Tới vàm sông Ô Môn, chỗ con sông này đổ ra sông Hậu, quý vị gặp một khuôn viên rộng, cây cổ thụ che kín, giữa là một chánh điện sơn vàng, mái ba lớp chồng nhau, hai đầu hồi vươn cao. Dưới mái, tượng tiên nữ Kâyno đỡ đầu cột, tượng chim thần giang cánh. Trong khuôn viên có những ngọn tháp cốt, và một ngọn cũ hơn hẳn, xây bằng thứ đá ong sẫm màu mà người đi chùa ít khi gặp.
Đây là chùa Pôthi Somrôn, người trong vùng quen gọi là chùa Ô Môn. Theo lời kể của các bậc tiền nhân, chùa khởi dựng từ năm 1735 bằng cây lá, rồi qua hai lần làm lại mới thành ngôi hôm nay. Chùa sinh hoạt theo Phật Giáo Nam Tông Khmer, là nơi tu học của chư tăng, trung tâm sinh hoạt của cộng đồng Khmer Ô Môn và nằm liền kề Học viện Phật giáo Nam tông Khmer.
ITên Gọi Và Tông Phái
Tên chùa được viết nhiều cách gồm Pôthi Somrôn, Pôthi Sômrôn hoặc Pothisomron. Báo Nhân Dân ghi tên gọi xuất phát từ việc khuôn viên chùa trồng nhiều cây somrôn. Chữ pôthi thường được hiểu là cách người Khmer đọc chữ bodhi, tức bồ đề, và trong sân chùa quả có cây bồ đề cổ thụ cùng cây thị lâu năm và cây vô ưu trồng từ năm 1969. Người Việt ở Cần Thơ thì gọi đơn giản theo địa danh là chùa Ô Môn.
Tông phái, nói ngắn. Chùa thuộc Phật Giáo Nam Tông Khmer, giữ Tam Tạng Pali, chỉ thờ Đức Phật Thích Ca, chư tăng giữ giới luật tỳ khưu Pali, chùa gắn với cộng đồng Khmer quanh vùng. Nam Tông Khmer không đặt pháp danh theo bài kệ như các dòng Bắc Tông, nên ở đây không có dòng kệ để chép. Phần nói kỹ về dòng này, về sala, về các cột Sima quanh chánh điện, thư viện đã viết trong bài chùa Kh'leang và bài chùa Dơi.
Vị sư khai sơn chưa có tư liệu ghi tên. Về số đời trụ trì, Chốn Thiêng và trang phatgiao.org.vn ghi chùa đã qua hai mươi đời trụ trì, trong khi Báo Cần Thơ ghi mười ba đời hòa thượng trụ trì. Về vị trí, Tạp chí Nghiên cứu Phật học và Chốn Thiêng ghi chùa dựng lần đầu ở vàm Ô Môn, sau dời về vùng Bo Rích rồi mới dời về bên rạch Chùa như hôm nay. Người gắn với ngôi chánh điện hiện nay là Hòa thượng Thạch Khiêng, vị trụ trì đã thỉnh bản thiết kế từ Phnôm Pênh năm 1950 với sự trợ duyên tài chính của thương gia Dương Muol. Từ năm 1988, chùa do Hòa thượng Đào Như trụ trì, vị giáo phẩm vào tu tại chùa từ năm mười hai tuổi và gắn với việc xây dựng Học viện Phật giáo Nam tông Khmer ngay cạnh chùa.
Vài trang du lịch ghi chùa Pôthi Somrôn thuộc Hậu Giang. Không đúng. Chùa ở vàm sông Ô Môn, thuộc Cần Thơ cũ chứ không thuộc Hậu Giang cũ. Báo Cần Thơ và Tạp chí Nghiên cứu Phật học cùng ghi địa chỉ khu vực 4, phường Châu Văn Liêm, quận Ô Môn, phường ấy nay nhập vào phường Ô Môn, thành phố Cần Thơ. Chỗ nhầm có lẽ vì hai tỉnh cũ giáp nhau và cùng có nhiều chùa Khmer.
IIBa Lần Dựng Chùa
Lịch sử chùa đi qua ba chất liệu gồm cây lá, gỗ quý, rồi gạch và bê tông. Mốc đầu là lời kể của tiền nhân, không phải văn bản đương thời, nên quý vị nên đọc năm 1735 như một niên đại truyền khẩu. Mốc 1856 thì có hiện vật đi kèm khi đôi cánh én gỗ làm năm ấy vẫn còn giữ ở chùa.
- 1735Khởi dựng bằng cây láTheo lời kể của các bậc tiền nhân, chùa được dựng lần đầu bằng cây lá ở vàm Ô Môn, sau dời qua vùng Bo Rích rồi mới định cư bên rạch Chùa như hiện nay.
- 1856Dựng bằng gỗ quýChùa được làm lại bằng các thứ gỗ quý gồm căm xe, cà chất, thao lao và lợp ngói vảy cá. Đôi cánh én gỗ chạm năm này còn giữ tới nay.
- 1885Tạc tượng PhậtMột pho tượng Phật được tạc trong năm này, theo Báo Cần Thơ.
- 1950Khởi công chánh điện mớiTháng 6 năm 1950, chánh điện hiện nay khởi công theo bản thiết kế Hòa thượng Thạch Khiêng thỉnh từ các kiến trúc sư ở Phnôm Pênh, có thương gia Dương Muol phát tâm tài trợ.
- 1952Hoàn thành chánh điệnChánh điện xây xong, sau đó chùa dựng tiếp tăng xá hai tầng bằng bê tông cốt thép năm 1954 và giảng đường từ năm 1961 tới năm 1964.
- 2006Di tích cấp thành phốNgày 13 tháng 4 năm 2006, đúng dịp Tết Chôl Chnăm Thmây, chùa đón bằng công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp thành phố Cần Thơ.
Điều đáng để ý là lớp hiện vật cũ vẫn ở lại cùng ngôi chánh điện mới. Đôi cánh én năm 1856, pho tượng năm 1885, bộ tượng gỗ gần hai trăm năm, tháp cốt từ thế kỷ 18, tất cả đều có trước chánh điện hiện nay, và được giữ trong cùng một khuôn viên.
IIIChánh Điện Và Hiện Vật
Về diện tích khuôn viên, Báo Cần Thơ và Chốn Thiêng ghi rộng hơn 8.600 mét vuông, còn Tạp chí Nghiên cứu Phật học dẫn số liệu đo đạc địa chính năm 2004 là 8.500 mét vuông. Chánh điện đặt trên nền cao 0,9 mét, rộng ba gian, dài bảy gian, hành lang bao quanh có hai mươi hai cột vuông đỡ mái. Tạp chí Nghiên cứu Phật học giải thích lối dùng số lẻ ở số gian và số bậc tam cấp là nếp riêng của chùa Khmer, đồng thời chỉ ra nét khác biệt của chánh điện Pôthi Somrôn là mái chỉ xếp ba lớp chồng lên nhau chứ không làm tháp nhọn ở đỉnh giữa như nhiều chùa Khmer khác. Bốn cửa chính mở ở hai đầu Đông và Tây, hai bên vách Nam và Bắc mở các hàng cửa sổ vòm hình lá bồ đề. Trên các bộ phận gỗ là những mảng chạm kể tích đời Đức Phật.
Tượng thần bốn mặt, người Khmer gọi là Maraprum, tức Phạm Thiên, đặt trên đỉnh các trụ hàng rào bao quanh chánh điện và những vị trí cao, bốn mặt nhìn ra bốn phương.
Tượng tiên nữ nửa người nửa chim, hai tay đỡ đầu cột và đầu mái quanh hành lang chánh điện, dáng như đang bay.
Hình chim thần mình người đầu chim, giang cánh đỡ diềm mái, cùng họ với Garuda trong thần thoại Ấn Độ.
Lan can năm đầu rắn dọc bậc lên chánh điện và hình rắn uốn trên bờ mái, tượng cho sự che chở Đức Phật.
Đọc nghĩa các chi tiết theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học. Mái chánh điện chia ba nếp được giải là ba cõi Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới trong vũ trụ quan nhà Phật. Bốn cửa chính mở hai đầu Đông và Tây được giải là tứ thánh đạo và tứ thánh quả của người tu. Các mảng phù điêu hình lá bồ đề trên vòm cửa sổ và giữa các tầng mái tượng cho sự giác ngộ và sự che chở. Tượng Kâyno đỡ đầu mái tượng cho cái đẹp chóng qua của cõi đời, còn lan can rắn Naga năm đầu tượng cho sự thanh lọc khi bước lên nơi thờ Phật. Đây là cách đọc của người nghiên cứu, người đi lễ không cần biết hết mới vào được chùa, nhưng biết thì nhìn mái chùa sẽ thấy nhiều hơn một lớp trang trí.
| Hiện vật | Niên đại | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đôi cánh én gỗ | 1856 | Cùng đợt dựng chùa bằng gỗ quý, còn giữ tới nay |
| Kinh lá buông | Nhiều đời | Hơn một trăm bộ kinh, chép trên lá buông |
| Tượng gỗ | Gần 200 năm | Mười bảy pho tượng gỗ |
| Tượng Phật | 1885 | Tạc trong năm này, theo Báo Cần Thơ |
| Tháp cốt | Thế kỷ 18 | Xây bằng ô dước, đá ong, gạch thẻ, chứa hài cốt nhiều thế hệ Phật tử |
| Ghe ngo gỗ | Chưa rõ | Chiếc ghe đuôi dài bằng gỗ giữ trong khuôn viên chùa |
Nhiều người nghĩ ngọn tháp đá ong là tháp thờ xá lợi. Theo Báo Cần Thơ, đó là tháp cốt, nơi giữ hài cốt của nhiều Phật tử qua nhiều thế hệ. Chất liệu ô dước, đá ong và gạch thẻ là lối xây của thế kỷ 18, hiếm gặp ở các chùa Khmer khác trong vùng, và làm ngọn tháp này thành hiện vật cũ nhất còn đứng trong khuôn viên.
Để hiểu vì sao tháp cốt đứng ngay trong sân chùa, quý vị cần biết một nếp của người Khmer Nam Bộ là người mất thường được hỏa táng, tro cốt đưa vào tháp trong khuôn viên chùa của phum mình. Ngôi chùa vì thế giữ cả người sống lẫn người đã khuất của cộng đồng, và ngọn tháp đá ong ở Pôthi Somrôn là chứng tích cho thấy nếp ấy ở vàm sông Ô Môn đã có từ thế kỷ 18.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bản của chùa. Phật Giáo Nam Tông Khmer không chọn đất theo phong thủy. Chánh điện Pôthi Somrôn quay về hướng Đông theo nếp riêng của chùa Khmer vì người Phật tử Khmer tin Đức Phật luôn nhìn về phương Đông để độ chúng sinh. Những dòng dưới đây chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối nhìn của người Việt.
Chữ quan trọng nhất là vàm. Vàm là chỗ một con sông nhỏ đổ vào sông lớn, và chùa đứng ở vùng vàm sông Ô Môn, nơi con sông này gặp sông Hậu và nối với rạch Chùa. Trong phép xem đất của vùng sông nước, chỗ hai dòng gặp nhau là chỗ thủy tụ khi nước đổi dòng, chậm lại, phù sa lắng xuống, đất bồi dày. Người xưa chuộng dựng nơi thờ ở đầu vàm vì đó là chỗ thuyền bè qua lại phải nhìn thấy, và là chỗ đất màu mở.
Về hướng Đông, lối nhìn cổ truyền của người Việt coi phương Đông thuộc hành Mộc, khí sinh sôi, nơi mặt trời lên. Chánh điện quay về Đông đón nắng sớm thẳng vào cửa chính. Người Khmer quay chánh điện về Đông vì lý do của đạo chứ không vì phong thủy, hai lối nghĩ chỉ tình cờ gặp nhau ở cùng một hướng.
Về cây, khuôn viên giữ nhiều cây cổ thụ, trong đó có cây bồ đề cổ, cội thị già, cây vô ưu và những cây somrôn đã cho chùa cái tên. Phong thủy coi vòm cây dày quanh nơi thờ là lớp áo giữ khí, và ở vùng đất trống của đồng bằng, rặng cây quanh chùa Khmer thường là dấu hiệu đầu tiên người ta thấy từ xa trên sông.
