Quý vị bước vào khu đất trống của thành Đồ Bàn cũ, nơi dấu tường thành chỉ còn là những dải đất cao chạy dưới cỏ, và thấy giữa khoảng ấy một gò đất cao chừng 25 mét nhô lên, trên gò là một ngọn tháp gạch đỏ nâu. Nhìn lâu vào bốn góc mái, quý vị sẽ hiểu cái tên. Ở mỗi góc các tầng, những khối đá chạm vút cong lên như cánh chim đang dợm bay, nên dân gian gọi là tháp Cánh Tiên, còn văn chương chữ Hán từng dịch là Tiên Dực.
Đây là một đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm dựng khoảng thế kỷ 12, và là ngọn tháp duy nhất còn đứng trong lòng kinh thành Vijaya. Màu gạch mịn ánh sắc đồng là lý do người Pháp gọi nó là Tour de Cuivre, dịch ra tiếng Việt là tháp Đồng hay tháp Thau. Vị thần từng được thờ trong tháp thì tới nay vẫn còn bàn.
IMột Đền Hindu Giáo Mà Thần Chủ Còn Bàn
Điều chắc chắn là tháp Cánh Tiên là đền tháp của Ấn Độ Giáo Chăm, hay Bàlamôn Chăm, dựng theo lối kalan với một cửa thật hướng Đông. Điều chưa chắc là vị thần chủ. Lòng tháp không còn tượng hay linga tại chỗ, không có bia ghi tên thần, và các nguồn đọc hiện vật theo những hướng khác nhau.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, ba vị thần lớn gồm Brahma chủ việc sinh, Vishnu chủ việc giữ và Shiva chủ việc hủy để tái tạo. Mỗi vị có vật cưỡi riêng, trong đó Brahma cưỡi ngỗng thần Hamsa, Vishnu cưỡi chim thần Garuda, còn Shiva cưỡi bò thần Nandin. Trong nghệ thuật Chăm, vật cưỡi thường là manh mối đầu tiên để nhận diện một phù điêu, và cũng là chỗ dễ đọc nhầm nhất khi phù điêu đã mòn.
Đợt khai quật năm 2005 tìm được hai phù điêu thần Hindu. Theo Dân tộc và Phát triển, một phù điêu là vị thần bốn tay trong thế múa, cầm cung, cưỡi ngỗng thần Hamsa, được báo này nhận là Vishnu. Phù điêu thứ hai lớn hơn, được nhận là Shiva. Từ đó bài báo cho rằng tháp thờ cả ba vị Brahma, Vishnu và Shiva.
Thư viện xin nói rõ hai điều. Thứ nhất, trong thần thoại Ấn Độ Giáo, ngỗng Hamsa thường là vật cưỡi của Brahma, không phải của Vishnu, nên việc nhận diện phù điêu thứ nhất còn phải bàn. Thứ hai, Báo Đắk Lắk ghi thẳng là không rõ tháp thờ vị nào, và chưa có nguồn chuyên khảo nào thư viện tra được xác nhận thuyết thờ cả ba vị. Vì vậy bài này ghi đây là đền Hindu giáo mà thần chủ còn bàn.
Cái tên Cánh Tiên dễ làm người ta nghĩ tháp thờ một vị tiên nữ, hoặc gắn với một truyền thuyết tiên giáng trần. Không có nguồn sử liệu nào nói vậy. Đó là tên dân gian của người Việt, đặt theo hình dáng các khối trang trí đá ở góc mái vút cong như cánh bay. Sách Đại Nam nhất thống chí đời Nguyễn chép di tích này với tên An Nam cổ tháp và giải thích rằng từ vai tháp trở lên bốn phía đều giống như cánh tiên nên tục gọi là tháp Cánh Tiên, còn thi sĩ Quách Tấn trong sách Nước non Bình Định ghi thêm tên chữ là Tiên Dực. Tên tháp Đồng hay tháp Thau (Tour de Cuivre) cũng chỉ nói về sắc gạch, không có nghĩa tháp làm bằng đồng hay từng có vật thờ bằng đồng.
IINgọn Tháp Trong Lòng Kinh Thành Đồ Bàn
Thành Đồ Bàn là tên người Việt gọi kinh thành của vương quốc Chăm Pa thời Vijaya. Tháp Cánh Tiên đứng trên gò đất cao khoảng 25 mét gần chính giữa khu thành ấy. Về sau, cuối thế kỷ 18, nhà Tây Sơn đắp mở rộng lại trên nền cũ và đặt tên là thành Hoàng Đế, nên hôm nay quý vị đi trong một khu di tích có hai lớp gồm lớp kinh thành Chăm và lớp thành đắp lại về sau. Ngọn tháp thuộc lớp thứ nhất.
