Không có đồi, không có bậc đá dẫn lên. Quý vị đi theo con đường làng ở xóm Long Mai, thôn Bình Lâm, qua những thửa ruộng và mấy nếp nhà, rồi ngọn tháp hiện ra ngay trước mặt, vuông vức, đỏ sẫm, cao gần bằng một tòa nhà sáu tầng trên khuôn viên rộng chừng 1.600 m², chân tháp gần như sát mép ruộng. Người trong làng đi xe máy vào tới tận chân tháp. Ở mặt tây, trên thân gạch, còn một hình chim thần Garuda dang cánh.
Đây là tháp Bình Lâm, một đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm dựng khoảng cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11, được xem là ngọn tháp Chăm cổ nhất trên đất Bình Định cũ. Nó đứng ở chỗ khởi đầu của một phong cách, và dưới chân nó, các nhà khảo cổ đã tìm lại được đường nước của một nghi thức thờ Shiva đã tắt từ nhiều thế kỷ.
IShiva Dưới Dạng Linga
Tháp Bình Lâm là đền tháp của Ấn Độ Giáo Chăm, thờ thần Shiva, không qua một pho tượng hình người mà qua linga. Bằng chứng không nằm trong lòng tháp, nơi nay không còn vật thờ tại chỗ, mà nằm ở di vật lưu giữ tại ngôi chùa cổ kế cận và trong những dấu tích khảo cổ đào được dưới lòng đất trước cửa tháp năm 2008.
Theo giáo nghĩa Shiva giáo, linga là biểu tượng của Shiva, một trụ đá đứng cắm trên bệ yoni có rãnh dẫn nước. Trong nghi thức, người chủ tế dội nước lên linga. Nước chảy xuống yoni, theo vòi ra ngoài, rồi đi theo một rãnh gọi là somasutra. Nước ấy được coi là đã thấm sức thiêng của thần.
Jatalinga là một dạng linga ít gặp, trên thân có chạm búi tóc bện, gọi là jata, của Shiva trong hình tướng người tu khổ hạnh. Chỉ nhìn búi tóc ấy là biết linga thuộc về Shiva chứ không thể là vị nào khác.
Tại chùa Thiên Trúc, một ngôi chùa cổ nằm gần tháp, từ lâu đã lưu giữ hai hiện vật đá sa thạch gắn với di tích Bình Lâm là một jatalinga chạm búi tóc thần Shiva ở phần đầu và một pho tượng chim thần Garuda dáng đứng cao 1,35 mét. Theo chuyên trang Dân tộc và Phát triển của báo VietNamNet, từ đầu thế kỷ 20 nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier khi khảo sát vùng này đã ghi nhận pho tượng Garuda ở chùa Thiên Trúc nhưng từng nhìn nhầm thành tượng sư tử đứng, về sau được các nhà nghiên cứu đính chính lại.
Tới đợt khai quật khảo cổ học tháng 7 năm 2008 do Tiến sĩ Bùi Chí Hoàng chủ trì, giới chuyên môn phát lộ một rãnh thoát nước thiêng somasutra chạy theo hướng bắc nam ở khoảng sân cách cửa chính chừng 8 mét. Cùng đợt khai quật này, các nhà khảo cổ thu được 91 mảnh điêu khắc đá ở độ sâu 1,2 đến 1,5 mét (trong đó có các đầu rắn thần Naga và phù điêu nữ thần Durga), cùng 127 tiêu bản tai lửa trang trí góc tháp (gồm 119 tiêu bản đá và 8 tiêu bản đất nung) và nhiều mảnh gốm Chăm Pa, Đại Việt. Rãnh somasutra phát lộ năm 2008 cộng với chiếc jatalinga ở chùa Thiên Trúc là hai chứng cứ cùng chỉ về nghi thức tắm linga để thờ thần Shiva.
Thấy hình Garuda trên mặt tây thân tháp và pho tượng Garuda cao 1,35 mét ở chùa Thiên Trúc gần tháp, có người cho rằng Bình Lâm là đền thờ Vishnu, vì Garuda là vật cưỡi của Vishnu. Suy luận ấy chưa đủ. Trong nghệ thuật Chăm, Garuda thường xuất hiện như linh vật đỡ và giữ đền, gặp cả ở những đền thờ Shiva. Ở Bình Lâm, chứng cứ về nghi thức lại chỉ rõ về Shiva qua rãnh somasutra và chiếc jatalinga. Thư viện ghi Shiva là vị thần chủ, và ghi Garuda là linh vật trang trí của đền.
