Đứng dưới chân đồi phía đông, quý vị thấy trước tiên một ngọn tháp cổng thấp mở hai cửa đối nhau. Nhìn xuyên qua hai cửa ấy, theo con dốc đất đỏ lên đỉnh, là một nếp nhà gạch mái cong như yên ngựa, một ngọn tháp vuông nhỏ có mái bầu lọ, và trên cùng là ngọn tháp chính cao gần ba mươi mét, cửa mở đúng về phía mặt trời mọc. Bốn khối gạch nâu đỏ rải từ chân lên đỉnh một ngọn đồi, trông xuống cả cánh đồng Tuy Phước.
Đây là tháp Bánh Ít, người trong vùng còn gọi là tháp Bạc, một cụm đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm dựng khoảng cuối thế kỷ 11 đầu thế kỷ 12 trên đất Vijaya. Nơi này không nổi vì cao nhất. Nó nổi vì đủ bộ: bốn loại công trình của một khu đền Chăm còn đứng cùng nhau, và ngọn tháp chính là mẫu chuyển tiếp giữa hai phong cách nghệ thuật lớn của Chăm Pa.
IThần Shiva Và Pho Tượng Ngồi Trong Tháp
Tháp Bánh Ít là đền tháp của Ấn Độ Giáo Chăm, còn gọi là Bàlamôn Chăm, không phải chùa và không phải tháp mộ. Vị thần có nguồn cụ thể được thờ ở đây là Shiva. Trong lòng tháp chính hiện đặt một pho tượng Shiva ngồi trên bệ sen, cao 1,54 mét, rộng 1,06 mét, dày 0,56 mét, theo số liệu của Bảo tàng tỉnh Bình Định cũ.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, Shiva là vị thần chủ việc hủy diệt để tái tạo, một trong ba vị lớn cùng Brahma và Vishnu. Người Chăm qua nhiều thế kỷ nghiêng hẳn về Shiva, và các vua Chăm thường dựng đền để thờ Shiva như vị thần bảo hộ vương quyền. Ngôi tháp chính, tiếng Chăm gọi là kalan, được hiểu như hình ảnh thu nhỏ của ngọn núi thiêng nơi thần ngự. Người hành lễ không vào ở lâu trong lòng tháp, họ vào để dâng lễ trước thần rồi lui ra.
Pho tượng gốc hiện trưng bày ở Bảo tàng Guimet tại Paris. Năm 2013, tượng được phục chế theo đúng mẫu gốc và đặt lại vào tháp chính. VietnamPlus xếp pho tượng vào phong cách Chánh Lộ thế kỷ 11 và gọi đây là tác phẩm điêu khắc cổ nhất của Bình Định cũ.
Về số thần được thờ, nguồn ghi không thống nhất. VietnamPlus viết cụm tháp gắn với các thần Shiva, Vishnu, Brahma và Ganesha. Nhưng trong những gì chúng tôi tra được, chỉ riêng tượng Shiva có số đo, có nơi lưu giữ và có năm phục chế cụ thể. Các vị còn lại chưa thấy nguồn nêu hiện vật đi kèm, nên chúng tôi ghi Shiva là vị thần chủ và ghi phần còn lại đúng như một nhận định của báo chí.
Nhiều người bước vào lòng tháp chính, thấy pho tượng Shiva ngồi uy nghi, rồi tin rằng mình đang đứng trước hiện vật gốc gần một nghìn năm tuổi. Không phải. Pho tượng trong tháp là bản phục chế năm 2013. Bản gốc nằm ở Paris. Bản phục chế vẫn có giá trị, vì nó trả lại cho lòng tháp đúng vật thờ mà người dựng tháp đã đặt ở đó, nhưng quý vị nên biết rõ mình đang xem bản nào.
