Không có cổng, không có bậc xây. Quý vị theo một lối mòn qua bụi rậm leo lên đỉnh đồi Phú Lốc, và khi lên tới nơi thì gió thổi thẳng vào mặt. Trước mặt là một khối tháp gạch đã mất phần nền phía đông, cửa chính hở ra như một vết khuyết. Quay lưng lại tháp mà nhìn xuống, cả vùng đồng bằng quanh thành Đồ Bàn cũ trải ra dưới chân, và xa xa là gò đất nơi tháp Cánh Tiên đứng.
Đây là tháp Phú Lốc, người ta quen gọi là tháp Vàng, một đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm dựng vào khoảng thế kỷ 12. Tháp hư hại nặng, lớp trang trí trên thân đã giản lược từ khi dựng, và vị thần từng thờ ở đây chưa có hiện vật tại chỗ xác nhận. Cái còn nguyên là chỗ đứng ở vị trí cao nhất trong nhóm tháp quanh kinh đô Vijaya.
IMột đền Hindu giáo chưa rõ thần chủ
Tháp Phú Lốc là đền tháp của Ấn Độ Giáo Chăm, dựng theo lối kalan với một cửa chính hướng Đông và ba cửa giả. Tuy nhiên, chưa có hiện vật hay văn khắc tại chỗ nào xác nhận đích danh vị thần được thờ ở đây. Lòng tháp không còn tượng, không còn linga, không có bia ký nguyên vị.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, một kalan là ngôi đền dành cho một vật thờ chính, đặt giữa lòng tháp, đối diện cửa đông. Người Chăm phần đông thờ Shiva, và vật thờ thường gặp nhất là linga trên bệ yoni. Chính vì tỷ lệ ấy mà khi một ngôi tháp mất hết vật thờ, người ta hay đoán nó là đền Shiva. Đoán như vậy là dựa vào xác suất chung, không dựa vào chứng cứ tại chỗ.
Trang giới thiệu du lịch Kifa Travel và một số tài liệu tổng hợp nhận định Phú Lốc nhiều khả năng là đền thờ Shiva. Thư viện chưa tìm được báo cáo khảo cổ nào công bố hiện vật thờ của riêng ngọn tháp này. Vì vậy bài viết ghi đúng mức là đền Hindu giáo chưa rõ thần chủ, và nếu suy đoán thì Shiva là khả năng lớn hơn cả theo lệ chung của đền tháp Chăm.
Cái tên tháp Vàng khiến nhiều người nghĩ tháp từng dát vàng, hoặc đồn rằng dưới nền tháp có chôn vàng. Không có nguồn nào nói vậy. Tháp Vàng là bản dịch tên tiếng Pháp Tour d'Or, nằm trong bộ tên theo kim loại quý mà người Pháp đặt cho các tháp Chăm vùng này, cùng với tháp Bạc là Bánh Ít và tháp Đồng hay tháp Thau gắn với Cánh Tiên hoặc Thủ Thiện. Tên ấy là tên gọi để phân biệt trên bản đồ khảo cứu, không nói gì về vật liệu hay của cải.
IIMột ngọn tháp trên đồi ngoài thành
Tháp không có bia khởi dựng. Niên đại được định theo phong cách nghệ thuật, thuộc phong cách Bình Định, với các mảng cột ốp để trơn, chú trọng hình khối và có giao thoa với nghệ thuật Angkor của người Khmer qua việc đặt tháp trên đồi cao cùng các thành phần đá trang trí. Thời ấy kinh thành Vijaya nằm ngay dưới chân đồi, cách chừng 3,3 km về phía nam là gò đất của tháp Cánh Tiên trong lòng thành.
- Thế kỷ 11Vijaya thành trung tâmTrung tâm của Chăm Pa đặt ở vùng đồng bằng sông Kôn, kinh thành về sau được người Việt gọi là thành Đồ Bàn.
- Đầu thế kỷ 12Dựng thápĐịnh niên theo phong cách nghệ thuật Bình Định, không có bia khởi dựng. Có nguồn ghi cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13 và gắn với hoàng thân Chăm Vidyanandana.
