Từ bên ngoài, tháp Thủ Thiện trông như một phiên bản thu nhỏ của những tháp Chăm quen thuộc: một khối gạch vuông trên đế cao hơi thóp ở giữa, ba tầng mái, bốn góc có tháp góc nhỏ, vòm cửa nhọn dựng nhiều lớp. Nếu quý vị chỉ đi một vòng quanh chân tháp rồi về, quý vị sẽ bỏ lỡ điều đáng xem nhất. Hãy bước qua cửa đông vào lòng tháp, đợi mắt quen với bóng tối, rồi nhìn thẳng vào bức tường phía tây.
Ở đó là một khám thờ khoét vào tường, viền bằng ô vòm cung nhọn, chi tiết mà Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi là chưa thấy ở công trình Champa nào khác. Đây là tháp Thủ Thiện, trong ca dao còn gọi Thủ Hương cổ tháp, một đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm dựng khoảng nửa đầu thế kỷ 12 bên bờ nam sông Kôn.
ITên Làng, Tên Ca Dao Và Vị Thần Chưa Rõ
Thủ Thiện là tên làng của người Việt, không phải tên Chăm của ngôi đền. Tên Chăm gốc, nếu từng có, chưa được ghi lại trong những nguồn chúng tôi tra được. Tháp là đền tháp của Ấn Độ Giáo Chăm, còn gọi là Bàlamôn Chăm, nhưng thần chủ chưa có nguồn khảo cổ xác định. Trong lòng tháp không còn tượng thờ hay bệ thờ nguyên vị nào được ghi nhận, chỉ còn nhiều vết gắn phù điêu trên tường, cho biết từng có tượng thờ được gắn vào đây.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, vật thờ chính của một kalan đặt giữa lòng tháp, trên trục nối với cửa đông, để ánh sáng buổi sớm rọi tới. Khám thờ trên tường tây ở Thủ Thiện nằm đúng trên trục ấy, đối diện cửa vào. Đó có thể là chỗ tựa cho vật thờ chính, cũng có thể là chỗ đặt một hình thờ phụ. Hiện chưa có nguồn nào nói rõ khám ấy từng đặt gì.
Về tên Thủ Hương cổ tháp, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi tên này có trong ca dao Bình Định, nhưng chúng tôi chưa tìm được nguồn chép nguyên câu ca dao có chữ ấy. Một câu ca dao khác thì được các trang giới thiệu địa phương chép lại: Vững vàng tháp cổ ai xây, bên kia Thủ Thiện, bên này Dương Long. Câu ấy đặt Thủ Thiện thành một cặp với tháp Dương Long cách đó chừng 2,9 km. Chúng tôi chép lại như một câu ca dao lưu truyền, chưa đối chiếu được với một tuyển tập ca dao đã xuất bản.
Một vài trang du lịch ghi người Pháp gọi Thủ Thiện là tháp Đồng. Trong bộ tên theo kim loại quý mà người Pháp đặt cho nhóm tháp Chăm vùng này, tên tháp Đồng thường được dùng cho tháp Cánh Tiên. Hai cách gọi có thể đã lẫn vào nhau qua các bản giới thiệu. Chúng tôi không dùng tên tháp Đồng cho Thủ Thiện, và ghi lại chỗ lẫn này để quý vị khỏi nhầm hai ngọn tháp.
IIChín Trăm Năm Và Hai Đợt Tu Bổ
Tháp không có bia khởi dựng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi niên đại khoảng nửa đầu thế kỷ 12, định theo phong cách nghệ thuật, cùng nhóm với Cánh Tiên và Phú Lốc. Đó là thời trung tâm Chăm Pa đặt ở Vijaya, và vùng thượng lưu sông Kôn nơi tháp đứng là phần đất phía tây của vùng ấy.
- Nửa đầu TK 12Dựng thápĐịnh niên theo phong cách nghệ thuật Bình Định, theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Không có bia khởi dựng.
- 1992 tới 1993Tu bổ lần đầuĐợt tu bổ đầu tiên được ghi nhận, gia cố thân tháp trước khi xếp hạng.
- 1995Di tích quốc giaNgày 20 tháng 4 năm 1995, tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia, theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
- 2021 tới 2025Dự án tu bổDự án được phê duyệt với tổng vốn hơn 5,4 tỷ đồng, gồm diệt cây cỏ dại, bảo quản mặt tường và khôi phục kiến trúc mái.
- 2025Địa giới mớiXã Bình Nghi cũ cùng thị trấn Phú Phong và xã Tây Xuân gộp thành xã Tây Sơn, thuộc tỉnh Gia Lai.
Nguồn vênh nhau ở hai chỗ. Về ngày xếp hạng, bảng dữ kiện của thư viện theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi ngày 20 tháng 4 năm 1995, trang Kifa Travel ghi ngày 20 tháng 1 năm 1995. Chúng tôi theo ngày của Bộ. Về niên đại, Bộ ghi nửa đầu thế kỷ 12, nhưng Kifa Travel ghi thêm rằng một số tài liệu xếp tháp vào khoảng thế kỷ 11. Cả hai đều là niên đại định theo phong cách.
Về hiện trạng trước đợt tu bổ gần đây, VnExpress và các trang địa phương tả khuôn viên cỏ dại um tùm, chân tháp hư hỏng, một số họa tiết đã mất. Chúng tôi ghi lại để quý vị hiểu vì sao phần mái và mặt tường có những mảng mới xen với gạch cũ.
IIIKhám Thờ Vòm Trong Lòng Tháp
Tháp đặt trên một khối nền vuông mỗi chiều chừng 8,5 mét, theo Kifa Travel. Thủ Thiện nhỏ hơn Cánh Tiên và Phú Lốc nhưng cùng dáng phong cách Bình Định, những dấu hiệu chung của phong cách ấy được giới thiệu kỹ ở bài tháp Bánh Ít. Bài này chỉ nói những gì riêng của Thủ Thiện.
Đế cao, hơi thóp lại ở quãng giữa rồi loe ra ở chân và ở mặt trên, tạo cho khối tháp nhỏ một dáng đứng vững.
Ba tầng mái cùng dáng, nhỏ dần lên trên. Bốn góc mỗi tầng trang trí bằng tháp góc nhỏ nhiều tầng.
Vòm cửa nhọn như mũi lao, xếp nhiều lớp chồng lên nhau. Ba cửa giả còn tương đối nguyên vẹn.
Trong lòng tháp còn nhiều vết gắn phù điêu trên tường, dấu của những hình thờ từng đặt ở đây.
Một bàn thờ bao quanh khoét sâu vào tường hậu phía tây, viền bằng ô khám hình cung nhọn. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi chưa thấy ở công trình Champa nào khác.
Điều làm khám thờ ấy đáng chú ý là chỗ của nó. Người thợ Chăm vốn dồn trang trí ra mặt ngoài: vòm cửa, cột ốp, tháp góc, diềm mái. Lòng tháp thường để trơn và tối, vì đó là chỗ cho vật thờ chứ không phải cho người ngắm. Ở Thủ Thiện, họ lại đưa một hình vòm cung nhọn, chính cái hình vẫn dùng cho vòm cửa bên ngoài, vào bên trong và khoét nó lên tường hậu. Nói cách khác, dáng cửa đền được lặp lại một lần nữa ngay trong lòng đền, đúng chỗ đối diện cửa vào.
Cách đó chừng 2,9 km là tháp Dương Long với cụm ba tháp cao nhất và lối ghép đá vào gạch. Hai nơi gần nhau nhưng đi hai hướng: một bên lớn và phô ra ngoài, một bên nhỏ và giữ điều đặc biệt ở bên trong.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này có hai lớp, xin tách bạch. Lớp thứ nhất là lệ của người dựng tháp: đền tháp Ấn Độ Giáo mở cửa chính về hướng Đông đón mặt trời, thường đặt trên gò hay đồi, lấy khối tháp làm hình núi thiêng, và gắn nơi thờ với núi và nguồn nước. Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy, người Chăm chọn đất theo lệ ấy. Lớp thứ hai là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, đặt ra cho bạn đọc quen lối người Việt có chỗ so, không phải điều ghi trong văn bản nào về tháp.
Thủ Thiện đứng trên đất bằng bên bờ nam sông Kôn. Trong con mắt phong thủy, sông là mạch nước lớn, và một công trình đặt gần dòng sông được đọc là nơi thủy tụ. Người xem đất sẽ hỏi thêm dòng sông ôm lấy đất hay chảy thẳng qua, vì sông ôm thì giữ khí, sông thẳng thì cuốn khí đi. Chúng tôi không có bản đo địa hình đủ chi tiết để trả lời câu ấy, nên chỉ ghi đây là một câu hỏi mà lối cũ sẽ đặt ra.
Với người dựng tháp, dòng sông mang một nghĩa khác. Đền tháp Ấn Độ Giáo cần nước cho nghi lễ, và nước của một dòng sông lớn gần kề là nước sẵn cho việc tắm vật thờ. Không phải khí, mà là nước dùng được.
Còn về khám thờ tường tây, lối cũ của người Việt quen đặt ban thờ ở gian giữa, lưng tựa tường hậu, mặt quay ra cửa. Khám thờ ở Thủ Thiện đứng đúng chỗ tương tự: tựa tường hậu, đối diện cửa đông. Nhưng đó là sự trùng về bố cục, không phải cùng một lý. Người Việt đặt ban thờ theo trục nhà, người Chăm đặt vật thờ theo trục mặt trời. Chúng tôi ghi hai lý do cạnh nhau, không đem cái này giải thích cái kia.
VLòng Tháp Và Việc Thờ Xưa
Tháp Thủ Thiện nay là phế tích không còn thờ theo nghi lễ Chăm, không có nguồn nào ghi còn lễ ở đây. Vì thần chủ chưa rõ, chúng tôi không dựng lại một lịch lễ. Bảng dưới đây đi theo từng chỗ trong lòng tháp, ghi vai của chỗ ấy trong việc thờ của một kalan và những gì còn thấy ở Thủ Thiện.
| Chỗ trong tháp | Vai trong việc thờ | Còn thấy ở Thủ Thiện |
|---|---|---|
| Cửa đông | Lối vào duy nhất, đón ánh sáng buổi sớm tới vật thờ | Còn, vòm nhọn nhiều lớp |
| Ba cửa giả | Giữ cân xứng bốn mặt, không dùng để đi lại | Còn tương đối nguyên vẹn |
| Lòng tháp | Không gian hẹp cho vật thờ và người chủ tế | Không còn tượng hay bệ thờ nguyên vị |
| Vết gắn trên tường | Chỗ gắn phù điêu, hình thờ phụ | Còn nhiều vết, hình đã mất |
| Khám thờ tường tây | Chỗ đặt hình thờ trên trục cửa đông, chưa rõ đặt gì | Còn, vòm cung nhọn, chi tiết hiếm gặp |
Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn hôm nay chỉ mở ở các đền tháp vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, như tháp Po Klong Garai, nơi quý vị còn thấy một kalan được mở cửa, tắm vật thờ và mặc y phục cho thần. Đặt cảnh ấy vào lòng tháp Thủ Thiện, quý vị sẽ hình dung được khám thờ trên tường tây từng đứng giữa ánh nến và khói trầm ra sao.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Thủ Thiện, xã Tây Sơn (xã Bình Nghi cũ, huyện Tây Sơn cũ, tỉnh Bình Định cũ), tỉnh Gia Lai. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp thị trấn Phú Phong, xã Tây Xuân, xã Bình Nghi thành xã Tây Sơn
- Đường tới
- Tháp nằm ở thôn Thủ Thiện, xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai, trước là xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn cũ, tỉnh Bình Định cũ, trên đất bằng bên bờ nam sông Kôn, cách tháp Dương Long chừng 2,9 km.
- Toạ độ
- 13.899, 108.9913
Tháp nhỏ, lòng tháp hẹp và tối, nên lệ của nơi này là vào từng người một, đi chậm, không đứng chắn cửa đông. Quý vị không chạm tay vào khám thờ trên tường tây và các vết gắn phù điêu, không dùng đèn chớp sát mặt gạch, không cắm hương vào khe tường. Phần mái và mặt tường vừa qua đợt tu bổ, xin không trèo lên đế tháp.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Thủ Thiện
Contribute photos, information or video for Thu Thien Cham TowerThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Thủ Thiện thờ ai
Đây là đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm nhưng thần chủ chưa có nguồn khảo cổ xác định. Trong lòng tháp không còn tượng hay bệ thờ nguyên vị nào được ghi nhận, chỉ còn các vết gắn phù điêu và một khám thờ vòm trên tường tây, chưa rõ từng đặt hình thờ nào.
Khám thờ trong tháp Thủ Thiện có gì đặc biệt
Đó là một bàn thờ khoét sâu vào tường hậu phía tây, viền bằng ô khám hình cung nhọn, nằm đúng trên trục đối diện cửa đông. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi chi tiết này chưa thấy ở công trình Champa nào khác. Muốn thấy, quý vị phải bước vào lòng tháp.
Thủ Hương cổ tháp là gì
Là một tên gọi khác của tháp Thủ Thiện, theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có trong ca dao Bình Định. Chúng tôi chưa tìm được nguồn chép nguyên câu ca dao có chữ ấy. Tên Thủ Thiện là tên làng của người Việt, không phải tên Chăm gốc của ngôi đền.
Tháp Thủ Thiện xây năm nào
Không có bia khởi dựng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi khoảng nửa đầu thế kỷ 12, định theo phong cách nghệ thuật Bình Định, cùng nhóm với tháp Cánh Tiên và Phú Lốc. Một số tài liệu được trang du lịch dẫn lại xếp tháp vào khoảng thế kỷ 11.
Tháp Thủ Thiện đã được tu bổ chưa
Rồi. Tháp được tu bổ lần đầu năm 1992 tới 1993. Gần đây có dự án tu bổ giai đoạn 2021 tới 2025 với tổng vốn hơn 5,4 tỷ đồng, gồm diệt cây cỏ dại, bảo quản mặt tường và khôi phục kiến trúc mái, theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.