Quý vị bước vào khu đất trống của thành Đồ Bàn cũ, nơi dấu tường thành chỉ còn là những dải đất cao chạy dưới cỏ, và thấy giữa khoảng ấy một gò đất nhô lên, trên gò là một ngọn tháp gạch đỏ nâu. Nhìn lâu vào bốn góc mái, quý vị sẽ hiểu cái tên. Ở mỗi góc các tầng, những khối đá chạm vút cong lên như cánh chim đang dợm bay, nên dân gian gọi là tháp Cánh Tiên.
Đây là một đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm dựng khoảng thế kỷ 12, và là ngọn tháp duy nhất còn đứng trong lòng kinh thành Vijaya. Màu gạch mịn như đồng là lý do người Pháp gọi nó là tháp Đồng. Vị thần từng được thờ trong tháp thì tới nay vẫn còn bàn.
IMột Đền Hindu Giáo Mà Thần Chủ Còn Bàn
Điều chắc chắn là tháp Cánh Tiên là đền tháp của Ấn Độ Giáo Chăm, hay Bàlamôn Chăm, dựng theo lối kalan với một cửa thật hướng Đông. Điều chưa chắc là vị thần chủ. Lòng tháp không còn tượng hay linga tại chỗ, không có bia ghi tên thần, và các nguồn đọc hiện vật theo những hướng khác nhau.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, ba vị thần lớn gồm Brahma chủ việc sinh, Vishnu chủ việc giữ và Shiva chủ việc hủy để tái tạo. Mỗi vị có vật cưỡi riêng: Brahma cưỡi ngỗng thần Hamsa, Vishnu cưỡi chim thần Garuda, Shiva cưỡi bò thần Nandin. Trong nghệ thuật Chăm, vật cưỡi thường là manh mối đầu tiên để nhận diện một phù điêu, và cũng là chỗ dễ đọc nhầm nhất khi phù điêu đã mòn.
Đợt khai quật năm 2005 tìm được hai phù điêu thần Hindu. Theo Dân tộc và Phát triển, một phù điêu là vị thần bốn tay trong thế múa, cầm cung, cưỡi ngỗng thần Hamsa, được báo này nhận là Vishnu. Phù điêu thứ hai lớn hơn, được nhận là Shiva. Từ đó bài báo cho rằng tháp thờ cả ba vị Brahma, Vishnu và Shiva.
Chúng tôi xin nói rõ hai điều. Thứ nhất, trong thần thoại Ấn Độ Giáo, ngỗng Hamsa thường là vật cưỡi của Brahma, không phải của Vishnu, nên việc nhận diện phù điêu thứ nhất còn phải bàn. Thứ hai, Báo Đắk Lắk ghi thẳng là không rõ tháp thờ vị nào, và chưa có nguồn chuyên khảo nào chúng tôi tra được xác nhận thuyết thờ cả ba vị. Vì vậy bài này ghi: đền Hindu giáo, thần chủ còn bàn.
Cái tên Cánh Tiên dễ làm người ta nghĩ tháp thờ một vị tiên nữ, hoặc gắn với một truyền thuyết tiên giáng trần. Không có nguồn nào nói vậy. Đó là tên dân gian của người Việt, đặt theo hình dáng các khối trang trí đá ở góc mái vút cong như cánh bay. Tên tháp Đồng cũng chỉ nói về màu gạch, không có nghĩa tháp làm bằng đồng hay từng có vật thờ bằng đồng.
IINgọn Tháp Trong Lòng Kinh Thành Đồ Bàn
Thành Đồ Bàn là tên người Việt gọi kinh thành của vương quốc Chăm Pa thời Vijaya. Tháp Cánh Tiên đứng trên gò cao gần giữa khu thành ấy. Về sau, cuối thế kỷ 18, thành được đắp lại trên nền cũ và mang tên thành Hoàng Đế, nên hôm nay quý vị đi trong một khu di tích có hai lớp: lớp kinh thành Chăm và lớp thành đắp lại về sau. Ngọn tháp thuộc lớp thứ nhất.
- Thế kỷ 11Kinh đô VijayaTrung tâm của Chăm Pa chuyển về vùng đồng bằng sông Kôn, kinh thành về sau được người Việt gọi là thành Đồ Bàn.
- Thế kỷ 12Dựng thápĐịnh niên theo phong cách nghệ thuật Bình Định, theo Báo Đắk Lắk và Thanh Niên. Không có bia khởi dựng.
- Đầu thế kỷ 20Tên tháp ĐồngNgười Pháp khảo tả và gọi là tháp Đồng vì màu gạch đỏ nâu mịn như đồng, cùng bộ tên với tháp Bạc và tháp Vàng trong vùng.
- 1982Di tích quốc giaBộ Văn hóa Thông tin xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia, theo Thanh Niên.
- 2005Khai quật khảo cổTìm được hai phù điêu thần Hindu, một vị bốn tay cưỡi ngỗng Hamsa và một vị được nhận là Shiva.
- 2025Địa giới mớiXã Nhơn Hậu cũ cùng Đập Đá và Nhơn Mỹ gộp thành phường An Nhơn theo Nghị quyết 1664 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, thuộc tỉnh Gia Lai.
