Không có đồi, không có bậc đá dẫn lên. Quý vị đi theo con đường làng ở thôn Bình Lâm, qua những thửa ruộng và mấy nếp nhà, rồi ngọn tháp hiện ra ngay trước mặt, vuông vức, đỏ sẫm, cao gần bằng một tòa nhà sáu tầng, chân tháp gần như sát mép ruộng. Người trong làng đi xe máy vào tới tận chân tháp. Ở mặt tây, trên thân gạch, còn một hình chim thần Garuda dang cánh.
Đây là tháp Bình Lâm, một đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm dựng khoảng cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11, được xem là ngọn tháp Chăm cổ nhất trên đất Bình Định cũ. Nó đứng ở chỗ khởi đầu của một phong cách, và dưới chân nó, các nhà khảo cổ đã tìm lại được đường nước của một nghi thức thờ Shiva đã tắt từ nhiều thế kỷ.
IShiva Dưới Dạng Linga
Tháp Bình Lâm là đền tháp của Ấn Độ Giáo Chăm, thờ thần Shiva, không qua một pho tượng hình người mà qua linga. Bằng chứng không nằm trong lòng tháp, nơi nay không còn vật thờ tại chỗ, mà nằm dưới đất trước cửa tháp và trong những hiện vật đào được năm 2008.
Theo giáo nghĩa Shiva giáo, linga là biểu tượng của Shiva, một trụ đá đứng cắm trên bệ yoni có rãnh dẫn nước. Trong nghi thức, người chủ tế dội nước lên linga. Nước chảy xuống yoni, theo vòi ra ngoài, rồi đi theo một rãnh gọi là somasutra. Nước ấy được coi là đã thấm sức thiêng của thần.
Jatalinga là một dạng linga ít gặp, trên thân có chạm búi tóc bện, gọi là jata, của Shiva trong hình tướng người tu khổ hạnh. Chỉ nhìn búi tóc ấy là biết linga thuộc về Shiva chứ không thể là vị nào khác.
Đợt khai quật năm 2008 làm lộ ra một rãnh thoát nước thiêng somasutra chạy theo hướng bắc nam, cách cửa chính chừng 8 mét, theo Dân tộc và Phát triển. Cùng đợt ấy, các nhà khảo cổ thu được hàng trăm hiện vật, trong đó có các đầu rắn Naga, tượng nữ thần Durga, đồ gốm và các tai lửa trang trí.
Hai hiện vật được nhắc nhiều nhất là một jatalinga và một tượng chim thần Garuda cao chừng 1,35 mét. Cũng theo Dân tộc và Phát triển, jatalinga hiện được giữ ở chùa Thiên Trúc gần tháp, không ở trong lòng tháp. Rãnh somasutra cộng với jatalinga là hai chứng cứ cùng chỉ về một nghi thức: tắm linga để thờ Shiva.
Thấy hình Garuda trên mặt tây thân tháp và pho tượng Garuda đào được dưới chân tháp, có người cho rằng Bình Lâm là đền thờ Vishnu, vì Garuda là vật cưỡi của Vishnu. Suy luận ấy chưa đủ. Trong nghệ thuật Chăm, Garuda thường xuất hiện như linh vật đỡ và giữ đền, gặp cả ở những đền thờ Shiva. Ở Bình Lâm, chứng cứ về nghi thức lại chỉ rõ về Shiva: có rãnh somasutra, có jatalinga. Chúng tôi ghi Shiva là vị thần chủ, và ghi Garuda là linh vật trang trí của đền.
IIMốc Khởi Đầu Của Nhóm Tháp Bình Định
Tháp không có bia khởi dựng. Niên đại cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11 định theo phong cách nghệ thuật, tức so kiểu thức của tháp với những công trình đã biết năm. Đó là quãng thời gian trung tâm của Chăm Pa bắt đầu chuyển về vùng Vijaya, và Bình Lâm là một trong những ngọn tháp đầu tiên người Chăm dựng trên vùng đất ấy.
- Cuối TK 10 đầu TK 11Dựng thápĐịnh niên theo phong cách nghệ thuật, pha giữa Mỹ Sơn A1 và các nét mới về sau thành phong cách Bình Định. Không có bia khởi dựng.
- Thế kỷ 11 tới 12Vijaya thành trung tâmVùng đồng bằng quanh tháp trở thành đất trung tâm của Chăm Pa. Các tháp Chăm khác trong vùng, như Bánh Ít, lần lượt được dựng trong những thế kỷ này.
- 1993Di tích quốc giaTháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia, theo Báo Gia Lai.
- 2008Khai quật khảo cổLàm lộ phần móng và rãnh nước thiêng somasutra, thu hàng trăm hiện vật gồm jatalinga, tượng Garuda, đầu rắn Naga, tượng Durga và đồ gốm.
- 2025Địa giới mớiXã Phước Hòa cũ cùng Phước Sơn và Phước Thắng gộp thành xã Tuy Phước Đông theo Nghị quyết 1664 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, thuộc tỉnh Gia Lai.