IIMốc Khởi Đầu Của Nhóm Tháp Bình Định
Tháp không có bia khởi dựng. Niên đại cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11 định theo phong cách nghệ thuật, tức so kiểu thức của tháp với những công trình đã biết năm. Đó là quãng thời gian trung tâm của Chăm Pa bắt đầu chuyển về vùng Vijaya, và Bình Lâm là một trong những ngọn tháp đầu tiên người Chăm dựng trên vùng đất ấy. Đợt khai quật năm 2008 còn cho thấy ngôi tháp từng trải qua nhiều đợt trùng tu lớn kéo dài tới thế kỷ 13 và 14.
- Cuối TK 10 đầu TK 11Dựng thápĐịnh niên theo phong cách nghệ thuật, pha giữa Mỹ Sơn A1 và các nét mới về sau thành phong cách Bình Định. Không có bia khởi dựng.
- Thế kỷ 11 tới 14Vijaya thành trung tâm và các đợt trùng tuVùng đồng bằng quanh tháp trở thành đất trung tâm của Chăm Pa. Ba nhóm niên đại của 127 tai lửa tìm thấy năm 2008 cho thấy tháp được trùng tu qua các thế kỷ 12, 13 và 14.
- Đầu thế kỷ 20Khảo tả của người PhápNhà khảo cổ Henri Parmentier khảo sát tháp Bình Lâm và ghi nhận các hiện vật đá lưu giữ tại chùa Thiên Trúc gần tháp.
- 1993Di tích quốc giaTháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia theo Quyết định số 2015-QĐ/BT ngày 16/12/1993 của Bộ Văn hóa và Thông tin.
- 2008Khai quật khảo cổĐoàn khảo cổ do TS. Bùi Chí Hoàng chủ trì làm lộ phần móng và rãnh nước thiêng somasutra, thu 91 mảnh điêu khắc đá (đầu rắn Naga, tượng Durga), 127 tai lửa và nhiều đồ gốm.
- 2025Địa giới mớiXã Phước Hòa cũ cùng Phước Sơn và Phước Thắng gộp thành xã Tuy Phước Đông theo Nghị quyết số 1664/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, thuộc tỉnh Gia Lai.
Nguồn ghi vênh nhau ở mấy chỗ, xin nói thẳng. Về niên đại, Dân tộc và Phát triển cùng Báo Cần Thơ ghi cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11 (khoảng năm 1000), còn Báo Gia Lai ghi gọn là từ cuối thế kỷ 10. Về kích thước cạnh đáy, Báo Gia Lai và Dân tộc và Phát triển ghi mỗi cạnh thân tháp khoảng 11,5 mét, trong khi Báo Cần Thơ và trang Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi mỗi cạnh dài 10 mét (lòng tháp vuông mỗi cạnh 4,3 mét, tường dày 2,4 mét). Về số tầng, Báo Gia Lai ghi tháp chia bốn tầng, còn trang Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi ba tầng. Chỗ vênh về số tầng có thể do cách đếm, có người tính cả tầng thân, có người chỉ đếm các tầng mái.
Báo Gia Lai và Báo Cần Thơ còn viết rằng trước khi kinh đô chuyển hoàn toàn sang thành Đồ Bàn, một thành Bình Lâm từng là kinh đô đầu tiên hoặc trung tâm tạm thời của vương triều Vijaya. Dân tộc và Phát triển thì ghi tháp nằm gần khu vực thành Thị Nại xưa. Do dấu tích khảo cổ của vòng thành Bình Lâm đến nay vẫn đang được giới sử học tiếp tục xác minh, thư viện ghi lại thông tin này đúng như các nguồn báo chí đã nêu.
IIIMột Khối Tháp Đứng Riêng Giữa Đồng
Bình Lâm hiện chỉ còn một ngọn tháp thờ trên khuôn viên rộng khoảng 1.600 m², không còn tháp cổng hay tháp lửa đi kèm. Khối tháp có bình đồ vuông, mỗi cạnh ngoài chừng 11,5 mét theo Báo Gia Lai (hoặc 10 mét theo Báo Cần Thơ, với lòng tháp vuông mỗi cạnh 4,3 mét và tường gạch dày 2,4 mét), chiều cao gần 20 mét. Ngọn tháp không thiên về chạm trổ dày đặc mà cho thấy hai lối tư duy kiến trúc đang giao nhau trên cùng một công trình.
Cửa chính mở về hướng Đông, ba mặt tây, nam, bắc là cửa giả nhô ra khỏi mặt tường. Đây là lệ chung của tháp thờ Chăm, chỉ một lối vào duy nhất đón ánh sáng buổi sáng.
Vòm cửa giả dựng cao, nhọn lên như mũi giáo. Đây là nét mới so với Mỹ Sơn A1, về sau thành dấu hiệu quen của phong cách Bình Định.
Thân tháp chạy năm cột ốp đứng tạo thành bốn hộc dọc trên mỗi mặt tường, bề mặt để giản lược không chạm khắc cầu kỳ theo Dân tộc và Phát triển. Lối xử lý mặt tường này báo trước các tháp Bình Định về sau.
Báo Gia Lai ghi tháp còn các dải hoa văn chuỗi hạt, cánh sen cách điệu và phù điêu vũ nữ cùng linh thú, là phần trang trí còn giữ nét mềm của lớp nghệ thuật trước.
Phù điêu chim thần Garuda trên thân tháp phía tây, linh vật mang ý nghĩa giữ và bảo hộ đền.
Các nhà nghiên cứu xếp Bình Lâm vào chỗ pha giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và những nét mới, và coi nó là điểm khởi đầu của phong cách Bình Định. Những nét làm nên phong cách ấy được giới thiệu kỹ ở bài tháp Bánh Ít, ngọn tháp chuyển tiếp cách đây chừng 5,9 km. Đặt hai tháp cạnh nhau thì quý vị thấy một khoảng chừng một thế kỷ, trong đó Bình Lâm là lúc vòm nhọn và gờ dọc mới xuất hiện, còn Bánh Ít là lúc chúng đã thành hình rõ.
IVThế Đất Và Hướng
Theo lệ của Ấn Độ Giáo mà người Chăm theo, tháp thờ mở cửa chính về hướng Đông đón mặt trời, và thường đặt trên gò hay đồi, vì khối tháp là hình ngọn núi thiêng, còn nơi dựng đền thì gắn với núi và nước. Bình Lâm đặc biệt ở chỗ đứng trên đất bằng, không trên đồi. Đạo của người dựng tháp không dạy phong thủy. Phần đọc dưới đây là của thư viện, theo con mắt phong thủy cổ truyền Á Đông, không phải điều chép trong văn bản nào về tháp, và chỉ đặt ra để bạn đọc quen lối cũ của người Việt có chỗ so.
Với người xem đất Á Đông, một công trình thờ đứng giữa đồng bằng không núi che, không gò đỡ, thường bị coi là thế lộ, bốn bề gió lùa, khí khó tụ. Nhưng lối đọc ấy đặt vào Bình Lâm thì lệch ngay từ gốc. Người Chăm không cần núi bên ngoài, vì ngọn tháp tự nó đã là núi. Khi không có đồi để đặt núi lên, họ dựng núi ngay trên mặt ruộng, và khối tháp gần hai mươi mét giữa đồng phẳng trở thành điểm cao duy nhất trong tầm mắt.
Chỗ mà hai hệ gặp nhau là nước. Đồng bằng quanh tháp là đất hạ lưu, gần vùng đầm Thị Nại. Phép xem đất quý một nơi gần nước tụ. Nghi lễ Chăm lại cần nước theo nghĩa rất cụ thể, khi nước dội lên linga rồi chảy theo rãnh somasutra ra ngoài. Người Việt quý nước vì nước giữ khí, người Chăm dùng nước vì nước mang sức thiêng của thần ra cho người. Cùng một thứ, hai lý do.
Còn hướng Đông thì trong phép cũ ứng hành Mộc, khí sinh của buổi sáng. Với người dựng tháp, đó là hướng ánh sáng đầu ngày rọi thẳng qua cửa duy nhất vào linga. Thư viện ghi cả hai cách hiểu cạnh nhau, không đem cách nào giải thích thay cho cách kia.
VDấu Vết Của Nghi Thức Tắm Linga
Tháp Bình Lâm nay là phế tích không còn thờ theo nghi lễ Chăm. Không có nguồn nào ghi người Chăm hôm nay còn làm lễ ở đây. Nghi thức từng diễn ra tại đền được các nhà khảo cổ đọc lại qua các di vật ở chùa Thiên Trúc và những dấu tích đào lên trong cuộc khai quật năm 2008. Bảng dưới đây xếp các hiện vật ấy theo vai của chúng trong việc thờ, không phải lịch lễ.