Nguồn vênh nhau ở ba chỗ. Về đời vua, Báo Đắk Lắk viết tháp dựng thế kỷ 12 dưới thời vua Jaya Simhavarman III. Nhưng vị vua này trị vì vào cuối thế kỷ 13 sang đầu thế kỷ 14, nên hai mốc ấy không khớp nhau. Chúng tôi giữ niên đại thế kỷ 12 định theo phong cách và không gắn tháp với đời vua nào. Về tên thôn, bảng dữ kiện của thư viện ghi thôn Nam Tân, Dân tộc và Phát triển ghi thôn Nam An. Về vị trí đá sa thạch, Báo Đắk Lắk ghi đá ốp kín phần ngoài các trụ góc và làm diềm mái, còn một bài của Thanh Niên nói tới cột ốp đá chạm dây xoắn mà không nói rõ ở mặt nào.
IIIGóc Mái Đá Và Cột Ốp Dây Xoắn
Tháp mặt bằng vuông, mỗi cạnh chừng 10 mét, cao khoảng 20 mét, gồm bốn tầng thu nhỏ dần, mỗi tầng có bốn tháp góc. Bốn mặt có cửa vòm nhọn vút lên, cửa đông thông vào lòng tháp, ba cửa kia là cửa giả. Theo Báo Đắk Lắk, tháp gồm hai phần tiền sảnh và điện thờ, phần tiền sảnh nay đã sụt lún.
Các khối đá sa thạch lớn gia cố và ốp các trụ góc tường, theo Dân tộc và Phát triển và Báo Đắk Lắk. Gạch và đá đứng cạnh nhau trên cùng một thân tháp.
Cột ốp có hoa văn dây xoắn uốn lượn xếp lớp đối xứng. Tháp Chăm phong cách Bình Định thường để cột ốp trơn, nên lớp chạm này là điều ít gặp.
Ở góc các tầng, những khối đá chạm uốn cong vươn lên. Dân gian nhìn ra cánh tiên, các bản giới thiệu tả như cánh chim hay lá cuốn.
Gạch nung đỏ nâu, mặt mịn, sau nhiều thế kỷ vẫn giữ được ánh như đồng. Đây là gốc của tên tháp Đồng.
Phần tiền sảnh phía trước điện thờ nay đã sụt lún, theo Báo Đắk Lắk, nên lối vào không còn nguyên dáng cũ.
Về phong cách, tháp thuộc lớp Bình Định, những dấu hiệu chung của lớp này được giới thiệu kỹ ở bài tháp Bánh Ít. Báo Đắk Lắk còn ghi tháp có ảnh hưởng Khmer, do hai nền văn hóa Chăm và Khmer giao thoa mạnh ở thế kỷ 12. Ảnh hưởng về mô típ không có nghĩa người Khmer dựng tháp. Chuyện ấy đã được nói ở bài tháp Dương Long, nơi lối ghép đá vào gạch còn đậm hơn.
Nét riêng của Cánh Tiên nằm ở chỗ ít tháp Bình Định nào vừa để thân gạch trơn theo lệ, vừa ốp đá chạm hoa văn lên các trụ. Đứng gần chân tháp, quý vị sẽ thấy vân đá xám khác hẳn thớ gạch đỏ ngay bên cạnh.
IVThế Đất Và Hướng
Trước hết là lệ của người dựng tháp. Đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm mở cửa chính về hướng Đông để đón mặt trời, đứng trên gò hay đồi vì chính nó là hình ngọn núi thiêng, và chỗ dựng đền thường gắn với núi và nguồn nước. Người Chăm không dùng phong thủy, và Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Riêng ở Cánh Tiên, chỗ đặt tháp còn gắn với một thứ thứ tư: nó nằm trong kinh thành. Phần sau là cách đọc của thư viện theo phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bản nào về tháp, chỉ để bạn đọc người Việt có chỗ đối chiếu.
Người Việt khi đọc đất một kinh thành thường tìm huyệt, tức chỗ khí tụ nhất, và đặt nơi quan trọng nhất lên đó. Một gò cao gần giữa khu thành, chung quanh là đồng bằng, trong phép xem đất có thể đọc như một huyệt nổi. Đặt đền thờ lên gò ấy, theo lối nhìn Á Đông, là giữ lấy trung tâm của cả tòa thành.
Người Chăm đi tới chỗ ấy bằng một lý khác. Trong vũ trụ quan Ấn Độ Giáo, ngọn núi thiêng đứng ở trung tâm thế giới, và một kinh đô muốn là hình ảnh của trật tự vũ trụ thì cần có ngọn núi ấy ở giữa mình. Ngọn tháp trên gò giữa thành, vì thế, là trục của kinh đô theo nghĩa tôn giáo, không phải theo nghĩa khí mạch.
Hai lối nghĩ gặp nhau ở chữ trung tâm nhưng khác nhau ở chữ vì sao. Phong thủy nói trung tâm là nơi khí tụ, người dựng tháp nói trung tâm là nơi thần ngự. Chúng tôi để hai câu trả lời đứng cạnh nhau và không đem câu này giải thích thay cho câu kia.
VViệc Thờ Tự Của Một Đền Giữa Kinh Thành
Tháp Cánh Tiên nay là phế tích không còn thờ theo nghi lễ Chăm. Không có nguồn nào ghi người Chăm hôm nay còn làm lễ ở đây. Vì thần chủ còn bàn, chúng tôi không dựng lại một lịch lễ. Bảng dưới đây chỉ xếp những dấu vết còn thấy, điều mỗi dấu vết gợi ra về việc thờ, và mức chắc chắn của từng điều.
| Dấu vết | Điều gợi ra | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Một cửa thật hướng Đông, ba cửa giả | Tháp là kalan thờ một vật thờ chính, người chủ tế vào qua cửa đông | Chắc, theo lệ chung của đền tháp Chăm |
| Tiền sảnh trước điện thờ | Có một không gian chuyển tiếp để chuẩn bị trước khi vào lòng tháp | Chắc về cấu tạo, phần này nay đã sụt |
| Phù điêu thần bốn tay cưỡi ngỗng Hamsa | Có thể là Brahma hoặc Vishnu, tùy cách nhận diện | Còn bàn |
| Phù điêu được nhận là Shiva | Shiva có mặt trong hệ thờ của đền | Có nguồn báo chí, chưa có chuyên khảo xác nhận |
| Vị trí giữa kinh thành | Đền gắn với vương quyền và triều đình Vijaya | Chắc về vị trí, vai trò cụ thể chưa có bia ký nói |
Cách tháp chừng 2,7 km về phía bắc thành là chùa Thập Tháp Di Đà, một tổ đình Phật Giáo dựng trên nền tháp Chăm cũ, có bài riêng. Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn hôm nay chỉ mở ở các đền tháp vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, như tháp Po Klong Garai.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Trên gò cao giữa thành Đồ Bàn cũ (thành Hoàng Đế), thôn Nam Tân, phường An Nhơn (xã Nhơn Hậu cũ, thị xã An Nhơn cũ, tỉnh Bình Định cũ), tỉnh Gia Lai. Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 gộp Đập Đá, Nhơn Mỹ, Nhơn Hậu thành phường An Nhơn
- Đường tới
- Tháp đứng trên gò cao giữa thành Đồ Bàn cũ, thôn Nam Tân, phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai, trước là xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn cũ, tỉnh Bình Định cũ.
- Toạ độ
- 13.9285, 109.0752
Tháp nằm trong khu di tích thành Đồ Bàn cũ, lệ của nơi này là lệ giữ cả hai lớp di tích. Quý vị không đào bới hay nhặt gạch vụn trong khu thành, không trèo lên gò tường thành, không leo lên thân tháp. Các trụ đá chạm dây xoắn và các khối đá góc mái đã phong hóa, xin đừng chạm tay hay tựa lưng vào. Khu tiền sảnh đã sụt, không bước vào phần nền ấy.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Cánh Tiên
Contribute photos, information or video for Canh Tien Cham TowerThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Cánh Tiên thờ ai
Đây là đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm nhưng thần chủ còn bàn. Đợt khai quật năm 2005 tìm được hai phù điêu thần Hindu và Dân tộc và Phát triển cho rằng tháp thờ cả Brahma, Vishnu, Shiva. Báo Đắk Lắk ghi không rõ tháp thờ vị nào, và chưa có nguồn chuyên khảo xác nhận.
Vì sao gọi là tháp Cánh Tiên
Vì ở góc các tầng mái có những khối đá chạm vút cong lên như cánh chim đang bay, dân gian nhìn ra hình cánh tiên. Người Pháp thì gọi là tháp Đồng, theo màu gạch đỏ nâu mịn như đồng. Cả hai đều là tên đặt theo hình dáng, không liên quan tới vị thần được thờ.
Tháp Cánh Tiên nằm ở đâu trong thành Đồ Bàn
Tháp đứng trên gò cao gần giữa thành Đồ Bàn cũ, kinh thành Vijaya của Chăm Pa, nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai. Đây là ngọn tháp Chăm duy nhất còn đứng trong lòng kinh thành ấy. Cuối thế kỷ 18 thành được đắp lại và gọi là thành Hoàng Đế.
Tháp Cánh Tiên xây năm nào
Không có bia khởi dựng. Tháp được định niên theo phong cách nghệ thuật Bình Định vào thế kỷ 12. Báo Đắk Lắk gắn tháp với đời vua Jaya Simhavarman III, nhưng vị vua này trị vì cuối thế kỷ 13, không khớp với niên đại phong cách, nên chúng tôi không gắn tháp với đời vua nào.
Tháp Cánh Tiên có gì khác các tháp Chăm khác
Tháp ốp đá sa thạch lên các trụ góc và cột ốp, chạm hoa văn dây xoắn, trong khi tháp phong cách Bình Định thường để cột ốp trơn. Góc mái có khối đá uốn cong như cánh bay. Và đây là tháp duy nhất nằm trong lòng kinh thành Vijaya.