- Đầu thế kỷ 20Tên tháp VàngNgười Pháp khảo tả nhóm tháp Chăm vùng này và đặt tên Tour d'Or, tức tháp Vàng.
- 1995Di tích quốc giaNgày 20 tháng 4 năm 1995, tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 1568-QĐ/BT của Bộ Văn hóa và Thông tin.
- 2025Địa giới mớiPhường Nhơn Thành cũ cùng Nhơn Phong và Nhơn Hạnh gộp thành phường An Nhơn Bắc theo Nghị quyết 1664 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, thuộc tỉnh Gia Lai.
Nguồn vênh nhau về niên đại và giai đoạn, xin nói thẳng. Bảng dữ kiện của thư viện và phần mở đầu trên Kifa Travel ghi đầu thế kỷ 12, còn VnExpress xếp tháp vào giai đoạn đầu của phong cách Bình Định. Thế nhưng mục lịch sử ngay trong bài Kifa Travel lại ghi cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13, gọi tháp là bước chuyển cuối cùng của kiến trúc Chăm tại Bình Định. Một giả thuyết khảo cứu khác theo sách của Ngô Văn Doanh lại gắn ngôi tháp với thời điểm quân Khmer chiếm đóng Vijaya cuối thế kỷ 12 và hoàng thân Chăm Vidyanandana. Đều là niên đại định theo phong cách khi chưa có bia ký, nên thư viện ghi đủ các thuyết để quý vị đối chiếu.
Về kích thước, bình đồ tháp có hình vuông, mỗi cạnh đo được 9,7 mét. Bài tổng quan trên trang của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài cùng nhiều tài liệu địa phương ghi tháp cao chừng 15 mét. Con số 76 mét thường thấy là độ cao của đỉnh đồi so với mực nước biển, không phải chiều cao tháp. Trong thư tịch cổ và tài liệu địa phương, tên tháp còn được ghi là Phước Lộc, Phốc Lốc hay Thốc Lốc.
Đặt Phú Lốc cạnh tháp Cánh Tiên thì thấy hai cách người Chăm đặt đền quanh một kinh đô. Cánh Tiên đứng trên gò giữa lòng thành, gắn với trung tâm triều đình. Phú Lốc đứng trên đồi ngoài thành, cách chừng 3,3 km, ở chỗ nhìn thấy được từ khắp cánh đồng. Một đền nằm trong nhịp sống của kinh thành, một đền đứng canh từ trên cao. Chưa có bia ký nào nói rõ vai của từng đền, nên thư viện ghi đây là điều quan sát được từ vị trí, không phải điều sử chép.
IIIDáng tháp khi trang trí đã giản lược
Phú Lốc là một kalan mặt bằng vuông mỗi cạnh 9,7 mét, một cửa chính hướng Đông, ba cửa giả, mái ba tầng thu nhỏ dần. Tháp xây chủ yếu bằng gạch nung kết hợp với một số bộ phận bằng đá. Mặt tường tháp giản lược hơn Cánh Tiên và không có lớp hoa văn dày như Bánh Ít, nhưng vẫn điểm xuyết đá ở chân cột ốp và diềm mái, dấu ấn giao thoa giữa phong cách Bình Định và nghệ thuật Angkor.
Vòm cửa nhọn như mũi giáo xếp nối nhau ba tầng, cao chừng 6 mét theo Kifa Travel. Đây là nét quen của phong cách Bình Định, ở Phú Lốc là phần còn rõ nhất trên thân tháp.
Ba mặt tây, nam, bắc dựng cửa giả ba thân ba tầng. Các cột ốp và ô dọc trên thân tháp nhô mạnh ra nhưng để trơn, riêng trên các tầng mái các hàng cột ốp dọc có chạm hoa văn xoắn kết dài và lá lật đối xứng.
Đá được dùng làm tầng nền cao, làm các hình áp chân cột ốp và làm diềm mái ngăn cách giữa phần thân với các tầng trên.
Tầng nền bằng đá cao và phần nền sảnh phía đông đã đổ nát, được gia cố bằng gạch ở phần chân để chống sập. Thân tháp chính vẫn đứng và còn đọc được dáng phong cách Bình Định.
Những dấu hiệu chung của phong cách Bình Định được giới thiệu kỹ ở bài tháp Bánh Ít. Đặt Phú Lốc cạnh Bánh Ít thì thấy rõ một chiều đi từ chỗ mặt tháp còn dày hoa văn tới chỗ thân tháp gần như để trơn, chỉ giữ lại vòm cửa nhọn và nhịp cột ốp. Người ta gọi đó là giản lược. Cũng có thể đọc đó là lúc người thợ Chăm dựa vào khối và bóng đổ nhiều hơn vào nét chạm.
Tháp bị hư hại qua nhiều thế kỷ đứng trơ trên đỉnh đồi trống, gió và mưa đánh thẳng vào bốn mặt. Theo Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai Bùi Tĩnh trên báo VnExpress năm 2025, tháp đã được hai lần gia cố chống sập ở phần chân, và ngành văn hóa tỉnh đang đề xuất chủ trương trùng tu, tôn tạo toàn bộ ngôi tháp.
IVThế đất và hướng
Trong nhóm tháp này, Phú Lốc là ngọn gần nhất với lệ chọn đất của đền tháp Ấn Độ Giáo, đứng trên đỉnh một ngọn đồi, cửa chính mở về hướng Đông đón mặt trời, khối tháp tự nó là hình núi thiêng, và dưới chân là đồng bằng có sông nước. Lệ ấy có trước, và nó không phải phong thủy. Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Điều thư viện đọc dưới đây theo con mắt phong thủy cổ truyền chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối nghĩ của người Việt, không phải điều ghi trong văn bản nào về tháp.
Người xem đất Á Đông đứng trên đỉnh đồi Phú Lốc có lẽ sẽ nói ngay chữ cao cô, tức một điểm đứng trơ giữa gió, không có núi che hai bên. Theo sách cũ, thế ấy khí dễ tán, không hợp để đặt nơi ở. Nhưng một kalan không phải nơi ở. Với người dựng tháp, đứng trơ trên cao chính là điều cần, vì ngọn núi thiêng mà tháp mô phỏng vốn đứng một mình ở trung tâm thế giới.
Chỗ mà cách đọc Á Đông tìm được sự đồng điệu là tầm nhìn. Từ đỉnh đồi, cả vùng thành Đồ Bàn nằm gọn trong mắt. Phép xem đất gọi chỗ trông xuống được một vùng rộng là nơi chế ngự, nắm được cả cuộc đất bên dưới. Người Chăm có lẽ không nghĩ theo chữ ấy, nhưng một đền thờ nhìn xuống kinh thành từ ngoài thành thì hẳn không phải chọn tình cờ.
Và hướng Đông, trong phép cũ là hướng khí sinh buổi sớm. Ở Phú Lốc, cửa đông đã hở vì nền sập, nên sáng sớm ánh nắng rọi vào lòng tháp nhiều hơn người dựng tháp từng tính. Thư viện ghi điều ấy như một quan sát, không gán cho nó ý nghĩa nào.
VVì sao đồi này vắng lễ Chăm
Tháp Phú Lốc nay là phế tích không còn thờ, không có nguồn nào ghi còn lễ Chăm ở đây. Cộng đồng người Chăm theo Ấn Độ Giáo, quen gọi là Chăm Bàlamôn, hôm nay sống chủ yếu ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, và lễ của họ diễn ra ở các đền tháp và làng quanh vùng ấy. Bảng dưới đây cho quý vị biết các lễ lớn của người Chăm hôm nay diễn ra ở đâu, để thấy vì sao đồi Phú Lốc vắng lễ.