| Hiện vật | Vai trong việc thờ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rãnh somasutra | Dẫn nước đã dội lên linga ra ngoài đền, nước ấy được coi là nước thiêng | Chạy hướng bắc nam, cách cửa chính chừng 8 mét, lộ ra trong cuộc khai quật năm 2008 |
| Jatalinga | Vật thờ Shiva, linga có chạm búi tóc của thần ở phần đầu | Lưu giữ từ lâu ở chùa Thiên Trúc gần tháp, theo Dân tộc và Phát triển |
| Tượng Garuda | Linh vật giữ đền, vật cưỡi của Vishnu trong thần thoại | Tượng đá sa thạch dáng đứng cao 1,35 mét lưu giữ ở chùa Thiên Trúc, từng được H. Parmentier khảo tả đầu thế kỷ 20 |
| Tượng nữ thần Durga | Hình thức nữ thần gắn với Shiva, thường thờ kèm trong đền Shiva | Nằm trong nhóm 91 mảnh điêu khắc đá tìm được năm 2008 |
| Đầu rắn Naga | Linh vật gắn với nước và sự che chở, trang trí quanh đền | Nhiều mảnh, tìm được ở độ sâu 1,2 đến 1,5 mét năm 2008 |
| Tai lửa | Cấu kiện trang trí góc mái hình ngọn lửa | 127 tiêu bản (119 bằng đá, 8 bằng đất nung) thuộc ba giai đoạn từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 14, tìm được năm 2008 |
Muốn hình dung nghi thức ấy trọn vẹn hơn, quý vị có thể xem lễ tắm tượng trong ngày Katê ở tháp Po Klong Garai, nơi người Chăm Bàlamôn vẫn mở cửa tháp hành lễ mỗi năm. Nước dội lên vật thờ và chảy ra theo rãnh bệ ở đó là cùng một ý với rãnh somasutra ở Bình Lâm, cách nhau cả nghìn năm và mấy trăm cây số.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Bình Lâm, xã Tuy Phước Đông (xã Phước Hòa cũ, huyện Tuy Phước cũ, tỉnh Bình Định cũ), tỉnh Gia Lai. Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 gộp Phước Sơn, Phước Hòa, Phước Thắng thành xã Tuy Phước Đông
- Đường tới
- Tháp nằm ở xóm Long Mai, thôn Bình Lâm, xã Tuy Phước Đông, tỉnh Gia Lai, trước là xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước cũ, tỉnh Bình Định cũ. Đường làng dẫn xe máy vào tới chân tháp.
- Toạ độ
- 13.8904, 109.1854
Tháp nằm giữa làng, sát ruộng và nhà dân, nên lệ của nơi này trước hết là lệ của một xóm. Quý vị đi nhẹ, để xe gọn không lấn vào ruộng, không làm ồn ở sân nhà quanh tháp. Không trèo lên thân tháp, không chạm vào phù điêu Garuda mặt tây, không bước vào khu móng đã lộ sau khai quật. Tại chỗ có bảng mã QR thuyết minh, quý vị có thể dùng để đọc thêm.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Bình Lâm
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Bình Lâm thờ ai
Thờ thần Shiva dưới dạng linga. Chứng cứ là rãnh nước thiêng somasutra phát lộ trong đợt khai quật năm 2008 trước cửa tháp và chiếc jatalinga (linga có chạm búi tóc của Shiva) được lưu giữ tại chùa Thiên Trúc gần tháp. Hình Garuda trên thân tháp và tượng Garuda ở chùa Thiên Trúc là linh vật giữ đền, không đủ để kết luận tháp thờ Vishnu.
Tháp Bình Lâm có phải tháp Chăm cổ nhất Bình Định không
Các nguồn đều xem đây là ngọn tháp Chăm cổ nhất trên đất Bình Định cũ, dựng khoảng cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11, niên đại định theo phong cách nghệ thuật. Báo Gia Lai ghi gọn là cuối thế kỷ 10. Tháp được coi là điểm khởi đầu của phong cách Bình Định.
Jatalinga ở tháp Bình Lâm là gì
Là một dạng linga, biểu tượng thờ thần Shiva, có chạm búi tóc bện của thần trên phần đầu. Loại này hiếm gặp trong điêu khắc Chăm. Chiếc jatalinga này cùng pho tượng Garuda đứng cao 1,35 mét được lưu giữ từ lâu ở chùa Thiên Trúc gần tháp Bình Lâm.
Tháp Bình Lâm khác tháp Bánh Ít thế nào
Bình Lâm là một ngọn tháp đơn đứng trên đất bằng giữa làng, dựng khoảng cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11, là mốc khởi đầu của phong cách Bình Định. Bánh Ít là cụm bốn công trình trên đồi, dựng khoảng cuối thế kỷ 11 đầu thế kỷ 12, là mẫu chuyển tiếp đã rõ nét. Hai nơi cách nhau chừng 5,9 km.
Người Chăm có còn làm lễ ở tháp Bình Lâm không
Không có nguồn nào ghi người Chăm hôm nay còn làm lễ ở đây. Tháp là phế tích không còn thờ theo nghi lễ Chăm. Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn hiện chỉ mở ở các đền tháp vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ.