Đi trên đường Trần Hưng Đạo về phía Chợ Quán, giữa dãy nhà phố chen nhau, quý vị sẽ bắt gặp một mặt tiền không giống bất cứ mặt tiền nào quanh đó, với hai ngọn lầu vuông cao năm tầng, mái cong, và ở chính giữa là một con mắt vẽ trong vầng sáng. Con mắt ấy là Thiên Nhãn, và tòa nhà ấy là Thánh thất Đô Thành.
Thư viện này đã có bài về Tòa Thánh Tây Ninh, công trình trung tâm của đạo Cao Đài. Nơi quý vị đang đứng là bản rút gọn của chính bộ khung ấy, đặt giữa phố. Với người thành phố chưa có dịp đi Tây Ninh, đây là chỗ gần nhất để nhìn thấy lối kiến trúc ba đài bằng mắt thường. Nhưng gọi nó là một tòa thánh thì sai, và chỗ sai ấy đáng nói ngay từ đầu.
IThánh Thất, Họ Đạo Và Hai Tên Gọi
Trong đạo Cao Đài, hai chữ tòa thánh và hai chữ thánh thất không thay nhau được. Tòa Thánh là ngôi trung ương của một Hội Thánh, nơi đặt cơ quan hành đạo cao nhất, mỗi Hội Thánh chỉ có một. Thánh thất là nơi thờ tự của một họ đạo, tức một cộng đoàn tín đồ ở một địa phương. Nơi này là một thánh thất của Họ Đạo Sài Gòn, đồng thời là nơi đặt văn phòng Ban Đại diện Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh tại Thành phố Hồ Chí Minh.
| Hạng mục | Nghĩa trong đạo Cao Đài | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tòa Thánh | Ngôi trung ương của một Hội Thánh, mỗi Hội Thánh một ngôi | Tòa Thánh Tây Ninh của Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh |
| Thánh thất | Nơi thờ tự và hành lễ của một họ đạo địa phương | Thánh thất Đô Thành của Họ Đạo Sài Gòn |
| Điện Thờ Phật Mẫu | Ngôi thờ dành riêng cho Đức Phật Mẫu, thường dựng cạnh thánh thất | Ngôi thờ Đức Phật Mẫu trong khuôn viên họ đạo |
| Họ đạo | Cộng đoàn tín đồ ở một địa bàn, có ban cai quản riêng | Họ Đạo Sài Gòn, khoảng năm nghìn đạo hữu |
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là gọi nơi này là Tòa Thánh Sài Gòn. Không có tòa thánh nào ở Sài Gòn. Đây là thánh thất của một họ đạo, dựng theo mẫu của Tòa Thánh Tây Ninh nhưng không mang vai trò trung ương. Nhầm lẫn xảy ra là vì kiến trúc quá giống, mà kiến trúc thì đúng là giống thật, chỉ có chức năng trong hệ thống hành đạo là khác.
Chỗ hay hiểu lầm thứ hai nằm ở tên gọi. Nơi này có hai tên đều dùng được, trong đó Thánh thất Đô Thành là tên quen của người trong đạo, còn Thánh thất Sài Gòn là tên trên danh mục họ đạo. Nhưng đừng lẫn với Thánh thất Vạn Quốc Tự Đô Thành ở đường Điện Biên Phủ thuộc quận 10 cũ, đó là một cơ sở khác hẳn, chỉ trùng nhau ở hai chữ Đô Thành.
Về phần được thờ, thánh thất theo đúng hệ thống của đạo. Đấng được thờ là Đức Chí Tôn, tức Đấng Tối Cao, và Ngài không được tạc tượng mà được biểu thị bằng Thiên Nhãn, hình con mắt đặt ở ngôi cao nhất trong Bát Quái Đài. Theo cách đạo tự giảng, thờ một con mắt thay vì một pho tượng là để nhắc tín đồ rằng mọi việc mình làm đều nằm trong tầm nhìn ấy.
Bên cạnh đó là ngôi thờ Đức Phật Mẫu, tức ngôi Mẹ trong hệ thống thờ tự của đạo Cao Đài, đặt trong một ngôi riêng thuộc khuôn viên họ đạo. Việc tách hai ngôi thờ ra hai chỗ là lối chung của Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh, không phải cách làm riêng của nơi này.
Hai chữ Hán ở đầu trang này là cách thư viện phiên tên Đô Thành cho bạn đọc quen mặt chữ, không phải chép lại từ một tấm hoành phi tại thánh thất. Xin nói thêm một điều cho rõ là đạo Cao Đài có nhiều Hội Thánh và nhiều pháp môn, thư viện không xếp chi phái nào cao hơn chi phái nào, chỉ ghi lại chỗ khác nhau bằng giọng sử liệu.
