Qua tam quan, qua ao sen, quý vị sẽ thấy ngọn tháp trước khi thấy chùa. Tháp vuông, mười bốn tầng, cao gần hai mươi mét, tầng dưới bằng đá xám, các tầng trên bằng gạch nung đỏ đã sẫm lại, mỗi tầng mở bốn cửa vòm, trên đỉnh là búp sen đá. Đứng sát chân tháp, nhìn lên, quý vị sẽ thấy các tầng thu nhỏ dần đều đặn như một cây nến. Ngọn tháp ấy đã đứng trên đất này hơn bảy trăm năm.
Tháp không phải để trang trí. Theo tư liệu của chùa và các nguồn nghiên cứu, bên trong tháp đặt một phần xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông, vị vua đã nhường ngôi, lên núi Yên Tử xuất gia và lập ra Thiền phái Trúc Lâm. Trong chùa, ở gian giữa, pho tượng ngài nằm nghiêng nhập Niết Bàn, hai bên là hai vị tổ kế thừa. Vì thế người tu theo Trúc Lâm coi Phổ Minh là một chốn tổ ở đồng bằng, bên cạnh chốn tổ trên núi Yên Tử.
ITrúc Lâm Thời Trần Và Ba Vị Tổ
Thiền phái Trúc Lâm là dòng thiền do người Việt lập ra, không phải truyền từ một tổ sư nước ngoài. Người lập là vua Trần Nhân Tông, sau khi nhường ngôi đã lên núi Yên Tử xuất gia, pháp hiệu Hương Vân Đại Đầu Đà, người đời tôn là Phật hoàng và Điều Ngự Giác Hoàng. Dòng thiền này gom các dòng thiền có trước ở Đại Việt về một mối, và truyền qua ba đời tổ mà sử Phật giáo gọi là Trúc Lâm Tam Tổ.
Vua thứ ba nhà Trần, xuất gia ở Yên Tử, lập Thiền phái Trúc Lâm, nhập Niết Bàn năm 1308 tại am Ngọa Vân.
Thiền sư Pháp Loa, được Sơ tổ truyền y bát, người tổ chức lại tăng đoàn và in ấn kinh sách cho Trúc Lâm.
Thiền sư Huyền Quang, vốn đỗ đạt ra làm quan rồi xuất gia, nối Pháp Loa làm tổ thứ ba, nổi về thơ thiền.
Tinh thần của Trúc Lâm thời Trần gói trong một câu của chính Trần Nhân Tông: cư trần lạc đạo, ở giữa cõi đời mà vui với đạo. Thiền ở đây không đòi người tu phải bỏ việc đời mới tu được. Vua vẫn trị nước, người làm ruộng vẫn làm ruộng, việc chính là giữ tâm không bị cảnh kéo đi. Đó là lý do một nhà vua có thể vừa lãnh việc nước vừa là thiền sư, và cũng là lý do đất hành cung như Thiên Trường lại có một ngôi chùa lớn đến thế.
Cần tách hai chữ Trúc Lâm. Trúc Lâm thời Trần là dòng thiền của Tam Tổ ở thế kỷ 13 và 14, sau đó mạch truyền thưa dần qua các thế kỷ. Thiền phái Trúc Lâm hiện đại là thiền phái do Hòa thượng Thích Thanh Từ lập trong thế kỷ 20, lấy Tam Tổ làm nguồn và tông chỉ, có tổ đình là Thiền viện Thường Chiếu. Chùa Phổ Minh thuộc lớp thứ nhất: đây là chùa của chính thời Tam Tổ, không phải một thiền viện của thiền phái hiện đại.
IINgôi Chùa Của Đất Thiên Trường
Phổ Minh gắn với phủ Thiên Trường, đất Tức Mặc quê gốc họ Trần. Phần hành cung và các vua Trần đã được kể ở bài đền Trần Nam Định. Bài này chỉ theo mạch Phật giáo: ngôi chùa lớn lên cùng nếp thiền của nhà Trần, rồi thành nơi giữ xá lợi vị tổ Trúc Lâm.