IITừ Đất Vijaya Tới Bản Tượng Trở Về
Tháp Bánh Ít không có bia khởi dựng. Niên đại cuối thế kỷ 11 đầu thế kỷ 12 là niên đại định theo phong cách nghệ thuật, tức so kiểu thức kiến trúc và điêu khắc với các công trình đã biết năm, theo Bảo tàng tỉnh Bình Định cũ. Quý vị nên đọc mốc ấy như một khoảng chừng năm mươi năm, không như một năm cụ thể. Thời ấy, trung tâm của Chăm Pa đã dời về vùng Vijaya, tức đồng bằng sông Kôn và sông Hà Thanh ngày nay.
- Thế kỷ 11Tượng Shiva ngồiPho tượng Shiva được VietnamPlus xếp vào phong cách Chánh Lộ thế kỷ 11, có thể sớm hơn hoặc cùng lúc với kiến trúc chứa nó.
- Cuối TK 11 đầu TK 12Dựng cụm đềnBốn công trình được dựng trên đồi, định niên theo phong cách, thuộc nhóm chuyển tiếp từ phong cách Mỹ Sơn A1 sang phong cách Bình Định.
- Đầu thế kỷ 20Khảo tả và tên tháp BạcCác nhà nghiên cứu người Pháp khảo tả nhóm tháp Chăm vùng này và đặt một bộ tên theo kim loại quý, trong đó Bánh Ít mang tên tháp Bạc.
- 1982Di tích quốc giaNgày 24 tháng 12 năm 1982, cụm tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia, theo Bảo tàng tỉnh Bình Định cũ.
- 2013Phục chế tượng ShivaTượng Shiva được phục chế theo mẫu gốc ở Bảo tàng Guimet và đặt lại trong lòng tháp chính.
- 2025Địa giới mớiXã Phước Hiệp cũ cùng Phước Hưng và Phước Quang gộp thành xã Tuy Phước Bắc theo Nghị quyết 1664 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, thuộc tỉnh Gia Lai.
Có vài chỗ nguồn ghi vênh nhau, xin nói thẳng. Về tháp cổng, VietnamPlus ghi cao 13 mét, Dân trí ghi khoảng 12 mét, cả hai cùng ghi mỗi cạnh 7 mét. Về tên thôn, bảng dữ kiện của thư viện ghi thôn Đại Lễ, còn Dân trí ghi thôn Đại Lộc. Một bài tổng quan trên trang của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài lại ghi cả cụm cao chừng 20 mét, con số thấp hơn nhiều so với 29,6 mét của tháp chính mà Bảo tàng tỉnh và các báo đều ghi. Chúng tôi lấy 29,6 mét và để nguyên các con số khác cho quý vị đối chiếu.
IIIBốn Công Trình Và Phong Cách Bình Định
Một khu đền Chăm đầy đủ không chỉ có ngọn tháp thờ. Nó gồm nhiều công trình, mỗi công trình một việc, dàn theo trục Đông Tây. Ở Bánh Ít, bốn công trình ấy còn đứng trên cùng một ngọn đồi, đi từ chân lên đỉnh. Số đo dưới đây theo Bảo tàng tỉnh Bình Định cũ, qua VietnamPlus và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Cao 29,6 mét, mặt bằng vuông 12 mét mỗi cạnh, một cửa thật mở hướng Đông và ba cửa giả. Vòm cửa có mặt Kala ở giữa, diềm mái chạm hình Hanuman, cửa giả có phù điêu Gajasimha, tức voi đầu sư tử.
Đứng dưới chân đồi phía đông, mỗi cạnh 7 mét. Hai cửa đối nhau theo trục Đông Tây, thẳng hàng với cửa tháp chính. Mái tháp được Bảo tàng tỉnh tả là có dáng như bông hoa.
Mặt bằng chữ nhật dài 12 mét, rộng 5 mét, cao 10 mét, tường dày 1,4 mét. Mái cong nên dân gian gọi là tháp Yên Ngựa. Đây là nơi giữ lễ vật và đồ thờ.