VLễ Hội Và Sinh Hoạt
Như mọi chùa Khmer, Pôthi Somrôn là nơi đồng bào Khmer Ô Môn tụ về trong các lễ lớn của năm. Chốn Thiêng ghi dịp lễ cúng trăng hằng năm, chùa có các hoạt động văn hóa, thể thao và nghi lễ. Ý nghĩa từng lễ đã nói kỹ trong bài chùa Kh'leang, ở đây chỉ ghi ngày.
| Thời điểm | Lễ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng giữa tháng 4 dương lịch | Chôl Chnăm Thmây | Năm mới theo lịch Khmer, ba ngày, có tắm tượng Phật và đắp núi cát. |
| Rằm tháng 4 âm lịch | Visak Bochea | Lễ Phật đản của Nam Tông Khmer. |
| Rằm tháng 6 âm lịch | Chôl Vôssa | Chư tăng nhập hạ, an cư ba tháng mùa mưa. |
| Cuối tháng 8 tới đầu tháng 9 âm lịch | Sene Đôlta | Lễ cúng ông bà, bà con mang lễ vật lên chùa. |
| Rằm tháng 9 âm lịch | Chênh Vôssa và mùa Kathina | Chư tăng xuất hạ, sau đó bà con dâng y Kathina. |
| Rằm tháng 10 âm lịch | Ok Om Bok | Lễ cúng trăng tạ ơn mùa vụ. Ở Ô Môn có hội đua ghe ngo. |
Chiếc ghe ngo giữ trong khuôn viên nói lên chỗ gắn của chùa với dòng sông. Bảo tàng thành phố Cần Thơ ghi Ô Môn có giải đua ghe ngo nhân lễ Ok Om Bok, và với nhiều phum sóc Khmer, chiếc ghe ngo là tài sản chung của chùa, được cất trong chùa suốt năm và chỉ hạ thủy vào mùa lễ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu vực 4, vàm sông Ô Môn, phường Ô Môn (phường Châu Văn Liêm cũ, quận Ô Môn cũ), thành phố Cần Thơ
- Đường tới
- Chùa ở khu vực 4 bên vàm sông Ô Môn, phường Ô Môn, thành phố Cần Thơ. Từ trung tâm Ninh Kiều đi theo quốc lộ 91 về phía Ô Môn.
- Toạ độ
- 10.1102, 105.6169
Chùa là nơi tu học của chư tăng và là nhà chung của cộng đồng Khmer Ô Môn. Xin quý vị cởi giày dép trước khi lên chánh điện, ăn mặc kín vai và gối, không duỗi chân về phía tượng Phật khi ngồi. Không trèo lên tháp cốt hay chạm vào các hiện vật gỗ, kinh lá buông. Người nữ không chạm tay vào chư tăng. Muốn xem hiện vật, xin hỏi chư tăng trong chùa trước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Pôthi Somrôn
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Pothisomron ở đâu
Chùa ở khu vực 4, vàm sông Ô Môn, phường Ô Môn, thành phố Cần Thơ, trước là phường Châu Văn Liêm, quận Ô Môn. Chùa thuộc Cần Thơ cũ, không thuộc Hậu Giang như vài trang du lịch ghi nhầm.
Chùa Pôthi Somrôn xây năm nào
Theo lời kể của tiền nhân, chùa khởi dựng năm 1735 bằng cây lá, năm 1856 làm lại bằng gỗ quý. Chánh điện hiện nay khởi công tháng 6 năm 1950 và hoàn thành năm 1952 theo bản thiết kế thỉnh từ Phnôm Pênh. Chùa được công nhận di tích cấp thành phố ngày 13 tháng 4 năm 2006.
Tên Pôthi Somrôn nghĩa là gì
Báo Nhân Dân ghi tên chùa xuất phát từ việc khuôn viên trồng nhiều cây somrôn. Chữ pôthi thường được hiểu là cách người Khmer đọc chữ bodhi, tức bồ đề. Người Việt ở Cần Thơ quen gọi theo địa danh là chùa Ô Môn.
Chùa Pôthi Somrôn có hiện vật gì
Theo Báo Cần Thơ, chùa giữ đôi cánh én gỗ làm năm 1856, hơn một trăm bộ kinh lá buông, mười bảy tượng gỗ gần hai trăm năm tuổi, tượng Phật tạc năm 1885 và một tháp cốt từ thế kỷ 18 xây bằng ô dước, đá ong, gạch thẻ.
Chùa Pôthi Somrôn thuộc hệ phái nào
Chùa thuộc Phật Giáo Nam Tông Khmer, là nơi tu học của chư tăng và trung tâm sinh hoạt văn hóa của đồng bào Khmer Ô Môn, nằm cạnh Học viện Phật giáo Nam tông Khmer. Chùa chỉ thờ Đức Phật Thích Ca, giữ kinh điển và giới luật Pali, chánh điện quay về hướng Đông theo nếp chùa Khmer.