- Thế kỷ 11Kinh đô VijayaTrung tâm của Chăm Pa chuyển về vùng đồng bằng sông Kôn, kinh thành về sau được người Việt gọi là thành Đồ Bàn.
- Thế kỷ 12Dựng thápĐịnh niên theo phong cách nghệ thuật Bình Định, theo Báo Đắk Lắk và Thanh Niên. Không có bia khởi dựng.
- Thế kỷ 19Ghi chép trong Đại Nam nhất thống chíBộ địa chí triều Nguyễn chép tên chữ là An Nam cổ tháp ở thôn Nam An, huyện Tường Vân, trong thành Đồ Bàn, tục gọi tháp Cánh Tiên.
- Đầu thế kỷ 20Tên tháp Đồng (Tour de Cuivre)Người Pháp khảo tả và gọi là Tour de Cuivre (tháp Đồng hay tháp Thau) vì màu gạch đỏ nâu mịn như đồng, cùng bộ tên với tháp Bạc và tháp Vàng trong vùng.
- 1982Di tích quốc giaNgày 24 tháng 12 năm 1982, tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia theo Quyết định số 147-VH/QĐ của Bộ Văn hóa.
- 2005Khai quật khảo cổTìm được hai phù điêu thần Hindu, một vị bốn tay cưỡi ngỗng Hamsa và một vị được nhận là Shiva, đồng thời triển khai các đợt trùng tu chống xuống cấp.
- 2025Địa giới mớiXã Nhơn Hậu cũ cùng phường Đập Đá và xã Nhơn Mỹ gộp thành phường An Nhơn theo Nghị quyết số 1664/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, thuộc tỉnh Gia Lai.
Nguồn vênh nhau ở ba chỗ. Về đời vua, Báo Đắk Lắk viết tháp dựng thế kỷ 12 dưới thời vua Jaya Simhavarman III (tức vua Chế Mân). Tuy nhiên, vua Chế Mân trị vì vào cuối thế kỷ 13 sang đầu thế kỷ 14 và gắn với truyền thuyết dân gian về cuộc hôn nhân cùng công chúa Huyền Trân của Đại Việt năm 1306 (như báo Thanh Niên có nhắc tới), nên hai mốc thế kỷ 12 và đời vua Chế Mân không khớp nhau. Thư viện giữ niên đại thế kỷ 12 định theo phong cách kiến trúc và ghi rõ câu chuyện vua Chế Mân như một truyền thuyết dân gian quanh thành Đồ Bàn. Về tên thôn, hồ sơ hành chính hiện đại và Wikipedia ghi thôn Nam Tân, trong khi sách Đại Nam nhất thống chí, Báo Đắk Lắk và Dân tộc và Phát triển ghi thôn Nam An (tên thôn cổ). Về vị trí đá sa thạch, Báo Đắk Lắk và Wikipedia ghi rõ đá sa thạch ốp kín mặt ngoài của các trụ góc tường và làm diềm mái, còn bài trên báo Thanh Niên lại diễn đạt là bên trong các cột ốp bằng đá sa thạch khắc hoa văn dây xoắn.
IIIGóc Mái Đá Và Cột Ốp Dây Xoắn
Tháp có mặt bằng vuông, mỗi cạnh chừng 10 mét, cao khoảng 20 mét, gồm bốn tầng thu nhỏ dần, mỗi tầng có bốn tháp góc trang trí. Bốn mặt có cửa vòm nhọn vút lên như mũi giáo, cửa đông thông vào lòng tháp, còn ba cửa mặt tây, nam, bắc là cửa giả mỗi cửa gồm ba tầng thu nhỏ dần lên trên. Theo Báo Đắk Lắk, cấu trúc nguyên thủy của tháp gồm hai phần tiền sảnh và điện thờ, trong đó phần tiền sảnh phía đông nay đã sụt lún.
Phần ngoài các trụ ốp góc tường được ốp kín bằng những tảng đá sa thạch lớn chạm khắc hoa văn, theo Báo Đắk Lắk và Dân tộc và Phát triển. Gạch và đá đứng cạnh nhau trên cùng một thân tháp.
Các trụ đá sa thạch có hoa văn dây xoắn uốn lượn xếp lớp đối xứng. Tháp Chăm phong cách Bình Định thường để cột ốp gạch trơn, nên lớp đá chạm dây xoắn này là chi tiết hiếm gặp.