IITừ Khu Đất Năm 1949 Tới Ngôi Hiện Nay
Lịch sử của nơi này có hai chặng rõ rệt gồm chặng dùng lại một ngôi nhà sẵn có và chặng dựng hẳn một ngôi thờ đúng quy cách của đạo. Khoảng cách giữa hai chặng là năm mươi năm.
- 1926Khai đạo Cao ĐàiLễ khai đạo được tổ chức, đánh dấu việc Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ chính thức ra mắt. Khi ấy Tòa Thánh ở Tây Ninh còn chưa khởi công, và các họ đạo ở đô thị chưa có thánh sở riêng.
- 1949Mua khu đất 891 Trần Hưng ĐạoTrước năm 1949, Châu đạo Sài Gòn đặt cơ sở tạm tại chùa Thái Hòa ở số 75 đường Cô Bắc. Đầu năm 1949, Hội Thánh mua khu đất rộng khoảng 931 mét vuông có sẵn một biệt thự kiểu Pháp tại số 107 đường Trần Hưng Đạo (nay là số 891), và ngày 7 tháng 4 năm 1949 (10 tháng Ba năm Kỷ Sửu) làm lễ an vị Thánh tượng Thiên Nhãn.
- 1955Khánh thành Tòa Thánh Tây NinhNgôi Tòa Thánh ở Tây Ninh làm lễ khánh thành. Đây là mốc đáng ghi ở đây vì bộ khung kiến trúc của ngôi ấy về sau trở thành mẫu cho Thánh thất Đô Thành.
- 1999Khởi công xây lại theo mẫu số 4Ngày 4 tháng 2 năm 1999, họ đạo đặt viên đá đầu tiên khởi công xây mới thánh thất ba tầng theo mẫu số 4 của Tòa Thánh Tây Ninh trên nền ngôi nhà cũ.
- 2001Hoàn thành và khánh thành ngôi hiện naySau hơn hai năm thi công, thánh thất làm lễ an vị Thánh tượng Thiên Nhãn ngày 12 tháng 3 năm 2001 và cử hành đại lễ khánh thành ngày 14 tháng 7 năm 2001 (24 tháng Năm năm Tân Tỵ).
Điều đáng dừng lại ở mốc 1949 là nơi hành đạo khởi đầu không phải một ngôi thờ mà là một ngôi biệt thự được dùng lại. Chuyện này không hiếm với các họ đạo đô thị vì đất trong phố chật và đắt, nên cộng đoàn thường bắt đầu bằng việc mua một căn nhà rồi sửa thành nơi cúng, tới năm 1973 mới xây phần hậu điện lên hai tầng và dựng cổng tam quan. Bộ khung ba đài đòi hỏi kinh phí và kỹ thuật lớn, phải tới khi họ đạo đủ sức vào cuối thế kỷ 20 thì mới dựng mới toàn bộ đúng quy cách.
Điều đáng dừng lại ở mốc 1999 là cách giải bài toán đất hẹp bằng việc dựng thánh thất ba tầng trên nền biệt thự cũ. Với một cộng đoàn tôn giáo đông tới hàng nghìn người giữa nội thành, một biệt thự dù đẹp đến đâu cũng không có Hiệp Thiên Đài, không có chín cấp nền và không có Bát Quái Đài. Khi xây lại, kiến trúc sư đưa hội trường và văn phòng xuống tầng trệt, đặt nơi thờ Cửu Huyền Thất Tổ cùng phòng khánh tiết ở tầng một, và dành trọn tầng hai cho không gian thờ tự ba đài.
IIIBa Đài Nén Vào Một Lô Đất Phố
Ngôi thánh thất dựng theo mẫu số 4 của Tòa Thánh Tây Ninh, đặt toàn bộ không gian chánh điện trên tầng hai với đủ ba phần Hiệp Thiên Đài, Cửu Trùng Đài và Bát Quái Đài xếp trên một trục từ ngoài vào trong. Cái hay của công trình nằm ở chỗ bộ khung vốn dành cho một ngôi đền dài một trăm ba mươi lăm mét được thu về vừa một lô đất phố hơn chín trăm mét vuông nhờ cấu trúc ba tầng mà vẫn giữ đủ các phần.
Đứng hai bên mặt tiền, mỗi lầu cao 18 mét và chia năm tầng. Đây là phần khiến công trình nhận ra được từ xa giữa dãy nhà phố, và cũng là phần lặp lại rõ nhất hình dáng của ngôi ở Tây Ninh.
Phần đầu của không gian thờ tự, nơi bước vào chánh điện và treo bức tranh Tam Thánh Cao Đài (Tôn Dật Tiên, Victor Hugo, Nguyễn Bỉnh Khiêm) phỏng theo bức vẽ năm 1947 ở Tây Ninh. Theo giáo lý của đạo, đây là phần lo việc giao tiếp giữa hữu hình và vô hình cùng việc giữ luật đạo.
Gian giữa nối Hiệp Thiên Đài với Bát Quái Đài, nơi chức sắc và đạo hữu quỳ hành lễ. Lòng gian chia hai bên bởi sáu cột trụ phân hàng nam và hàng nữ. Theo luật lệnh của Tòa Thánh Tây Ninh, sáu cột ở đây để trơn màu hồng chứ không đắp rồng, và phía dưới mỗi chân cột được đỡ bằng một đóa sen lớn màu đỏ.
Phần trong cùng và thiêng nhất của chánh điện, dựng trên tám cột trụ đắp rồng xếp thành hình bát quái bao quanh bàn thờ trung tâm.
Trong Bát Quái Đài, thay cho quả Càn Khôn ở Tây Ninh là bàn thờ chia tám bậc. Bậc một cao nhất đặt Thiên Nhãn và đèn Thái Cực, bậc hai thờ bài vị chữ Hán của Phật Thích Ca, Lão Tử và Khổng Tử, bậc ba thờ Quan Thế Âm Bồ Tát, Lý Thái Bạch và Quan Thánh Đế Quân, bậc bốn thờ Chúa Giê Su, bậc năm thờ Khương Tử Nha, còn ba bậc dưới đặt lễ phẩm bông, rượu và trà.
Toàn bộ nằm gọn trên khoảng 931 mét vuông, mặt chính mở cổng kiểu tam quan sát vỉa hè đường Trần Hưng Đạo. Vì không có sân rộng phía trước như các tòa thánh, công trình chồng lên ba tầng, tầng trệt và tầng một dành cho hội trường, văn phòng cùng nơi thờ Cửu Huyền Thất Tổ, còn chánh điện ba đài nằm trọn trên tầng hai.
| Chi tiết | Tòa Thánh Tây Ninh | Thánh thất Đô Thành |
|---|---|---|
| Vai trò | Ngôi trung ương của Hội Thánh | Thánh sở của một họ đạo và văn phòng Ban Đại diện |
| Quy mô | Công trình dài 135 mét giữa khuôn viên rộng | Khuôn đất khoảng 931 mét vuông, xây ba tầng |
| Hai bên mặt tiền | Lầu chuông và lầu trống cao 27 mét | Hai lầu chuông trống cao 18 mét, năm tầng |
| Cột trong Cửu Trùng Đài | Mười tám cột đắp rồng chia chín khoảng | Sáu cột trơn có chân cột đỡ bằng đóa sen lớn màu đỏ |
| Ngôi thờ cao nhất | Quả Càn Khôn đường kính 3,3 mét | Bàn thờ tám bậc, bậc cao nhất đặt Thiên Nhãn |
| Cột Bát Quái Đài | Nằm trong khối Bát Quái Đài ba tầng mái | Tám cột trụ đắp rồng xếp thành hình bát quái |
Có người nghe hai chữ thu nhỏ rồi hiểu đây là một bản sao y hệt, chỉ khác kích thước. Không phải. Bảng trên cho thấy nhiều chi tiết được thay chứ không chỉ được rút gọn, khi quả Càn Khôn được thay bằng bàn thờ tám bậc, hàng cột rồng chỉ đặt ở Bát Quái Đài còn sáu cột Cửu Trùng Đài để trơn trên đài sen đỏ, và toàn bộ chánh điện được nâng lên tầng hai. Người dựng giữ lấy bộ khung ba đài, phần bắt buộc của nghi lễ, rồi điều chỉnh các phần còn lại cho vừa một lô đất phố. Đọc đúng là đọc cái chọn lựa ấy chứ không phải đếm chỗ thiếu.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong tư liệu của đạo. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải. Người dựng ngôi này làm theo quy cách ba đài của đạo mình và theo hình dạng sẵn có của lô đất, không theo sách địa lý.