- Thời LýCó chùa theo truyền ngônTư liệu địa phương ghi chùa có từ thời Lý, trước khi nhà Trần mở rộng.
- 1262Mở rộng dưới đời Trần Thánh TôngNăm Thiệu Long thứ 5, cùng lúc dựng các cung ở Thiên Trường, chùa được mở rộng ở phía tây cung Trùng Quang.
- 1299Trúc Lâm ra đờiTrần Nhân Tông lên Yên Tử tu hành, dòng thiền Trúc Lâm thành hình từ đây.
- 1303Hội Vô Lượng ở Phổ MinhPhật hoàng mở hội Vô Lượng tại chùa, bố thí cho người nghèo và giảng pháp. Đây là dấu mốc gắn trực tiếp Sơ tổ Trúc Lâm với ngôi chùa.
- 1305 hoặc 1308Dựng thápVua Trần Anh Tông cho dựng tháp. Nguồn vênh về năm, chi tiết nêu ngay dưới.
- 1668Bia Cảnh TrịTấm bia niên hiệu Cảnh Trị thứ 6 ghi lại một lần tu sửa chùa thời Lê.
- 1796Đúc chuôngQuả chuông đồng niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 4 còn giữ ở chùa.
- 2012Di tích quốc gia đặc biệtXếp chung với đền Trần theo Quyết định 1419/QĐ-TTg ngày 27 tháng 9 năm 2012.
Về năm dựng tháp, nguồn vênh nhau, xin viết thẳng. VietnamPlus và tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi năm 1305, dựa vào dòng chữ Hưng Long thập tam niên, tức năm thứ 13 niên hiệu Hưng Long, in trên gạch tháp. Trang Chốn Thiêng ghi năm 1308. Chỗ khó là Trần Nhân Tông nhập Niết Bàn năm 1308, nên nếu tháp dựng để đặt xá lợi thì tháp phải xong vào năm ấy hoặc sau. Có thể gạch được nung năm 1305 rồi tháp mới xây hoặc hoàn tất sau khi Phật hoàng mất, nhưng thư viện chưa thấy tài liệu nào nói dứt điểm, nên ghi cả hai năm.
IIINgọn Tháp Và Gian Thờ Tam Tổ
Chùa dàn trên một trục: tam quan, ao sen, nhà bia, tháp, sân, rồi chùa chính gồm tiền đường chín gian, thiêu hương và thượng điện, sau nữa là hành lang, hậu điện, phủ Mẫu, nhà Tổ, tăng phòng và khu tháp mộ. Ngọn tháp đứng giữa trục, trước chùa chính, nên ai vào chùa cũng phải đi qua chân tháp.
Tháp Phổ Minh
Tháp mười bốn tầng, mặt bằng vuông. Đế và tầng thứ nhất làm bằng đá xanh, đế chạm cánh sen và rồng thời Trần. Các tầng trên xây gạch nung đỏ, thu nhỏ dần lên cao, mỗi tầng bốn cửa vòm. Đỉnh là búp sen đá năm lớp cánh. Đây là một trong số ít công trình thời Trần còn đứng tới hôm nay.
Theo Chốn Thiêng và tạp chí Nghiên cứu Phật học, sau khi Trần Nhân Tông nhập Niết Bàn, vua Trần Anh Tông cho làm một cỗ kiệu bát cống bằng đá, đem bảy trong số hai mươi mốt hạt xá lợi của vua cha đặt vào đó, rồi xây tháp lên trên. Tháp vì thế là một tháp xá lợi, tức mộ tháp của một vị tổ, chứ không phải tháp cảnh.
Về kích thước đế tháp, nguồn cũng vênh. Tạp chí Nghiên cứu Phật học và bài đền Trần Nam Định của thư viện ghi mỗi cạnh 5,20 mét, Chốn Thiêng ghi 5,21 mét. VietnamPlus lại ghi mỗi cạnh 8,6 mét. Chênh lệch lớn như vậy có thể do một bên đo thân tháp tầng một, một bên đo cả bệ đá bao ngoài, nhưng chưa nguồn nào nói rõ mình đo chỗ nào. Thư viện ghi cả hai con số.
Bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ
Ở gian giữa chùa là bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ, tạc bằng gỗ, sơn son thếp vàng, niên đại thế kỷ 17. Tượng Trần Nhân Tông nằm nghiêng trong tư thế nhập Niết Bàn ở giữa, Pháp Loa ở bên trái, Huyền Quang ở bên phải. Theo báo Dân Trí, đầu tượng Phật hoàng quay về phía đông, phía đền Trần, ý hướng về cội nguồn. Bộ tượng được công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 41/QĐ-TTg ngày 30 tháng 1 năm 2023.
Tượng một vị vua nằm nhập Niết Bàn theo dáng tượng Phật Thích Ca nhập Niết Bàn là điều hiếm trong điêu khắc Phật giáo Việt Nam. Nó cho thấy người đời sau không chỉ nhớ Trần Nhân Tông như một vị vua, mà thờ ngài như một vị Phật của đất Việt.
Về vạc Phổ Minh, một trong An Nam tứ đại khí, nhiều người đến chùa vẫn đi tìm chiếc vạc. Vạc không còn, nay trong sân chùa chỉ còn các khối đá chân đỡ vạc. Chùa không trưng bày bản phục dựng nào.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bia hay hồ sơ di tích của chùa. Tư liệu chỉ ghi chùa nằm ở phía tây khu đền Trần và đầu tượng Phật hoàng quay về phía đông. Phần còn lại là kiến giải.
Điều đầu tiên đáng nói là chỗ đứng của chùa không do thầy địa lý chọn riêng. Theo sử, năm 1262 chùa được mở rộng ở phía tây cung Trùng Quang, tức đặt theo vị trí của hành cung. Trong lối xếp cung điện cổ, phía tây là phía của sự thu lại, của lúc mặt trời lặn. Một ngôi chùa đặt ở phía tây cung các Thượng hoàng, nơi những vị vua đã nhường ngôi về nghỉ, là đặt đúng nghĩa: chỗ của người đã buông việc đời mà quay về đạo.
Xét về nước, đất Thiên Trường thuộc châu thổ sông Hồng, phẳng và nhiều kênh rạch. Ao sen trước tháp giữ vai trò minh đường có thủy tụ, bù cho chỗ thiếu núi của đồng bằng. Nước trước, tháp giữa, chùa sau: đó là một trục khép kín theo lối chùa cổ Bắc Bộ.
Về tháp, một khối cao đứng giữa đồng bằng tự nó làm thành chỗ tựa. Nơi không có núi thì người xưa dựng tháp làm núi. Tháp Phổ Minh cao gần hai mươi mét, giữa vùng đất không có gò đồi nào, đóng vai trò ấy, và vì trong tháp có xá lợi, chỗ tựa ấy cũng là chỗ tựa của cả dòng thiền.
Cuối cùng là hướng của pho tượng. Đầu tượng Phật hoàng quay về đông, về phía đền thờ tổ tiên họ Trần. Đọc theo lối cổ truyền, đây là cách gắn hai lớp gốc với nhau: gốc huyết thống ở phía đền, gốc đạo ở phía tháp. Một vị vua đi tu vẫn không quay lưng với tổ tiên, và cách đặt tượng nói điều ấy bằng hướng.