Ở góc diềm mái các tầng, những khối đá sa thạch chạm hoa văn lá xoắn uốn cong vươn rộng ra ngoài. Dân gian nhìn ra hình cánh tiên, còn các bản giới thiệu tả như cánh chim phượng đang bay.
Gạch nung đỏ nâu, mặt mịn, sau nhiều thế kỷ vẫn giữ được ánh sắc như đồng. Đây là gốc của tên gọi Tour de Cuivre (tháp Đồng hay tháp Thau).
Phần tiền sảnh phía trước điện thờ nay đã sụt lún, theo Báo Đắk Lắk, nên lối vào phía đông không còn nguyên dáng vòm cuốn dài như xưa.
Về phong cách, tháp thuộc lớp Bình Định, những dấu hiệu chung của lớp này được giới thiệu kỹ ở bài tháp Bánh Ít. Báo Đắk Lắk còn ghi tháp có ảnh hưởng Khmer, do hai nền văn hóa Chăm và Khmer giao thoa mạnh ở thế kỷ 12. Ảnh hưởng về mô típ không có nghĩa người Khmer dựng tháp. Chuyện ấy đã được nói ở bài tháp Dương Long, nơi lối ghép đá vào gạch còn đậm hơn.
Nét riêng của Cánh Tiên nằm ở chỗ ít tháp Bình Định nào vừa để mặt tường gạch phẳng theo lệ, vừa ốp đá sa thạch chạm hoa văn dây xoắn lên mặt ngoài các trụ góc và diềm mái. Đứng gần chân tháp, quý vị sẽ thấy vân đá xám khác hẳn thớ gạch đỏ ngay bên cạnh.
IVThế Đất Và Hướng
Trước hết là lệ của người dựng tháp. Đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm mở cửa chính về hướng Đông để đón mặt trời, đứng trên gò hay đồi vì chính nó là hình ngọn núi thiêng, và chỗ dựng đền thường gắn với núi và nguồn nước. Người Chăm không dùng phong thủy, và Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Riêng ở Cánh Tiên, chỗ đặt tháp còn gắn với một yếu tố thứ tư là nằm ngay giữa lòng kinh thành. Phần sau là cách đọc của thư viện theo phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bản nào về tháp, chỉ để bạn đọc người Việt có chỗ đối chiếu.
Người Việt khi đọc đất một kinh thành thường tìm huyệt, tức chỗ khí tụ nhất, và đặt nơi quan trọng nhất lên đó. Một gò cao gần giữa khu thành, chung quanh là đồng bằng, trong phép xem đất có thể đọc như một huyệt nổi. Đặt đền thờ lên gò ấy, theo lối nhìn Á Đông, là giữ lấy trung tâm của cả tòa thành.
Người Chăm đi tới chỗ ấy bằng một lý khác. Trong vũ trụ quan Ấn Độ Giáo, ngọn núi thiêng đứng ở trung tâm thế giới, và một kinh đô muốn là hình ảnh của trật tự vũ trụ thì cần có ngọn núi ấy ở giữa mình. Ngọn tháp trên gò giữa thành, vì thế, là trục của kinh đô theo nghĩa tôn giáo, không phải theo nghĩa khí mạch.
Hai lối nghĩ gặp nhau ở chữ trung tâm nhưng khác nhau ở chữ vì sao. Phong thủy nói trung tâm là nơi khí tụ, người dựng tháp nói trung tâm là nơi thần ngự. Thư viện để hai câu trả lời đứng cạnh nhau và không đem câu này giải thích thay cho câu kia.
VViệc Thờ Tự Của Một Đền Giữa Kinh Thành
Tháp Cánh Tiên nay là phế tích không còn thờ theo nghi lễ Chăm. Không có nguồn nào ghi người Chăm hôm nay còn làm lễ ở đây. Vì thần chủ còn bàn, thư viện không dựng lại một lịch lễ. Bảng dưới đây chỉ xếp những dấu vết còn thấy, điều mỗi dấu vết gợi ra về việc thờ, và mức chắc chắn của từng điều.
