Trên đường Tân Hóa, giữa dãy nhà phố thấp gần rạch Ông Buông, quý vị gặp một cổng chùa không lớn, sau cổng là mái ngói âm dương và những hàng cột gỗ tròn. Trên cao trong chánh điện có hoành phi chạm gỗ sơn son thếp vàng đã sậm màu. Đây là chùa Từ Ân, tên đầy đủ trên biển là Sắc tứ Từ Ân tự. Khuôn viên nay chỉ còn chừng một nghìn một trăm mét vuông.
Chỗ quý vị đang đứng không phải nơi chùa ra đời. Ngôi đầu do Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc khai sơn giữa thế kỷ 18 ở vùng Chợ Đũi, nay thuộc khu công viên Tao Đàn. Ngôi ấy không còn, và năm 1870 chùa được dựng lại ở đây, giữ nguyên tên cũ. Người trong nhà Lâm Tế ở Sài Gòn vẫn gọi Từ Ân là một chốn tổ, vì mạch truyền từ Tổ Phật Ý vẫn nối qua ngôi chùa này.
ITổ Phật Ý Và Mạch Lâm Tế Ở Gia Định
Chùa thuộc Thiền phái Lâm Tế. Tổ khai sơn là Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc, sinh năm 1725, viên tịch năm Tân Tỵ 1821, thuộc đời 35 của Lâm Tế theo Chốn Thiêng và trang chùa Xá Lợi. Theo Chốn Thiêng, ngài quy y với Hòa thượng Thành Đẳng Minh Lượng ở chùa Đại Giác trên cù lao Phố, một vị thuộc đời 34 trong dòng do Tổ Nguyên Thiều truyền vào Đàng Trong. Bài về Đại Giác đã kể vị thầy ấy, ở đây chỉ ghi mối thầy trò: mạch Lâm Tế theo đường ấy đi từ miền Trung vào Đồng Nai, rồi qua Tổ Phật Ý mà tới Gia Định.
Trang chùa Xá Lợi ghi thẳng Tổ thuộc dòng Lâm Tế đời 35, dòng đạo Bổn Nguyên từ miền Trung vào Nam. Đó là cách gọi của nguồn ấy, chúng tôi chép lại đúng như vậy và không suy thêm về gốc của cái tên.
Vì sao gọi là chốn tổ. Một ngôi chùa được người trong nhà gọi là tổ đình khi nó là nơi một vị tổ khai sơn và mạch truyền của vị ấy còn nối xuống các đời sau. Từ Ân giữ đủ hai điều. Vị khai sơn là một thiền sư đời 35 đến Gia Định từ rất sớm, trụ trì tới lúc viên tịch năm 1821 và được lập tháp trong khuôn viên chùa Từ Ân cũ (theo Chốn Thiêng, năm Quý Hợi 1923 hài cốt Tổ được thỉnh về lập tháp tại chùa Giác Lâm). Sau ngài, chùa có một danh sách trụ trì liền mạch mà cả hai nguồn chúng tôi đọc đều chép.
Mạch ấy còn tỏa ra ngoài chùa. Theo bài chùa Giác Lâm của thư viện, năm 1774 Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc cử Thiền sư Tổ Tông Viên Quang về trụ trì ngôi chùa trên gò Cẩm Sơn, và từ đó chùa ấy mang tên Giác Lâm. Phần lịch sử Giác Lâm và chi truyền thừa ở đó, quý vị đọc ở bài ấy.
Về bài kệ. Ở các tổ đình Lâm Tế, pháp danh thường đặt theo một bài kệ, mỗi chữ ứng với một đời. Ở Từ Ân, pháp danh các đời trụ trì mang chữ của hơn một bài kệ, nên chúng tôi không lập được một bảng đời có nguồn và không chép kệ ở đây. Quý vị sẽ thấy điều ấy ngay trong danh sách dưới, khi có vị mang chữ Thiệt, có vị mang chữ Tế, có vị mang chữ Minh, chữ Như, chữ Hồng.
| Thứ tự | Vị trụ trì | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1 | Phật Ý Linh Nhạc | Tổ khai sơn, 1725 tới 1821 |
| 2 | Thiệt Thành Liễu Đạt | Kế thế Tổ khai sơn |
| 3 | Chánh Trực Tế Tín | Trang chùa Xá Lợi viết Tế Tìn ở danh sách bài vị, còn đoạn lịch sử đặt sau Bổn Giác Tế Chánh |
| 4 | Bổn Giác Tế Chánh | Chốn Thiêng và danh sách bài vị trên trang chùa Xá Lợi đặt thứ tư, đoạn lịch sử đặt thứ ba |
| 5 | Quảng Thông Minh Đức | Hai nguồn cùng chép |
| 6 | Định Huệ Minh Tài | Hai nguồn cùng chép |
| 7 | Từ Hóa Như Bằng | Tức Hòa thượng Như Bằng Thanh Ấn, người dựng lại chùa ở Phú Lâm năm 1870 |
| 8 | Thiện Thi Hồng Cử | Vị cuối trong danh sách chư Tổ tiền nhiệm |
| 9 | Hòa thượng Thích Thiệt Thành | Trụ trì tới năm 2005 |
| 10 | Ni sư Thích nữ Diệu Huệ | Trụ trì từ năm 2005 |
IITừ Chợ Đũi Về Bên Rạch Ông Buông
Năm khai sơn các nguồn ghi không khớp, xin nói thẳng. Chốn Thiêng ghi năm 1744 Tổ cùng một vị tăng không rõ tên kết làm huynh đệ, tới khai hoang dựng am tranh, tới năm Nhâm Thân 1752 thì am thành chùa. Báo Quốc Dân ghi ngôi chùa đầu dựng năm 1744. Trang chùa Xá Lợi ghi Tổ vào Gia Định khoảng năm 1750 và năm 1752 tu bổ thảo am thành chùa, đặt tên Từ Ân, đồng thời dẫn sách Đại Nam nhất thống chí chép chùa dựng từ năm Gia Long thứ nhất 1802 và được Hiếu Khang hoàng hậu cho chữ son làm chùa công. Các nguồn khảo cứu hiện đại cùng thống nhất năm 1752 là năm thảo am thành chùa Từ Ân, chỗ khác nhau là am có từ năm 1744 hay muộn hơn.
Năm ban biển Sắc tứ cũng có chi tiết khác nhau giữa các nguồn. Chốn Thiêng ghi lạc khoản trên bức hoành phi đề Minh Mạng tam niên tức năm 1822, còn trang chùa Xá Lợi dẫn sách Đại Nam nhất thống chí chép chùa được ban tên Sắc tứ Từ Ân tự vào năm Minh Mạng thứ hai tức năm 1821 và chép lạc khoản hoành phi là Minh Mạng tân niên. Chúng tôi ghi chung là đầu đời Minh Mạng.
- 1725Tổ Phật Ý ra đờiThiền sư Phật Ý Linh Nhạc, sau này là đời 35 của Lâm Tế.
- 1744 hoặc khoảng 1750Dựng am tranh ở vùng Chợ ĐũiChốn Thiêng và Báo Quốc Dân ghi năm 1744, trang chùa Xá Lợi ghi Tổ vào Gia Định khoảng năm 1750.
- 1752Thành chùa Từ ÂnNăm Nhâm Thân, am được mở thành chùa và mang tên Từ Ân, ở vùng Chợ Đũi, làng Tân Lộc.
- 1821Tổ viên tịchNgày 20 tháng 11 năm Tân Tỵ, Tổ viên tịch tại chùa, được lập tháp trong khuôn viên chùa Từ Ân cũ. Theo Chốn Thiêng, năm Quý Hợi 1923 hài cốt Tổ được thỉnh về lập tháp tại chùa Giác Lâm.