Nguồn ghi vênh nhau ở mấy chỗ, xin nói thẳng. Về niên đại, Dân tộc và Phát triển ghi cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11, Báo Gia Lai ghi gọn là từ cuối thế kỷ 10. Về số tầng, Báo Gia Lai ghi tháp chia bốn tầng, một bài tổng quan trên trang của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi ba tầng. Chỗ vênh này có thể do cách đếm, có người tính cả tầng thân, có người chỉ đếm các tầng mái.
Báo Gia Lai còn viết rằng trước khi kinh đô chuyển sang thành Đồ Bàn, một thành Bình Lâm từng là trung tâm tạm thời của vương triều. Dân tộc và Phát triển thì chỉ ghi tháp nằm gần khu vực thành Thị Nại xưa. Chúng tôi chưa tìm được nguồn khảo cổ xác nhận có một tòa thành riêng mang tên Bình Lâm, nên ghi lại như một nhận định của báo chí.
IIIMột Khối Tháp Đứng Riêng Giữa Đồng
Bình Lâm chỉ còn một ngọn tháp thờ, không còn tháp cổng hay tháp lửa đi kèm. Khối tháp vuông, mỗi cạnh chừng 11,5 mét, cao gần 20 mét, theo Báo Gia Lai. Nó không đẹp theo lối nhiều chạm trổ. Cái đáng xem là thấy được hai lối nghĩ về kiến trúc đang giao nhau trên cùng một thân tháp.
Cửa chính mở về hướng Đông, ba mặt tây, nam, bắc là cửa giả. Đây là lệ chung của tháp thờ Chăm, chỉ một lối vào duy nhất đón ánh sáng buổi sáng.
Vòm cửa giả dựng cao, nhọn lên như mũi giáo. Đây là nét mới so với Mỹ Sơn A1, về sau thành dấu hiệu quen của phong cách Bình Định.
Thân tháp chạy các đường gờ dọc, mặt tường để giản lược, theo Dân tộc và Phát triển. Lối xử lý mặt tường này báo trước các tháp Bình Định về sau.
Báo Gia Lai ghi tháp còn các dải hoa văn chuỗi hạt và cánh sen cách điệu, là phần trang trí còn giữ nét mềm của lớp nghệ thuật trước.
Phù điêu chim thần Garuda trên thân tháp phía tây, linh vật mang ý nghĩa giữ và bảo hộ đền.
Các nhà nghiên cứu xếp Bình Lâm vào chỗ pha giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và những nét mới, và coi nó là điểm khởi đầu của phong cách Bình Định. Những nét làm nên phong cách ấy được giới thiệu kỹ ở bài tháp Bánh Ít, ngọn tháp chuyển tiếp cách đây chừng 5,9 km. Đặt hai tháp cạnh nhau thì quý vị thấy một khoảng chừng một thế kỷ: Bình Lâm là lúc vòm nhọn và gờ dọc mới xuất hiện, Bánh Ít là lúc chúng đã thành hình rõ.
IVThế Đất Và Hướng
Theo lệ của Ấn Độ Giáo mà người Chăm theo, tháp thờ mở cửa chính về hướng Đông đón mặt trời, và thường đặt trên gò hay đồi, vì khối tháp là hình ngọn núi thiêng, còn nơi dựng đền thì gắn với núi và nước. Bình Lâm đặc biệt ở chỗ đứng trên đất bằng, không trên đồi. Đạo của người dựng tháp không dạy phong thủy. Phần đọc dưới đây là của thư viện, theo con mắt phong thủy cổ truyền Á Đông, không phải điều chép trong văn bản nào về tháp, và chỉ đặt ra để bạn đọc quen lối cũ của người Việt có chỗ so.
Với người xem đất Á Đông, một công trình thờ đứng giữa đồng bằng không núi che, không gò đỡ, thường bị coi là thế lộ, bốn bề gió lùa, khí khó tụ. Nhưng lối đọc ấy đặt vào Bình Lâm thì lệch ngay từ gốc. Người Chăm không cần núi bên ngoài, vì ngọn tháp tự nó đã là núi. Khi không có đồi để đặt núi lên, họ dựng núi ngay trên mặt ruộng, và khối tháp gần hai mươi mét giữa đồng phẳng trở thành điểm cao duy nhất trong tầm mắt.
Chỗ mà hai hệ gặp nhau là nước. Đồng bằng quanh tháp là đất hạ lưu, gần vùng đầm Thị Nại. Phép xem đất quý một nơi gần nước tụ. Nghi lễ Chăm lại cần nước theo nghĩa rất cụ thể: nước dội lên linga, chảy theo rãnh somasutra ra ngoài. Người Việt quý nước vì nước giữ khí, người Chăm dùng nước vì nước mang sức thiêng của thần ra cho người. Cùng một thứ, hai lý do.
Còn hướng Đông thì trong phép cũ ứng hành Mộc, khí sinh của buổi sáng. Với người dựng tháp, đó là hướng ánh sáng đầu ngày rọi thẳng qua cửa duy nhất vào linga. Chúng tôi ghi cả hai cách hiểu cạnh nhau, không đem cách nào giải thích thay cho cách kia.