Cao hơn 10 mét, mặt bằng vuông, mở cửa ra bốn hướng. Mỗi tầng mái có hàng bầu lọ thắt giữa nên còn gọi là tháp Bầu Rượu. Bia ký từng đặt ở đây nay đã thất lạc.
Nhìn Vào Đâu Để Thấy Phong Cách Bình Định
Các nhà nghiên cứu nghệ thuật Chăm Pa, từ Philippe Stern trở về sau, chia kiến trúc tháp Chăm thành nhiều phong cách nối nhau theo thời gian. Phong cách Bình Định là lớp hình thành khi trung tâm vương quốc đặt ở Vijaya, kéo dài khoảng từ thế kỷ 11 tới thế kỷ 14. Ranh giới mỗi nhà nghiên cứu vạch không hoàn toàn trùng nhau, nên quý vị đọc các mốc ấy như khoảng chứ không như vạch cắt. Trong điêu khắc, lớp này còn được gọi theo tên phế tích Tháp Mẫm.
Muốn nhận ra phong cách Bình Định trên một ngọn tháp, quý vị nhìn vào năm chỗ:
- Dáng tháp vươn thẳng, thân cao, mái chồng nhiều tầng thu nhỏ dần, mỗi tầng lặp lại hình tầng thân ở dưới.
- Cột ốp chạy dọc thân tháp, mặt cột phẳng, gần như để trơn, khác với cột ốp phủ hoa văn dày của phong cách Mỹ Sơn A1 thế kỷ 10.
- Vòm cửa nhọn, cả cửa thật lẫn cửa giả dựng thành nhiều lớp vòm chồng lên nhau, nhọn vút như mũi giáo hay lưỡi mác.
- Trang trí dồn về góc và diềm mái: tháp góc nhỏ ở mỗi góc tầng, các khối trang trí uốn cong ở góc mái, tượng linh vật đặt ở góc.
- Đá sa thạch dùng nhiều hơn ở chân đế, trụ cửa và các cấu kiện góc.
Đặt năm dấu hiệu ấy lên tháp chính Bánh Ít thì thấy vì sao người ta gọi nó là mẫu chuyển tiếp. Dáng tháp vươn cao và vòm cửa nhọn đã là của Bình Định. Nhưng lớp trang trí còn dày: mặt Kala trên vòm cửa, hình Hanuman trên diềm mái, Gajasimha trên cửa giả, hoa văn hình chữ U chạy quanh các tầng mái, cùng những dải hoa lá mảnh mà các bản giới thiệu gọi là thanh tú. Độ dày và độ mềm ấy còn mang hơi thở của Mỹ Sơn A1. Sang các tháp muộn hơn trong vùng, lớp trang trí ấy thưa dần và thân tháp trơn dần.
Bánh Ít không đứng một mình ở chặng chuyển tiếp này. Tháp Nhạn ở Phú Yên cũ cũng được hồ sơ di tích xếp vào cùng giai đoạn giữa hai phong cách.
Cái tên Bánh Ít không phải tên Chăm và không có nghĩa tôn giáo. Đó là tên dân gian của người Việt, đặt vì nhìn từ xa các khối tháp có dáng như những chiếc bánh ít gói lá. Tên tháp Bạc thì nằm trong một bộ tên theo kim loại quý mà người Pháp đặt cho nhóm tháp Chăm vùng này, cùng bộ với tháp Đồng là Cánh Tiên, tháp Vàng là Phú Lốc và tháp Ngà là Dương Long. Tên Chăm được ghi lại là Yang Mtian.
IVThế Đất Và Hướng
Người Chăm chọn đất dựng đền theo lệ của Ấn Độ Giáo, và lệ ấy cần nói trước. Cửa chính của tháp thờ quay về hướng Đông, hướng mặt trời mọc, để ánh sáng đầu ngày đi thẳng tới vật thờ. Tháp đặt trên gò hay đồi, vì chính khối tháp là hình ngọn núi thiêng, và nơi dựng đền thường gắn với núi và nguồn nước. Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Những dòng dưới đây là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền Á Đông, đặt cạnh để bạn đọc quen lối cũ của người Việt đối chiếu, không phải điều chép trong bia ký hay văn bản nào của nơi này.