- Đầu đời Minh MạngBan biển Sắc tứ Từ Ân tựSách Đại Nam nhất thống chí dẫn trên trang chùa Xá Lợi ghi năm Minh Mạng thứ hai 1821, còn Chốn Thiêng ghi năm Minh Mạng thứ ba 1822.
- 1870Dựng lại ở Phú LâmHòa thượng Như Bằng Thanh Ấn dựng chùa mới bên rạch Ông Buông, giữ tên cũ Từ Ân.
- 1875Bộ Ngũ gia tông phái kýBộ sách ba quyển in năm này, còn giữ ở chùa.
- 2006, 2010, 2016Tu bổBa đợt tu bổ gần đây theo trang chùa Xá Lợi.
Nhiều người nghĩ ngôi chùa ở Phú Lâm là nơi Tổ Phật Ý dựng am. Không phải. Ngôi đầu ở vùng Chợ Đũi, làng Tân Lộc, chỗ nay thuộc khu công viên Tao Đàn theo trang chùa Xá Lợi, và ngôi ấy không còn sau biến cố năm 1859. Ngôi ở Phú Lâm dựng năm 1870, hơn một thế kỷ sau. Cái được giữ qua lần dời chỗ là tên chùa, biển sắc tứ, mạch trụ trì, bài vị chư Tổ và kho kinh sách cổ. Cũng xin lưu ý tên Từ Ân không riêng của chùa này, vì nhiều chùa ở Việt Nam và ở Trung Hoa mang cùng tên, nên khi tra tư liệu quý vị nên đi kèm chữ Phú Lâm hoặc chữ Sắc tứ.
IIIBa Lớp Nhà Và Kho Kinh Hán Nôm
Theo trang chùa Xá Lợi, đất chùa hiện nay chỉ còn chừng 20 nhân 55 mét, tức khoảng 1.100 mét vuông. Chốn Thiêng tả chùa gồm ba lớp nhà nối nhau theo chiều sâu, gồm lớp trước là chánh điện thờ Phật A Di Đà, lớp giữa có bàn thờ Ngọc Hoàng, lớp trong cùng thờ Phật Thích Ca. Mái lợp ngói âm dương, cột gỗ tròn. Đây là lối chùa cổ Nam Bộ quen thấy, đi vào sâu dần qua từng lớp, khác lối chùa nhiều tầng của thời gần đây.
Chùa đã qua các đợt tu bổ năm 2006, 2010 và 2016, nên phần lớn vỏ công trình là lớp mới. Thứ làm nên tuổi của Từ Ân nằm ở các hiện vật bên trong.
Chạm gỗ, sơn son thếp vàng thế kỷ 19, gồm bức Sắc tứ Từ Ân tự đầu đời Minh Mạng và bức Quốc Ân Khải Tường tự đề năm Quý Mão 1843 được đưa từ chùa Khải Tường về sau biến cố năm 1859.
Hàng trăm quyển kinh, luật, luận bằng chữ Hán và chữ Nôm còn giữ ở chùa, theo cả Chốn Thiêng và trang chùa Xá Lợi.
Bộ ba quyển khắc in năm Ất Hợi 1875. Trang chùa Xá Lợi ghi do Hòa thượng Hải Tịnh biên soạn và Pháp sư Trí Thông chùa Sắc tứ Từ Ân hiệu đính quyển trung, còn Chốn Thiêng ghi Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh chứng minh.
Các bài vị chạm gỗ của các vị Tổ từng trụ trì, theo Chốn Thiêng, đặt ở khu thờ Tổ.
Trang chùa Xá Lợi ghi sau khi Tổ viên tịch năm 1821 di cốt được đưa vào tháp trong khuôn viên chùa, còn Chốn Thiêng ghi rõ tháp lập ở chùa Từ Ân cũ và đến năm Quý Hợi 1923 Thiền sư Hồng Hưng thỉnh hài cốt Tổ về lập tháp tại chùa Giác Lâm.
Bộ Ngũ gia tông phái ký cho thấy một vai của Từ Ân mà kiến trúc không nói ra. Sách chép về các tông phái thiền, tức là chép chính cây phả hệ mà một tổ đình Lâm Tế đứng trong đó. Vị gắn với bộ sách là Hòa thượng Hải Tịnh, người mà bài Tổ đình Giác Viên đã nhắc, cùng Pháp sư Trí Thông tại chùa Sắc tứ Từ Ân. Một ngôi chùa giữ bộ sách phả hệ ấy cùng hàng trăm quyển kinh Hán Nôm là một ngôi chùa từng làm việc của một thư viện cho tăng chúng trong vùng.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bản hay văn bia của chùa. Các nguồn chúng tôi đọc không ghi Tổ Phật Ý hay Hòa thượng Như Bằng chọn đất theo phép nào, cũng không ghi hướng chánh điện. Chúng tôi nói rõ như vậy để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Từ Ân hôm nay là một ngôi chùa trong thế đất đô thị. Quanh chùa là nhà phố, khuôn viên bị thu lại còn chừng một nghìn một trăm mét vuông, và không còn đủ khoảng trống để đọc tay ôm hay minh đường theo lối sách vở. Chúng tôi không gượng đọc long mạch cho một khu phố.
Điều còn đọc được là nước. Chùa đứng gần dòng kênh Tân Hóa - Lò Gốm nối ra rạch Ông Buông, thuộc hệ kênh rạch phía tây Sài Gòn cũ. Người Nam Bộ xưa chọn chỗ dựng chùa trước hết là chỗ ghe xuồng tới được, và lối xem đất cổ truyền coi nước chảy chậm quanh đất là chỗ khí dừng. Hai tiêu chí ấy trùng nhau ở vùng rạch này, cũng như ở Tổ đình Giác Viên cách chừng 860 mét, nơi chùa mọc lên từ một bến chứa gỗ trên rạch.
Cũng nên nói về cái thế của việc dời chỗ. Ngôi đầu ở vùng Chợ Đũi, gần trung tâm Sài Gòn xưa. Ngôi sau về Phú Lâm, khi ấy là vùng ven phía tây, gần ruộng và rạch. Theo lối nghĩ cổ truyền, một tổ đình dời chỗ mà vẫn giữ tên, giữ biển sắc tứ, giữ bài vị chư Tổ và kho kinh sách là đã mang theo phần cốt của mình. Đất chỉ là chỗ đặt, mạch truyền mới là thứ làm nên chốn tổ.
VLễ Trong Năm
Từ Ân giữ lịch lễ của một tổ đình Bắc Tông Nam Bộ, tính theo âm lịch. Là chốn tổ, chùa còn có các lễ húy kỵ chư Tổ, dịp tăng ni cùng mạch về dâng hương. Trang chùa Xá Lợi ghi ngày kỵ giỗ chánh trong năm tại chùa là ngày 11 tháng 6 âm lịch, còn Chốn Thiêng ghi ngày Tổ Phật Ý Linh Nhạc viên tịch là ngày 20 tháng 11 âm lịch.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng | Thượng nguyên | Lễ cầu an đầu năm, dịp Phật tử quanh vùng về chùa đông nhất. |
| Rằm tháng 4 | Phật Đản | Lễ mừng ngày Đức Phật đản sinh. |
| 11 tháng 6 | Kỵ giỗ chánh | Ngày kỵ giỗ chánh trong năm tại chùa theo trang chùa Xá Lợi. |
| Rằm tháng 7 | Vu Lan | Lễ báo hiếu và cầu siêu, cũng là ngày khép mùa an cư. |
| Rằm tháng 10 | Hạ nguyên | Lễ cuối trong ba ngày nguyên của năm. |
| 17 tháng 11 | Vía Phật A Di Đà | Có ý riêng ở một chùa mà lớp chánh điện đầu tiên thờ Phật A Di Đà. |
| 20 tháng 11 và các ngày húy kỵ | Giỗ Tổ | Tưởng niệm Tổ khai sơn Phật Ý Linh Nhạc viên tịch ngày 20 tháng 11 âm lịch theo Chốn Thiêng và các đời trụ trì. |
Với người đi theo mạch Lâm Tế ở Sài Gòn, Từ Ân thường nằm trong cùng một buổi với Giác Viên và Giác Lâm, ba ngôi cách nhau không xa ở phía tây thành phố. Đi ba nơi ấy liền nhau là đi qua ba đoạn của cùng một vùng truyền thừa, mỗi nơi giữ một phần chuyện.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 23 đường Tân Hóa, bên rạch Ông Buông, phường Phú Lâm (phường 14 quận 6 cũ), Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Chùa ở số 23 đường Tân Hóa, bên kênh Tân Hóa - Lò Gốm gần rạch Ông Buông, phường Phú Lâm, Thành phố Hồ Chí Minh, trên đất phường 14 quận 6 cũ. Tổ đình Giác Viên cách chừng 860 mét.