VDấu Vết Của Nghi Thức Tắm Linga
Tháp Bình Lâm nay là phế tích không còn thờ theo nghi lễ Chăm. Không có nguồn nào ghi người Chăm hôm nay còn làm lễ ở đây. Nghi thức từng diễn ra thì các nhà khảo cổ đã đọc lại được phần nào qua những gì đào lên năm 2008. Bảng dưới đây xếp các hiện vật ấy theo vai của chúng trong việc thờ, không phải lịch lễ.
| Hiện vật | Vai trong việc thờ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rãnh somasutra | Dẫn nước đã dội lên linga ra ngoài đền, nước ấy được coi là nước thiêng | Chạy hướng bắc nam, cách cửa chính chừng 8 mét, lộ ra năm 2008 |
| Jatalinga | Vật thờ Shiva, linga có chạm búi tóc của thần | Theo Dân tộc và Phát triển, nay giữ ở chùa Thiên Trúc gần tháp |
| Tượng Garuda | Linh vật giữ đền, vật cưỡi của Vishnu trong thần thoại | Cao chừng 1,35 mét |
| Tượng nữ thần Durga | Hình thức nữ thần gắn với Shiva, thường thờ kèm trong đền Shiva | Tìm được trong đợt khai quật năm 2008 |
| Đầu rắn Naga | Linh vật gắn với nước và sự che chở, trang trí quanh đền | Nhiều mảnh, tìm được trong đợt khai quật năm 2008 |
| Tai lửa | Cấu kiện trang trí góc mái hình ngọn lửa | Cho biết mái tháp xưa có nhiều chi tiết hơn phần còn thấy |
Muốn hình dung nghi thức ấy trọn vẹn hơn, quý vị có thể xem lễ tắm tượng trong ngày Katê ở tháp Po Klong Garai, nơi người Chăm Bàlamôn vẫn mở cửa tháp hành lễ mỗi năm. Nước dội lên vật thờ và chảy ra theo rãnh bệ ở đó là cùng một ý với rãnh somasutra ở Bình Lâm, cách nhau cả nghìn năm và mấy trăm cây số.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Bình Lâm, xã Tuy Phước Đông (xã Phước Hòa cũ, huyện Tuy Phước cũ, tỉnh Bình Định cũ), tỉnh Gia Lai. Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 gộp Phước Sơn, Phước Hòa, Phước Thắng thành xã Tuy Phước Đông
- Đường tới
- Tháp nằm ở thôn Bình Lâm, xã Tuy Phước Đông, tỉnh Gia Lai, trước là xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước cũ, tỉnh Bình Định cũ. Đường làng dẫn xe máy vào tới chân tháp.
- Toạ độ
- 13.8904, 109.1854
Tháp nằm giữa làng, sát ruộng và nhà dân, nên lệ của nơi này trước hết là lệ của một xóm. Quý vị đi nhẹ, để xe gọn không lấn vào ruộng, không làm ồn ở sân nhà quanh tháp. Không trèo lên thân tháp, không chạm vào phù điêu Garuda mặt tây, không bước vào khu móng đã lộ sau khai quật. Tại chỗ có bảng mã QR thuyết minh, theo VOV, quý vị có thể dùng để đọc thêm.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Bình Lâm
Contribute photos, information or video for Binh Lam Cham TowerThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Bình Lâm thờ ai
Thờ thần Shiva dưới dạng linga. Chứng cứ là rãnh nước thiêng somasutra và một jatalinga, tức linga có chạm búi tóc của Shiva, tìm được trong đợt khai quật năm 2008. Hình Garuda trên thân tháp là linh vật giữ đền, không đủ để kết luận tháp thờ Vishnu.
Tháp Bình Lâm có phải tháp Chăm cổ nhất Bình Định không
Các nguồn đều xem đây là ngọn tháp Chăm cổ nhất trên đất Bình Định cũ, dựng khoảng cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11, niên đại định theo phong cách nghệ thuật. Báo Gia Lai ghi gọn là cuối thế kỷ 10. Tháp được coi là điểm khởi đầu của phong cách Bình Định.
Jatalinga ở tháp Bình Lâm là gì
Là một dạng linga, biểu tượng thờ thần Shiva, có chạm búi tóc bện của thần trên thân. Loại này hiếm gặp. Jatalinga tìm được trong đợt khai quật năm 2008, theo Dân tộc và Phát triển hiện được giữ ở chùa Thiên Trúc gần tháp.
Tháp Bình Lâm khác tháp Bánh Ít thế nào
Bình Lâm là một ngọn tháp đơn đứng trên đất bằng giữa làng, dựng khoảng cuối thế kỷ 10, là mốc khởi đầu của phong cách Bình Định. Bánh Ít là cụm bốn công trình trên đồi, dựng khoảng cuối thế kỷ 11, là mẫu chuyển tiếp đã rõ nét. Hai nơi cách nhau chừng 5,9 km.
Người Chăm có còn làm lễ ở tháp Bình Lâm không
Không có nguồn nào ghi người Chăm hôm nay còn làm lễ ở đây. Tháp là phế tích không còn thờ theo nghi lễ Chăm. Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn hiện chỉ mở ở các đền tháp vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ.