái cột gỗ lớn, hai bên là dãy tả vu, hữu vu, cùng hai nhà bia, lầu chuông và lầu trống. Trong Đại bái, cạnh ban Khổng Tử, có năm pho tượng người Việt: một nhà giáo, một vị thám hoa, một thầy thuốc, một ông đồ ở núi và một nhà thơ.
Mọi thứ trước mắt quý vị đều mới, nhưng mảnh đất thì không. Đây là nền văn miếu mà tỉnh Hà Tĩnh dựng năm 1833 ở làng Hoàn, xã Đông Lỗ, chỗ quan tỉnh cùng sĩ tử tế Khổng Tử mỗi mùa xuân thu. Muốn đọc nơi này cho đúng thì phải giữ hai con số tách nhau: 1833 là tuổi của việc thờ, còn 2014 tới 2023 là tuổi của gỗ đá.
IKhổng Tử Và Năm Danh Nhân Xứ Hồng Lam
Ban chính đặt Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền theo lệ chung. Theo khảo cứu đăng trên tạp chí Văn học Nghệ thuật Hà Tĩnh, văn miếu thời Nguyễn thờ Khổng Tử, có ban Tứ phối và Thất thập nhị hiền, hai dãy tả vu hữu vu dành cho những người đỗ đạt của tỉnh. Nét riêng của khu phục dựng nằm ở lớp thờ thứ hai: ngày 30 tháng 3 năm 2019, tỉnh làm lễ đúc tượng năm danh nhân để đặt trong tòa Đại bái (Báo Hà Tĩnh).
Bốn chữ Hán ở đầu bài là cách thư viện ghép tên nơi này theo âm Hán Việt, không phải chép từ hoành phi hay văn bia của di tích.
| Danh nhân | Danh xưng quen dùng | Vì sao đứng ở văn miếu |
|---|---|---|
| Chu Văn An | Nhà giáo | Người thầy tiêu biểu của Nho học Đại Việt, không gắn với đất Hà Tĩnh, đứng đây như bậc thầy chung của cả nước |
| Nguyễn Huy Oánh | Thám hoa | Người làng Trường Lưu, đỗ đại khoa, mở trường dạy học và để lại nhiều sách |
| Lê Hữu Trác | Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông | Thầy thuốc sống và làm thuốc phần lớn đời ở vùng Hương Sơn, tác giả sách y, được thờ như người đem chữ nghĩa phụng sự đời sống |
| Nguyễn Thiếp | La Sơn phu tử | Ông đồ ở núi Thiên Nhẫn, người thầy mà cả vùng coi là khuôn của lối học giữ mình |
| Nguyễn Du | Đại thi hào | Người làng Tiên Điền, tác giả Truyện Kiều, đại diện cho văn chương |
Nguồn vênh nhau về danh sách người được thờ, xin ghi cả hai. Báo Thanh Niên dẫn lời Sở Văn hóa Hà Tĩnh trong giai đoạn đang xây, nói văn miếu dự kiến thờ Khổng Tử cùng các danh nhân như Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du. Còn danh sách năm vị được đúc tượng năm 2019 thì không có Nguyễn Bỉnh Khiêm mà có Nguyễn Huy Oánh, Lê Hữu Trác và Nguyễn Thiếp. Bài này theo danh sách năm pho tượng, vì đó là thứ đang thực có trong Đại bái. Ai muốn tìm nơi thờ riêng của Trạng Trình thì xem bài đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Đặt một thầy thuốc và một nhà thơ bên ban Khổng Tử thoạt nghe thì lạ, nhưng không trái lệ. Nho học xưa có phép tòng tự, cho người có công với đạo học hay với dân một vùng được thờ theo. Cái học mà nhà Nho trọng là học để thành người, không hẹp trong khoa cử: y thuật là nhân thuật, văn chương là nơi đạo được nói ra thành lời. Văn miếu Mao Điền cũng mở rộng phép tòng tự như vậy (xem bài Văn miếu Mao Điền). Ở Hà Tĩnh, việc chọn đủ năm nghề cho thấy người trong tỉnh muốn kể nền học của mình bằng nhiều giọng chứ không chỉ bằng bảng vàng.
Với Lê Hữu Trác, nơi này chỉ là một trong nhiều chỗ ông được thờ. Mộ và khu lưu niệm của ông ở vùng Hương Sơn cũ có bài riêng, xin xem Mộ và khu lưu niệm Lê Hữu Trác. Còn Đền Chợ Củi bên sông Lam là nơi thờ Mẫu, khác hệ, không cùng mạch với văn miếu.
IITừ Làng Hoàn Năm 1833 Tới Bản Dựng Mới
Hà Tĩnh tách khỏi Nghệ An thành một tỉnh riêng dưới thời Minh Mệnh, và chỉ ít năm sau tỉnh mới đã có văn miếu của mình. Với một vùng có lệ học dày như Hồng Lĩnh, La Sơn, Can Lộc, có miếu thờ Khổng Tử ở tỉnh lỵ là việc phải làm sớm, vì đó là nơi quan tỉnh chủ tế và là chỗ ghi danh người đỗ đạt của cả tỉnh.
- 1833Dựng văn miếu tỉnhNăm Minh Mệnh thứ 14, văn miếu dựng ở làng Hoàn, xã Đông Lỗ, trên đất sau thuộc phường Thạch Linh, nay thuộc phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh (Báo Hà Tĩnh, Thanh Niên). Miếu là nơi tế xuân thu và dựng bia ghi danh người đỗ đạt của tỉnh.
- Thế kỷ 20Công trình cũ hư hạiCác tòa gỗ của văn miếu thời Nguyễn hư hại gần hết, hiện vật tản đi nơi khác. Khu đất còn lại nền cũ.
- 2010Duyệt dự án phục dựngTỉnh duyệt dự án phục hồi và phát huy giá trị di tích văn miếu trên phần đất cũ, năm 2014 duyệt điều chỉnh dự án (Báo Hà Tĩnh, VnExpress).
- 2011Xếp hạng di tích cấp tỉnhBáo Văn Hóa ghi năm xếp hạng là 2011. Chúng tôi chưa tra được số quyết định.
- 2014Khởi làm các hạng mụcThành phố Hà Tĩnh cũ bắt đầu thi công. Tạp chí Kiến trúc Việt Nam ghi thiết kế có 19 hạng mục, chia hai khu tâm linh và sinh hoạt.
- 2019Đúc tượng năm danh nhânNgày 30 tháng 3 năm 2019 làm lễ đúc tượng thờ năm danh nhân để đặt ở tòa Đại bái (Báo Hà Tĩnh).
- 2023Xong 11 hạng mụcBáo Văn Hóa ghi khu văn miếu hoàn thành 11 hạng mục năm 2023, có bia khoa bảng mới dựng.
- 2024 và 2025Lễ hội Văn MiếuCổng thông tin tỉnh gọi kỳ hội năm 2024 là năm thứ ba thành phố khôi phục lễ hội, Báo Hà Tĩnh gọi kỳ hội năm 2025 là năm thứ tư. Năm 2025 hội diễn ra từ ngày 15 tới 17 tháng Hai âm lịch (Báo Hà Tĩnh).
Có ba chỗ nguồn ghi không khớp, xin nói thẳng.
Diện tích khu cũ. Báo Hà Tĩnh ghi khuôn viên văn miếu thời Nguyễn rộng 5.000 mét vuông, trong khi khảo cứu trên tạp chí Văn học Nghệ thuật Hà Tĩnh ghi chừng 2.500 mét vuông. Có thể một bên tính cả đất vườn, một bên tính khu thờ, nhưng chưa nguồn nào nói rõ cách tính.
Diện tích khu phục dựng. Các con số đi từ 1,6 héc ta (Thanh Niên), 1,67 héc ta (Báo Hà Tĩnh, tạp chí Văn học Nghệ thuật Hà Tĩnh), gần 1,7 héc ta (Báo Hà Tĩnh bài năm 2025) tới hơn 16.500 mét vuông (Tạp chí Kiến trúc Việt Nam). Các số này gần nhau, khác nhau chủ yếu ở cách làm tròn.