- Toạ độ
- 10.7556, 106.637
Từ Ân là chùa đang có ni chúng tu học giữa khu dân cư, lệ của chùa là lệ phải theo. Quý vị nên ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào chánh điện, đi nhẹ nói khẽ vì khuôn viên hẹp và sát nhà dân. Hoành phi, bài vị và kho kinh Hán Nôm là hiện vật cổ, xin không chạm tay và không tự ý mở tủ kinh. Muốn xem sách cổ, xin hỏi quý ni trong chùa trước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Từ Ân
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Từ Ân quận 6 thuộc dòng nào
Chùa thuộc Thiền phái Lâm Tế. Tổ khai sơn là Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc, đời 35, người quy y với Hòa thượng Thành Đẳng Minh Lượng ở chùa Đại Giác theo Chốn Thiêng. Trang chùa Xá Lợi gọi mạch của Tổ là dòng đạo Bổn Nguyên từ miền Trung vào Nam.
Chùa Từ Ân xây năm nào
Các nguồn ghi khác nhau. Chốn Thiêng ghi Tổ Phật Ý dựng am năm 1744, thành chùa năm 1752. Trang chùa Xá Lợi ghi Tổ vào Gia Định khoảng năm 1750, dựng chùa năm 1752. Ngôi đầu ở vùng Chợ Đũi không còn sau biến cố năm 1859, ngôi hiện nay ở Phú Lâm dựng lại năm 1870.
Tổ Phật Ý Linh Nhạc là ai
Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc sinh năm 1725, viên tịch ngày 20 tháng 11 năm Tân Tỵ 1821, thuộc đời 35 Lâm Tế. Ngài khai sơn chùa Từ Ân ở Gia Định giữa thế kỷ 18 và trụ trì tới cuối đời. Theo bài chùa Giác Lâm của thư viện, năm 1774 ngài cử Thiền sư Tổ Tông Viên Quang về trụ trì Giác Lâm.
Chùa Từ Ân ngày xưa ở đâu
Ngôi đầu ở vùng Chợ Đũi, làng Tân Lộc, chỗ nay thuộc khu công viên Tao Đàn theo trang chùa Xá Lợi. Ngôi ấy bị thiêu hủy năm 1859. Năm 1870 Hòa thượng Như Bằng Thanh Ấn dựng lại chùa bên kênh Tân Hóa - Lò Gốm gần rạch Ông Buông ở Phú Lâm, giữ tên Từ Ân. Hài cốt Tổ Phật Ý đến năm Quý Hợi 1923 được thỉnh về lập tháp tại chùa Giác Lâm theo Chốn Thiêng.
Chùa Từ Ân có gì đáng xem
Hai bức hoành phi chạm gỗ sơn son thếp vàng thế kỷ 19 (Sắc tứ Từ Ân tự và Quốc Ân Khải Tường tự), hàng trăm quyển kinh, luật, luận chữ Hán và chữ Nôm, bài vị chư Tổ chạm gỗ và bộ Ngũ gia tông phái ký toàn tập ba quyển khắc in năm 1875.