Đọc theo lối cũ, điều đầu tiên là thế tiền đê hậu cao. Bốn công trình rải theo sườn đồi từ thấp lên cao: tháp cổng dưới chân, tháp lửa và tháp bia lưng chừng, tháp chính trên đỉnh. Người xem đất Á Đông gọi thế trước thấp sau cao là thế có chỗ dựa, lấy chính ngọn đồi làm lưng. Nhưng ở đây lý do không phải vậy. Trục Đông Tây của khu đền Chăm là trục nghi lễ, người hành lễ phải đi từ cửa đông lên tới thần, và con dốc chỉ làm cho đường đi ấy dài và trang nghiêm hơn.
Thứ hai là minh đường, tức khoảng trống trước mặt. Cửa tháp chính mở về phía đông, trông xuống đồng bằng hạ lưu sông Kôn và sông Hà Thanh, xa hơn là vùng đầm Thị Nại. Phép xem đất gọi một khoảng đồng rộng có nước tụ phía trước là minh đường rộng, khí tụ mà không tán. Người Chăm thì nhìn phía ấy như phía của mặt trời lên và của nước, hai thứ mà nghi lễ Ấn Độ Giáo đều cần.
Thứ ba là núi trong lòng tháp. Phong thủy đi tìm núi thật để làm chỗ tựa. Kiến trúc đền Chăm lại dựng ngọn núi ngay trên đỉnh đồi, bằng những tầng mái thu nhỏ dần lên chóp. Hai hệ cùng quý chỗ cao, nhưng một bên tìm chỗ cao để nương vào, một bên tạo ra chỗ cao để thần ngự. Chỗ khác nhau ấy mới là điều đáng ghi, và chúng tôi không gộp hai lối nghĩ làm một.
VMột Cuộc Lễ Xưa Đi Qua Bốn Công Trình
Cần nói rõ ngay: tháp Bánh Ít nay là phế tích không còn thờ theo nghi lễ Chăm. Chúng tôi không tìm được nguồn nào ghi người Chăm hôm nay còn làm lễ ở đây, và lễ Katê không mở ở tháp này. Katê vẫn được người Chăm Bàlamôn tổ chức hằng năm ở các đền tháp vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, như tháp Po Klong Garai. Bảng dưới đây vì thế không phải lịch lễ. Nó dựng lại đường đi của một cuộc lễ xưa qua bốn công trình, căn cứ vào chức năng từng công trình mà Bảo tàng tỉnh đã mô tả.
| Chặng | Công trình | Việc làm tại đó |
|---|---|---|
| Vào khu đền | Tháp cổng dưới chân đồi | Người hành lễ đi xuyên qua hai cửa đối nhau, bước vào khu đất thiêng theo trục Đông Tây thẳng lên tháp chính. |
| Sửa soạn lễ vật | Tháp lửa mái yên ngựa | Lễ vật và đồ thờ được giữ và chuẩn bị ở đây trước khi đưa vào tháp chính cho các nghi lễ tôn vinh thần và vua. |
| Ghi lại việc dâng cúng | Tháp bia mái bầu lọ | Bia ký đặt ở đây ghi việc vua và quý tộc dâng ruộng đất, người phục dịch cho đền. Bia nay thất lạc. |
| Lễ trước thần | Tháp chính | Người chủ tế vào qua cửa đông duy nhất, dâng hoa, hương, nước trước tượng Shiva ngồi trong lòng tháp. |
| Đi vòng quanh đền | Sân quanh tháp chính | Theo lệ đền Ấn Độ Giáo, người hành lễ đi vòng quanh khối tháp theo chiều kim đồng hồ, giữ đền ở bên tay phải. |
Muốn thấy đường đi ấy, quý vị cứ đứng ở cửa đông tháp cổng mà nhìn lên. Cửa tháp cổng, cửa tháp chính và mặt trời buổi sáng nằm trên cùng một đường. Ở Bánh Ít, vì bốn công trình còn đủ, đó là một trong số ít nơi trên đất Bình Định cũ quý vị còn đọc được cả một trình tự lễ bằng mắt, không cần tưởng tượng những phần đã mất.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Trên đồi ở thôn Đại Lễ, xã Tuy Phước Bắc (xã Phước Hiệp cũ, huyện Tuy Phước cũ, tỉnh Bình Định cũ), tỉnh Gia Lai. Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 gộp Phước Hiệp, Phước Hưng, Phước Quang thành xã Tuy Phước Bắc. Cách Quy Nhơn chừng 20 km về phía tây bắc
- Đường tới
- Cụm tháp nằm trên đồi ở thôn Đại Lễ, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai, trước là xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước cũ, tỉnh Bình Định cũ, cách Quy Nhơn chừng 20 km về phía tây bắc.
- Toạ độ
- 13.8684, 109.1352
Đây là di tích kiến trúc, lệ của nơi này là lệ giữ gạch và đá. Lối lên đồi dốc, bậc đất có chỗ trơn sau mưa. Không trèo lên thân tháp và mái tháp lửa, không chạm tay vào các mảng phù điêu Kala, Hanuman và Gajasimha, không cắm hương vào khe gạch. Khi vào lòng tháp chính, quý vị bỏ mũ, nói khẽ và không đặt đồ lên bệ tượng Shiva, dù đó là bản phục chế.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Bánh Ít
Contribute photos, information or video for Banh It Cham TowersThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Bánh Ít thờ ai
Tháp chính thờ thần Shiva. Trong lòng tháp đặt pho tượng Shiva ngồi trên bệ sen cao 1,54 mét, là bản phục chế năm 2013 theo mẫu gốc đang ở Bảo tàng Guimet, Paris. VietnamPlus ghi cụm tháp còn gắn với Vishnu, Brahma và Ganesha, nhưng chỉ tượng Shiva có nguồn hiện vật cụ thể.
Tháp Bánh Ít xây năm nào
Không có bia ghi năm khởi dựng. Theo Bảo tàng tỉnh Bình Định cũ, cụm tháp được định niên theo phong cách nghệ thuật vào khoảng cuối thế kỷ 11 đầu thế kỷ 12, thời trung tâm Chăm Pa đặt ở Vijaya. Đây là một khoảng niên đại chứ không phải một năm cụ thể.
Tháp Bánh Ít có mấy tháp
Bốn công trình: tháp chính cao 29,6 mét, tháp cổng dưới chân đồi phía đông, tháp lửa mái cong hình yên ngựa, và tháp bia có mái bầu lọ. Đây là cụm tháp Chăm hiếm hoi còn đủ bốn loại công trình của một khu đền trên cùng một ngọn đồi.
Phong cách Bình Định của tháp Chăm là gì
Là phong cách kiến trúc Chăm hình thành khi trung tâm vương quốc đặt ở Vijaya, khoảng thế kỷ 11 tới 14. Dấu hiệu dễ nhận: thân tháp vươn cao, cột ốp phẳng và trơn, vòm cửa nhọn nhiều lớp như mũi giáo, trang trí dồn về các góc và diềm mái, dùng nhiều đá sa thạch. Tháp Bánh Ít là mẫu chuyển tiếp từ Mỹ Sơn A1 sang phong cách này.
Vì sao gọi là tháp Bánh Ít và tháp Bạc
Bánh Ít là tên dân gian của người Việt, vì từ xa các khối tháp trông như những chiếc bánh ít. Tháp Bạc nằm trong bộ tên theo kim loại quý mà người Pháp đặt cho nhóm tháp vùng này, cùng với tháp Đồng là Cánh Tiên, tháp Vàng là Phú Lốc và tháp Ngà là Dương Long.