Năm khôi phục lễ hội. Bài trên Báo Văn Hóa năm 2024 kể về kỳ hội năm ấy như một lễ hội mới lạ, lần đầu người viết đọc tên. Cổng thông tin tỉnh Hà Tĩnh lại gọi kỳ hội năm 2024 là năm thứ ba thành phố khôi phục lễ hội, và Báo Hà Tĩnh gọi kỳ hội năm 2025 là năm thứ tư. Theo hai nguồn sau thì lễ hội được làm lại từ khoảng năm 2022.
Một bài trên Tạp chí Kiến trúc Việt Nam ghi văn miếu dựng năm Minh Mệnh thứ 14 (1883). Con số 1883 là lỗi đánh máy: Minh Mệnh trị vì từ năm 1820 tới năm 1841, nên năm thứ 14 phải là 1833, đúng như các nguồn khác ghi. Quý vị gặp số 1883 ở đâu thì nên đọc thành 1833.
Chỗ hiểu lầm thứ hai là tuổi công trình. Văn miếu có gần hai trăm năm, nhưng không tòa nào trước mắt quý vị có tuổi ấy. Toàn bộ các hạng mục được làm từ năm 2014 trở đi. Nói rõ điều này không làm nhẹ đi nơi thờ, chỉ để quý vị biết mình đang nhìn một nền cũ mang một bộ khung mới.
Chỗ thứ ba là tên gọi. Hà Tĩnh còn dấu tích một văn miếu khác ở thôn Đông Văn, xã Kỳ Tân thuộc huyện Kỳ Anh cũ, cũng dựng thời Nguyễn, nay còn cổng tam quan và một tấm bia đá, năm 2019 dân thôn dựng thêm nhà thượng điện trên nền cũ (Báo Hà Tĩnh, Đại Đoàn Kết). Đó là một nơi khác, không phải văn miếu tỉnh ở làng Hoàn.
IIIBố Cục Cũ Và Bố Cục Mới
Vì công trình cũ không còn, cách đọc kiến trúc hợp lý nhất ở đây là đặt hai lớp cạnh nhau: lớp mà tư liệu còn tả lại, và lớp đang đứng.
Theo khảo cứu trên tạp chí Văn học Nghệ thuật Hà Tĩnh, văn miếu thời Nguyễn mở bằng một cổng tam quan cao chừng năm mét, cột gỗ. Từ cổng có lối lát đá dẫn tới một hồ bán nguyệt. Tòa chính là Thượng đường ba gian, hai tầng mái lợp ngói âm dương, bờ nóc đắp rồng phượng, cột gỗ chạm long, ly, quy, phượng. Hai bên là tả vu và hữu vu, nơi thờ những người đỗ đạt của tỉnh. Tạp chí Kiến trúc Việt Nam thì kể lúc đầu miếu chỉ có một ngôi nhà lợp tranh, về sau được tu tạo dần, tới năm 1945 đã thành một quần thể khá lớn. Hai cách tả này chưa khớp nhau về quy mô, thư viện ghi cả hai.
Cổng chính của khu phục dựng, cùng các cổng phụ hai bên và cổng hậu, theo danh mục hạng mục mà Tạp chí Kiến trúc Việt Nam liệt kê.
Tòa lớn nhất, đặt ban Khổng Tử và năm pho tượng danh nhân. Thanh Niên ghi cột tròn của công trình làm bằng gỗ lim đưa từ Lào về, và thợ mộc Bắc Ninh được mời vào chạm trổ.
Hai dãy nhà đối nhau hai bên sân, giữ đúng vị trí của hai dãy vu trong văn miếu cũ.
Có trong thiết kế 19 hạng mục (Thanh Niên, Tạp chí Kiến trúc Việt Nam). Theo lệ văn miếu là nơi thờ song thân Khổng Tử, đặt ở phía sau trục chính. Danh mục 11 hạng mục đã xong mà Báo Văn Hóa kể chưa có tòa này.
Đặt các tấm bia khoa bảng mới dựng, ghi tên người đỗ đạt của Hà Tĩnh. Chúng tôi chưa tra được tấm bia cổ nào của văn miếu thời Nguyễn còn giữ tại chỗ.
Có trong thiết kế 19 hạng mục, thuộc khu sinh hoạt, dự kiến để trưng bày tư liệu về truyền thống học hành của tỉnh và làm chỗ cho phần hội. Danh mục 11 hạng mục đã xong mà Báo Văn Hóa kể chưa có tòa này.
Đặt hai lớp cạnh nhau thì thấy khu dựng mới rộng hơn khu cũ nhiều lần, và thiết kế còn có những hạng mục mà tư liệu về văn miếu cũ không nhắc, như nhà trưng bày. Hồ bán nguyệt của bản cũ được làm lại trong bản mới (Báo Văn Hóa). Tòa Thượng đường ba gian mà khảo cứu tả cho thấy một văn miếu tỉnh khá gọn, dù Tạp chí Kiến trúc Việt Nam kể rằng tới năm 1945 miếu đã thành một quần thể lớn.
IVThế Đất Và Hướng
Những gì viết trong hộp dưới đây là thư viện đọc thế đất bằng con mắt phong thủy cổ truyền. Tư liệu về văn miếu năm 1833 không để lại lời nào về lý do chọn đất hay về hướng miếu, nên đây là suy đoán có căn cứ, không phải điều chép trong hồ sơ di tích.
Muốn đọc thế đất ở đây, nên bắt đầu từ vị trí của làng Hoàn so với tỉnh lỵ. Văn miếu được đặt ở làng ven tỉnh thành chứ không ở giữa chốn quan nha. Lối ấy quen trong cách nghĩ cổ: nơi thờ đạo học cần gần trị sở để quan tỉnh tiện chủ tế, nhưng cần tách khỏi chợ búa và dinh thự để giữ cái tĩnh. Một khoảng lùi vừa phải, đủ gần để thuận việc, đủ xa để giữ nghiêm, là chỗ đứng hợp với một miếu thờ văn.
Thứ hai là hồ bán nguyệt mà tư liệu tả trong văn miếu cũ. Hồ nửa vầng trăng đặt trước tòa thờ là thứ phong thủy cổ truyền gọi là minh đường có thủy tụ, khoảng trống phía trước có nước đọng. Với văn miếu, nước lặng không đọc theo nghĩa tài lộc mà theo nghĩa trong và tĩnh, hợp việc đọc sách. Hình bán nguyệt còn có nghĩa riêng: trăng khuyết là trăng đang lớn, như người học chưa thành, còn phải bồi đắp.
Thứ ba là vùng đất rộng hơn. Hà Tĩnh là dải đồng bằng hẹp kẹp giữa dãy Trường Sơn phía tây và biển phía đông, núi và nước đều gần. Trong phép xem đất, một vùng như vậy có sẵn chỗ tựa và chỗ tụ ở quy mô lớn, và người xứ này hay nói đất học của mình gắn với núi Hồng, sông Lam. Đó là cách nói của văn chương hơn là của địa lý.
Cuối cùng, xin nói thật một điều: khu phục dựng hôm nay rộng gấp mấy lần khu cũ và bố cục được vẽ lại theo lối văn miếu chuẩn, nên hướng và trục đang thấy là lựa chọn của người thiết kế thời nay. Thứ còn giữ được từ năm 1833 là chính mảnh đất, và theo quan niệm cổ truyền, đất đã dùng để thờ thì giữ dấu của việc thờ.
VTế Xuân Thu Và Hội Văn Miếu Tháng Hai
Văn miếu thời Nguyễn giữ lệ tế xuân thu, mỗi năm hai kỳ. Kỳ hội hiện nay mở vào quãng giữa tháng Hai âm lịch. Năm 2024 hội diễn ra từ ngày 23 tới 25 tháng 3 dương lịch, tức từ 14 tới 16 tháng Hai âm lịch (cổng thông tin tỉnh Hà Tĩnh), năm 2025 từ ngày 15 tới 17 tháng Hai âm lịch (Báo Hà Tĩnh). Ngày cụ thể đổi theo từng năm, nên bảng dưới chỉ ghi quãng tháng.
| Thời điểm âm lịch | Việc | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùa xuân và mùa thu | Tế xuân thu | Lệ tế Khổng Tử và tiên hiền của văn miếu tỉnh từ thời Nguyễn, mỗi năm hai kỳ. |
| Giữa tháng Hai | Phần lễ của hội Văn Miếu | Dâng hương tiên hiền, rước cỗ, tế các danh nhân văn hóa, dâng văn phòng tứ bảo gồm bút, giấy, mực, nghiên. |
| Giữa tháng Hai | Phần hội | Trưng bày sách báo và ảnh, tặng chữ thư pháp, thi viết chữ đẹp, trò chơi dân gian, đêm thơ nhạc. |
Nghi thức dâng văn phòng tứ bảo đáng để ý. Ở đền phủ, lễ vật là hương hoa, oản quả. Ở văn miếu Hà Tĩnh, bốn món dâng trọng là bút, giấy, mực, nghiên, tức chính đồ nghề của người học. Thi viết chữ đẹp trong phần hội cũng đi cùng mạch ấy: thứ được tôn vinh ở đây là việc cầm bút.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phường Thành Sen (phường Thạch Linh cũ, thành phố Hà Tĩnh cũ), tỉnh Hà Tĩnh. Đất gốc thuộc làng Hoàn, xã Đông Lỗ xưa
- Đường tới
- Nằm ở phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh, trên đất làng Hoàn thuộc xã Đông Lỗ xưa, sau này là phường Thạch Linh. Từ ngày 1 tháng 1 năm 2025 Thạch Linh nhập vào phường Trần Phú cũ, rồi từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 phường Trần Phú cũ nhập vào phường Thành Sen. Phường Trần Phú hiện nay là một phường khác. Lối vào là đường Văn Miếu.
- Toạ độ
- 18.3507, 105.881
Văn miếu là nơi thờ theo lệ Nho học, không theo lệ đền phủ: không đặt lễ mặn, không đốt vàng mã ở ban Khổng Tử và ban danh nhân. Lễ dâng hợp lệ nơi này là hương, hoa, trà, và trong kỳ hội là bút mực giấy nghiên. Ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào tòa Đại bái, không chạm tay vào tượng và bia khoa bảng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Văn Miếu Hà Tĩnh
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Văn Miếu Hà Tĩnh thờ ai
Thờ Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền theo lệ văn miếu, và năm danh nhân được đúc tượng năm 2019 để đặt trong tòa Đại bái: Chu Văn An, Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, Đại danh y Lê Hữu Trác, La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp và Đại thi hào Nguyễn Du. Một bản tin cũ còn nêu Nguyễn Bỉnh Khiêm trong danh sách dự kiến.
Văn Miếu Hà Tĩnh xây năm nào
Văn miếu dựng năm Minh Mệnh thứ 14, tức năm 1833, ở làng Hoàn, xã Đông Lỗ. Công trình cũ hư hại gần hết, các tòa quý vị thấy hôm nay được làm từ năm 2014 và xong 11 hạng mục năm 2023. Có trang ghi nhầm năm 1883, đó là lỗi đánh máy.
Văn Miếu Hà Tĩnh ở phường nào
Phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh. Đất gốc là làng Hoàn, xã Đông Lỗ xưa, sau thuộc phường Thạch Linh của thành phố Hà Tĩnh cũ. Thạch Linh nhập vào phường Trần Phú từ ngày 1 tháng 1 năm 2025, rồi phường Trần Phú ấy nhập vào phường Thành Sen từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, nên các bài báo đầu năm 2025 còn ghi phường Trần Phú.
Lễ hội Văn Miếu Hà Tĩnh vào ngày nào
Kỳ hội hiện nay mở vào quãng giữa tháng Hai âm lịch, kéo dài chừng ba ngày. Năm 2025 hội diễn ra từ ngày 15 tới 17 tháng Hai âm lịch, có tế tiên hiền, dâng văn phòng tứ bảo, thư pháp, thi viết chữ đẹp và trò chơi dân gian.
Văn miếu ở Kỳ Anh có phải Văn Miếu Hà Tĩnh không
Không. Ở thôn Đông Văn, xã Kỳ Tân thuộc huyện Kỳ Anh cũ còn dấu tích một văn miếu khác cũng dựng thời Nguyễn, nay còn cổng tam quan, một tấm bia đá và nhà thượng điện mới dựng năm 2019. Văn Miếu Hà Tĩnh là văn miếu cấp tỉnh ở làng Hoàn, gần tỉnh lỵ, hai nơi không gộp làm một.