VLễ Trong Năm
Phổ Minh giữ các ngày lễ chung của nhà Phật và ngày tưởng niệm Sơ tổ Trúc Lâm. Đại lễ tưởng niệm Phật hoàng của cả hệ Trúc Lâm tổ chức chính ở Yên Tử, còn ở Phổ Minh là nơi có tháp xá lợi, người đi lễ đến dâng hương dưới chân tháp.
| Thời điểm âm lịch | Lễ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tháng Giêng | Lễ đầu năm | Dịp hội xuân của khu đền Trần, người về Thiên Trường thường lên cả chùa Phổ Minh dâng hương. |
| Rằm tháng 4 | Phật Đản | Lễ mừng ngày Đức Phật đản sinh, chung cho mọi chùa Bắc Tông. |
| Rằm tháng 7 | Vu Lan | Lễ báo hiếu cha mẹ, cúng thí thực. |
| Đầu tháng 11 | Tưởng niệm Phật hoàng nhập Niết Bàn | Kỷ niệm ngày Trần Nhân Tông nhập Niết Bàn năm 1308. Đại lễ ở Yên Tử tổ chức vào mùng 1 tháng 11. |
Người theo Trúc Lâm thường đi theo một vòng: lên Yên Tử, nơi Sơ tổ tu và nhập Niết Bàn, rồi về Phổ Minh, nơi xá lợi của ngài được đặt trong tháp. Hai nơi một núi một đồng, cùng một vị tổ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phường Nam Định (phường Lộc Vượng cũ, thành phố Nam Định cũ), tỉnh Ninh Bình
- Đường tới
- Chùa ở phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình, trên đất Thiên Trường thuộc phường Lộc Vượng cũ, phía tây khu đền Trần. Sở Du lịch Ninh Bình ghi chùa cách đền Trần chừng 300 mét, đi bộ được.
- Toạ độ
- 20.4542, 106.1632
Chùa là nơi thờ tự đang hoạt động và là di tích quốc gia đặc biệt. Lệ thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào các gian thờ, đi nhẹ nói khẽ trước bộ tượng Tam Tổ. Không leo lên bệ tháp, không chạm tay vào đế đá chạm và gạch tháp đời Trần. Dâng hương ở nơi chùa đặt lư, không cắm hương vào khe tháp. Muốn chụp ảnh trong chùa, xin hỏi người trông coi trước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Phổ Minh
Contribute photos, information or video for Pho Minh PagodaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Phổ Minh thuộc thiền phái nào
Thuộc Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, dòng thiền do Phật hoàng Trần Nhân Tông lập. Chùa thờ Trúc Lâm Tam Tổ và giữ tháp xá lợi của Sơ tổ. Đây không phải thiền viện của Thiền phái Trúc Lâm hiện đại do Hòa thượng Thích Thanh Từ lập trong thế kỷ 20.
Tháp Phổ Minh xây năm nào
Nguồn vênh nhau. VietnamPlus và tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi năm 1305, dựa vào chữ Hưng Long thập tam niên trên gạch tháp. Chốn Thiêng ghi năm 1308, năm Trần Nhân Tông nhập Niết Bàn. Cả hai nguồn đều nói tháp dựng dưới đời Trần Anh Tông.
Trong tháp Phổ Minh có gì
Theo tư liệu của chùa, vua Trần Anh Tông đem bảy trong số hai mươi mốt hạt xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông đặt trong một cỗ kiệu bát cống bằng đá, rồi xây tháp lên trên. Tháp vì thế là tháp xá lợi, mộ tháp của vị tổ Trúc Lâm.
Trúc Lâm Tam Tổ là ai
Là ba vị tổ đầu của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần: Sơ tổ Trần Nhân Tông, Nhị tổ Pháp Loa và Tam tổ Huyền Quang. Bộ tượng Tam Tổ ở chùa Phổ Minh bằng gỗ sơn son thếp vàng, thế kỷ 17, được công nhận bảo vật quốc gia năm 2023.
Đế tháp Phổ Minh rộng bao nhiêu
Nguồn ghi khác nhau. Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi mỗi cạnh 5,20 mét, Chốn Thiêng ghi 5,21 mét, còn VietnamPlus ghi 8,6 mét. Chưa nguồn nào nói rõ đo thân tháp hay đo cả bệ đá bao ngoài, nên thư viện ghi cả hai con số.