| Lễ | Thời điểm | Nơi hành lễ hôm nay |
|---|---|---|
| Katê của người Chăm Bàlamôn | Đầu tháng Bảy lịch Chăm, thường rơi vào tháng Chín tháng Mười dương lịch | Các đền tháp Po Klong Garai, Po Rome, Po Nagar ở vùng Ninh Thuận cũ và Po Sah Inư ở vùng Bình Thuận cũ, rồi về làng và từng gia đình |
| Chabun của người Chăm Bàlamôn | Tháng Chín lịch Chăm | Làng và gia đình người Chăm Bàlamôn, dâng lễ nữ thần Po Inư Nagar |
| Ramưwan của người Chăm Bàni | Tháng Ramưwan theo lịch Chăm Bàni | Thánh đường Bàni và tại nhà, không phải lễ ở đền tháp |
| Tại đồi Phú Lốc | Không có | Không có nguồn nào ghi còn nghi lễ Chăm ở tháp này |
Xin phân biệt cho đúng ba cộng đồng. Người Chăm Bàlamôn theo Ấn Độ Giáo bản địa hóa, hành lễ ở đền tháp. Người Chăm Bàni theo Hồi Giáo đã bản địa hóa, hành lễ ở thánh đường Bàni. Người Chăm Islam theo Hồi Giáo chính thống, hành lễ ở thánh đường Islam, như thánh đường Văn Lâm. Ba cộng đồng khác nhau về đối tượng thờ, chức sắc và lịch lễ. Phú Lốc, như mọi tháp Chăm, thuộc về truyền thống thứ nhất. Muốn xem lễ Katê, quý vị tìm tới tháp Po Klong Garai.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đỉnh đồi Phú Lốc, thôn Phú Thành, phường An Nhơn Bắc (phường Nhơn Thành cũ, thị xã An Nhơn cũ, tỉnh Bình Định cũ), tỉnh Gia Lai. Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 gộp Nhơn Thành, Nhơn Phong, Nhơn Hạnh thành phường An Nhơn Bắc
- Đường tới
- Tháp đứng trên đỉnh đồi Phú Lốc, thôn Phú Thành (một số nguồn ghi thôn Châu Thành), phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai, trước là phường Nhơn Thành, thị xã An Nhơn cũ, tỉnh Bình Định cũ. Đường lên là lối mòn qua bụi rậm.
- Toạ độ
- 13.9545, 109.0895
Đồi Phú Lốc không có cổng, không có người trông coi thường trực, và lối lên là lối mòn qua bụi rậm, dốc và có đá rời. Lệ của nơi này là tự giữ. Quý vị không trèo lên thân tháp hay mép nền đã sập phía đông, không vẽ bậy hay lấy gạch vụn làm kỷ niệm, không đốt lửa hay để rác trên đỉnh đồi. Gió trên đồi mạnh, xin cẩn thận khi đứng gần mép dốc.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Phú Lốc
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Phú Lốc thờ ai
Đây là đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm nhưng chưa có hiện vật hay bia ký tại chỗ nào xác định đích danh vị thần được thờ. Lòng tháp không còn tượng hay linga. Một số tài liệu đoán là đền Shiva, nhưng đó là suy theo lệ chung của tháp Chăm chứ chưa có hiện vật nguyên vị chứng minh.
Tháp Phú Lốc cao bao nhiêu
Con số 76 mét thường thấy là độ cao của đỉnh đồi so với mực nước biển, không phải của tháp. Bài tổng quan trên trang của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi tháp cao chừng 15 mét, bình đồ vuông mỗi cạnh 9,7 mét, mái ba tầng và vòm cửa nhọn cao chừng 6 mét.
Vì sao gọi là tháp Vàng
Tháp Vàng là bản dịch tên tiếng Pháp Tour d'Or, nằm trong bộ tên theo kim loại quý mà người Pháp đặt cho nhóm tháp Chăm vùng này, cùng với tháp Bạc là Bánh Ít và tháp Đồng là Cánh Tiên (hoặc Thủ Thiện). Tên gọi không có nghĩa tháp dát vàng hay có vàng chôn dưới nền.
Tháp Phú Lốc xây năm nào
Không có bia khởi dựng. Bảng dữ kiện của thư viện và phần mở đầu Kifa Travel ghi đầu thế kỷ 12 theo phong cách Bình Định, nhưng mục lịch sử của Kifa Travel lại ghi cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13. Một giả thuyết khác gắn tháp với hoàng thân Chăm Vidyanandana vào cuối thế kỷ 12.
Người Chăm có làm lễ ở tháp Phú Lốc không
Không có nguồn nào ghi còn lễ Chăm ở đây. Người Chăm Bàlamôn hôm nay sống chủ yếu ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, và lễ Katê của họ mở ở các đền tháp như Po Klong Garai, Po Rome, Po Nagar và Po Sah Inư.