Điều đáng đọc trước nhất ở đây là đất phố. Khác hẳn các tòa thánh nằm giữa đồng, nơi này là một lô đất hình chữ nhật kẹp giữa hai dãy nhà, mặt trước giáp một trục đường lớn. Trong phép xem đất của người xưa, loại đất ấy không có long mạch theo lối núi non, nên người ta đọc bằng cách coi đường phố như dòng nước. Trần Hưng Đạo là một trục dài và thẳng, xe chạy liên tục, mà sách xưa gọi dòng khí đi thẳng và mạnh như vậy là thế cần phải hóa chứ không phải thế để đón trực diện.
Chính ở đây bộ khung ba đài đặt trên tầng cao làm được một việc ngoài dự tính của người dựng. Vì chánh điện nằm ở tầng hai và ba đài xếp theo chiều sâu, người từ ngoài đường bước qua cổng tam quan phải lên lầu rồi đi qua lần lượt Hiệp Thiên Đài, Cửu Trùng Đài mới tới Bát Quái Đài. Mỗi lớp là một lần chậm lại. Đọc theo lối cổ truyền, đó là thế tiến khí thăng cấp, khí đi vào theo một đường duy nhất và mỗi lần qua một lớp lại được nâng lên một bậc. Nó cũng đồng thời là cái đệm giữa nhịp phố và nhịp thờ tự, tức là làm đúng việc mà một khoảng sân rộng làm ở các công trình nằm giữa đồng.
Thứ ba là chiều cao. Hai lầu chuông trống mười tám mét và năm tầng vượt hẳn mặt bằng nhà phố quanh đó. Trong phép xem hình thể, một khối cao đứng giữa các khối thấp được gọi là độc tú, tức nổi lên một mình. Thế này vốn bị xem là chông chênh khi đứng lẻ giữa đồng trống, nhưng đặt trong phố thì lại thành lợi, vì hai bên có dãy nhà kề sát làm chỗ tựa cho phần thân, chỉ có phần đỉnh là vượt lên.
Về hướng, mặt chính quay thẳng ra đường Trần Hưng Đạo, và minh đường của công trình chính là lòng đường ấy cùng dải vỉa hè trước mặt. Thư viện chưa khảo được tài liệu ghi hướng la bàn chính xác của mặt tiền, nên không đọc hướng theo phương vị ở đây, để tránh đưa ra một kiến giải dựng trên phỏng đoán. Điều có thể nói chắc là hướng ấy do hình dạng lô đất phố quy định, chứ không phải do một lựa chọn địa lý.
VLễ Và Nếp Của Họ Đạo
Là thánh sở của một họ đạo đông người, nếp ở đây có hai tầng gồm nếp của đạo nói chung với cúng tứ thời và các kỳ đại lễ trong năm, cùng nếp của riêng một họ đạo với các nghi thức dành cho đời người như nhập môn, tắm thánh và cầu siêu.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 9 tháng Giêng | Vía Đức Chí Tôn | Đại lễ lớn nhất đầu năm của đạo. Đạo hữu trong họ đạo tập trung hành lễ tại thánh thất, những ai đi được thì về Tòa Thánh Tây Ninh. |
| Rằm tháng Giêng | Lễ Thượng Nguơn | Kỳ nguơn đầu trong ba kỳ nguơn của một năm hành đạo. |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Trung Nguơn | Kỳ nguơn giữa năm, có phần cầu siêu theo nếp chung của đạo. |
| Rằm tháng Tám | Hội Yến Diêu Trì Cung | Kỳ đại lễ mùa thu dâng lên Đức Phật Mẫu, cử hành tại ngôi thờ Đức Phật Mẫu của họ đạo. |
| Rằm tháng Mười | Lễ Hạ Nguơn | Kỳ nguơn cuối, khép lại vòng lễ tiết của một năm. |
| Bốn thời mỗi ngày | Cúng tứ thời | Cúng vào bốn mốc tý, ngọ, mẹo, dậu chia đều một ngày đêm. Đây là nếp thường nhật của đạo Cao Đài. |
Về nghi thức dành cho đời người, thánh thất là nơi tín đồ nhập môn, và người nhập môn đọc lời minh thệ trước Thiên Nhãn. Trẻ nhỏ được làm lễ tắm thánh, và việc nhập môn chính thức thì để tới tuổi trưởng thành. Khi trong họ đạo có người qua đời thì thánh thất lo phần cầu siêu theo nghi thức của đạo. Ba việc ấy là phần công việc thường xuyên nhất của một thánh thất, và cũng là chỗ khác nhau rõ nhất giữa một thánh thất với một tòa thánh, vì tòa thánh lo việc của cả Hội Thánh còn thánh thất lo việc của từng gia đình trong họ đạo.
Về quy mô, tư liệu công bố ghi Họ Đạo Sài Gòn có khoảng năm nghìn đạo hữu, với một ban cai quản gồm hơn ba mươi vị, đứng đầu là vị cai quản cùng các vị phó cai quản nam và nữ. Bên cạnh việc thờ tự, họ đạo còn duy trì các việc từ thiện xã hội, trong đó có cơ sở nuôi dưỡng người già và trẻ mồ côi cùng phòng thuốc miễn phí. Các con số này lấy từ những bản tin cách nay vài năm và thư viện chưa tra được bản cập nhật, nên xin quý vị cân nhắc khi dùng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 891 đường Trần Hưng Đạo, phường Chợ Quán (phường 1 quận 5 cũ), Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Nằm ở số 891 đường Trần Hưng Đạo, phường Chợ Quán (thuộc phường 1 quận 5 cũ), Thành phố Hồ Chí Minh. Mặt tiền quay thẳng ra đường lớn, đi bộ được từ khu vực Chợ Quán và từ trục Nguyễn Văn Cừ.
- Toạ độ
- 10.7547, 106.6795
Đây là nơi hành đạo đang hoạt động chứ không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc gồm ăn mặc kín đáo, bỏ giày dép trước khi vào lòng ngôi thờ, nam đi cửa bên này và nữ đi cửa bên kia theo chỉ dẫn tại chỗ, đi nhẹ và không nói chuyện trong lúc đang cúng. Người ngoài đạo vẫn vào xem được, nhưng đứng ở khu vực dành cho khách chứ không đứng lẫn vào hàng người hành lễ. Việc chụp ảnh trong lòng ngôi thờ tùy lệ từng thời điểm, xin quý vị hỏi người trực ở cửa trước khi giơ máy và tránh chụp cận mặt người đang hành lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh thất Đô Thành
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh thất Đô Thành và Thánh thất Sài Gòn có phải một không
Phải, đó là hai tên của cùng một nơi tại số 891 Trần Hưng Đạo. Thánh thất Đô Thành là tên quen của người trong đạo, còn Thánh thất Sài Gòn là tên trên danh mục họ đạo. Xin đừng lẫn với Thánh thất Vạn Quốc Tự Đô Thành ở đường Điện Biên Phủ thuộc quận 10 cũ, đó là một cơ sở khác.
Thánh thất khác tòa thánh chỗ nào
Tòa Thánh là ngôi trung ương của một Hội Thánh, mỗi Hội Thánh chỉ có một ngôi, là nơi đặt cơ quan hành đạo cao nhất. Thánh thất là nơi thờ tự của một họ đạo địa phương, lo việc cúng lễ và các nghi thức đời người cho đạo hữu trong địa bàn. Thánh thất Đô Thành thuộc loại thứ hai, đồng thời là nơi đặt văn phòng Ban Đại diện Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Thánh thất Đô Thành thuộc chi phái Cao Đài nào
Thuộc Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh, vì vậy kiến trúc dựng theo mẫu số 4 của Tòa Thánh Tây Ninh với đủ ba phần Hiệp Thiên Đài, Cửu Trùng Đài và Bát Quái Đài. Đạo Cao Đài có nhiều Hội Thánh khác nhau, thư viện không xếp chi phái nào cao hơn chi phái nào.
Thánh thất Đô Thành xây năm nào
Khu đất ở số 107 đường Trần Hưng Đạo cũ (nay là số 891) được mua năm 1949, khi ấy trên đất có một biệt thự kiểu Pháp dùng làm nơi hành đạo và được mở rộng năm 1973. Ngôi thánh thất ba tầng hiện nay khởi công ngày 4 tháng 2 năm 1999 và khánh thành ngày 14 tháng 7 năm 2001 trên khuôn đất rộng khoảng 931 mét vuông.
Trong thánh thất có quả Càn Khôn như Tòa Thánh Tây Ninh không
Không. Bát Quái Đài ở đây dựng trên tám cột trụ đắp rồng xếp thành hình bát quái và dùng một bàn thờ tám bậc, bậc cao nhất đặt Thiên Nhãn cùng đèn Thái Cực, các bậc dưới thờ bài vị Tam Giáo và Ngũ Chi. Còn sáu cột trụ trong Cửu Trùng Đài để trơn và có chân cột đỡ bằng những đóa sen lớn màu đỏ.