| Dấu vết | Điều gợi ra | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Một cửa thật hướng Đông, ba cửa giả | Tháp là kalan thờ một vật thờ chính, người chủ tế vào qua cửa đông | Chắc, theo lệ chung của đền tháp Chăm |
| Tiền sảnh trước điện thờ | Có một không gian chuyển tiếp để chuẩn bị trước khi vào lòng tháp | Chắc về cấu tạo, phần này nay đã sụt |
| Phù điêu thần bốn tay cưỡi ngỗng Hamsa | Có thể là Brahma hoặc Vishnu, tùy cách nhận diện | Còn bàn |
| Phù điêu được nhận là Shiva | Shiva có mặt trong hệ thờ của đền | Có nguồn báo chí, chưa có chuyên khảo xác nhận |
| Vị trí giữa kinh thành | Đền gắn với vương quyền và triều đình Vijaya | Chắc về vị trí, vai trò cụ thể chưa có bia ký nói |
Cách tháp chừng 2,7 km về phía bắc thành là chùa Thập Tháp Di Đà, một tổ đình Phật Giáo dựng trên nền cụm mười tháp Chăm cũ, có bài riêng. Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn hôm nay chỉ mở ở các đền tháp vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, như tháp Po Klong Garai.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Trên gò cao giữa thành Đồ Bàn cũ (thành Hoàng Đế), thôn Nam Tân, phường An Nhơn (xã Nhơn Hậu cũ, thị xã An Nhơn cũ, tỉnh Bình Định cũ), tỉnh Gia Lai. Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 gộp Đập Đá, Nhơn Mỹ, Nhơn Hậu thành phường An Nhơn
- Đường tới
- Tháp đứng trên gò cao giữa thành Đồ Bàn cũ, thôn Nam Tân (sách cổ chép thôn Nam An), phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai, trước là xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn cũ, tỉnh Bình Định cũ.
- Toạ độ
- 13.9285, 109.0752
Tháp nằm trong khu di tích thành Đồ Bàn cũ, lệ của nơi này là lệ giữ cả hai lớp di tích. Quý vị không đào bới hay nhặt gạch vụn trong khu thành, không trèo lên gò tường thành, không leo lên thân tháp. Các trụ đá chạm dây xoắn và các khối đá góc mái đã phong hóa, xin đừng chạm tay hay tựa lưng vào. Khu tiền sảnh đã sụt, không bước vào phần nền ấy.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Cánh Tiên
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Cánh Tiên thờ ai
Đây là đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm nhưng thần chủ còn bàn. Đợt khai quật năm 2005 tìm được hai phù điêu thần Hindu và Dân tộc và Phát triển cho rằng tháp thờ cả Brahma, Vishnu, Shiva. Báo Đắk Lắk ghi không rõ tháp thờ vị nào, và chưa có nguồn chuyên khảo xác nhận.
Vì sao gọi là tháp Cánh Tiên
Vì ở góc các tầng mái có những khối đá chạm vút cong lên như cánh chim đang bay, dân gian nhìn ra hình cánh tiên (sách Nước non Bình Định chép tên chữ là Tiên Dực, còn Đại Nam nhất thống chí chép là An Nam cổ tháp). Người Pháp thì gọi là Tour de Cuivre (tháp Đồng hay tháp Thau) theo màu gạch đỏ nâu mịn như đồng. Cả hai đều là tên đặt theo hình dáng và sắc gạch, không liên quan tới vị thần được thờ.
Tháp Cánh Tiên nằm ở đâu trong thành Đồ Bàn
Tháp đứng trên gò đất cao khoảng 25 mét gần giữa thành Đồ Bàn cũ, kinh thành Vijaya của Chăm Pa, nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai. Đây là ngọn tháp Chăm duy nhất còn đứng trong lòng kinh thành ấy. Cuối thế kỷ 18 thành được nhà Tây Sơn đắp mở rộng lại và gọi là thành Hoàng Đế.
Tháp Cánh Tiên xây năm nào
Không có bia khởi dựng. Tháp được định niên theo phong cách nghệ thuật Bình Định vào thế kỷ 12. Báo Đắk Lắk gắn tháp với đời vua Jaya Simhavarman III (vua Chế Mân), nhưng vị vua này trị vì cuối thế kỷ 13 sang đầu thế kỷ 14 và gắn với truyền thuyết công chúa Huyền Trân năm 1306, không khớp với niên đại phong cách thế kỷ 12, nên thư viện giữ niên đại thế kỷ 12 theo phong cách kiến trúc.
Tháp Cánh Tiên có gì khác các tháp Chăm khác
Tháp ốp những tảng đá sa thạch chạm hoa văn dây xoắn lên mặt ngoài các trụ góc tường, trong khi tháp phong cách Bình Định thường để cột ốp gạch trơn. Góc diềm mái có khối đá uốn cong như cánh bay. Và đây là ngọn tháp duy nhất còn đứng trong lòng kinh thành Vijaya.