Đi trên đoạn đường Trần Hưng Đạo về phía Cầu Kho, giữa hai dãy nhà phố mặt tiền san sát, quý vị rất dễ đi ngang mà không nhận ra. Chỉ tới khi ngẩng lên mới thấy một khối nhà sơn màu xanh, cửa vòm nhọn, các khối đứng vươn lên như một tòa lâu đài nhỏ, và trên cao là hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao.
Bước vào trong thì tiếng phố tắt đi khá nhanh. Trước cửa gian lễ là khu nước, nơi người ta rửa tay, súc miệng, rửa mặt và rửa chân trước khi vào. Gian lễ để trống: không tượng, không tranh, không bàn thờ, không bát hương. Chỉ có nền trải phẳng và một hốc tường lõm chỉ về một hướng duy nhất. Nếu quý vị tới vào buổi tối, sẽ nghe thêm một thứ nữa, là tiếng trẻ con đọc bài trong lòng thánh đường.
IMột Ngôi, Hai Cách Gọi
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì chỗ này hay bị xếp nhầm. Nơi đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam. Đây không phải một thánh đường Bàni. Người Chăm ở nước ta có hai cộng đồng riêng hẳn về đời sống tôn giáo, và trộn hai bên vào nhau là điều thư viện muốn tránh trước tiên.
Chỗ rối nhất của nơi này là tên gọi. Danh mục của Ban Đại diện Cộng đồng Hồi Giáo ghi cơ sở ở số 459B Trần Hưng Đạo là Jamiul Muslimin. Bảng hiệu trước cửa và các bản đồ trực tuyến lại ghi Jamiul Islamiyah. Tra kỹ thì đây là một ngôi có hai cách gọi chứ không phải hai ngôi khác nhau, và báo chí gần đây khi viết Jamiul Islamiyah thường chú thêm trong ngoặc là Jamiul Muslimin. Thư viện lấy tên theo danh mục làm tên chính và ghi tên trên bảng hiệu làm tên khác, để quý vị tra theo lối nào cũng tới đúng chỗ.
Cả hai cái tên đều gốc tiếng Arab và đều nói về cùng một điều. Chữ jami chỉ ngôi masjid lớn dùng cho buổi lễ tập trung ngày thứ Sáu. Muslimin là những người theo đạo, còn islamiyah là tính từ chỉ thuộc về đạo. Không có cách gọi nào sai, chỉ có hai lối đặt tên cùng tồn tại.
Theo giáo nghĩa Islam, nền tảng là niềm tin vào một Đấng duy nhất, không hình tướng và không thể vẽ ra. Vì vậy trong thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học và thư pháp chép lời kinh.
Bổn phận của tín đồ gồm năm cột trụ: tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay trọn tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng tín đồ chứ không giao cho ai làm thay, nên thánh đường mở quanh năm và có người tới mỗi ngày.
Gian lễ chính dành cho nam giới. Người dẫn lễ gọi là imam, nhưng imam không phải chức sắc thụ phong theo lối tu sĩ, đó là người đủ hiểu biết để đứng trước dẫn cả hàng cùng lễ. Ở ngôi này có nhiều vị cùng đảm nhận việc dẫn lễ và giảng dạy, và một số vị mang thêm chữ hajj trong cách gọi, tức đã đi trọn chuyến hành hương Mecca.
Cách phân vai giữa các thánh đường trong thành phố này đọc theo gốc gác của cộng đồng chứ không đọc theo địa bàn, và ngôi này là mảnh cuối trong bức tranh ấy. Thư viện đã có trang riêng cho ba ngôi kia.
Al Rahim ở số 45 Nam Kỳ Khởi Nghĩa dựng năm 1885, là ngôi lâu đời nhất, do cộng đồng gốc Mã Lai và Indonesia lập. Jamia Al Musulman ở số 66 Đông Du dựng năm 1935, của cộng đồng gốc Nam Á. Hai ngôi ấy ở khu trung tâm và mang dấu của hai lớp di dân tới từ ngoài nước.
Hai ngôi còn lại là của người Chăm Việt Nam, một tộc người bản địa, tới thành phố muộn hơn và tới từ trong nước. Jamiul Anwar trong hẻm Dương Bá Trạc là ngôi của xóm Chăm địa bàn quận 8 cũ, gốc Châu Đốc. Còn ngôi đang nói đây là của xóm Chăm khu Cầu Kho, nằm ngay mặt tiền một trục đường lớn. Bốn ngôi, bốn lớp người, và bản đồ Hồi Giáo của thành phố chính là bản đồ của bốn lớp ấy.
Hai chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, Jamiul Muslimin và Jamiul Islamiyah không phải hai thánh đường. Vì danh mục ghi một tên còn bảng hiệu ghi tên kia, nhiều bản đồ và bài viết đếm thành hai cơ sở ở cùng một địa chỉ. Chỉ có một ngôi, ở số 459B Trần Hưng Đạo.
Thứ hai, người Chăm ở đây không theo Bàni. Cách nói gộp người Chăm theo đạo Hồi thì đúng về gốc nhưng che mất chỗ khác nhau đáng kể. Cộng đồng này theo Islam chính thống: mỗi tín đồ tự lễ nguyện năm lần mỗi ngày, cả cộng đồng cùng nhịn chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm. Còn người Chăm Bàni ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ giao các bổn phận ấy cho lớp chức sắc đảm nhận thay, giữ thêm lớp thờ cúng tổ tiên, và nơi thờ của họ chỉ mở trong kỳ lễ. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một dữ kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
IITừ Năm 1950 Tới Khối Nhà Màu Xanh
Ngôi thánh đường này trẻ hơn hai ngôi ở khu trung tâm và già hơn ngôi bên quận 8 cũ. Vị trí ấy trong thời gian nói đúng vị trí của cộng đồng: người Chăm về thành phố sau các lớp di dân từ ngoài nước, và xóm Cầu Kho là một trong những chỗ tụ cư sớm của họ.
- 1885Al Rahim, ngôi lâu đời nhất thành phốCộng đồng gốc Mã Lai và Indonesia dựng thánh đường ở số 45 Nam Kỳ Khởi Nghĩa. Đây là mốc đầu của bản đồ Hồi Giáo trong thành phố.
- 1935Jamia Al Musulman ở Đông DuCộng đồng gốc Nam Á dựng ngôi ở số 66 Đông Du, ngôi lớn nhất khu trung tâm. Hai lớp di dân từ ngoài nước tới cách nhau nửa thế kỷ.
- 1950Dựng thánh đường ở Cầu KhoXóm Chăm khu Cầu Kho lập ngôi thánh đường riêng cho mình trên đường Trần Hưng Đạo, làm chỗ lễ và chỗ tụ họp của cả xóm.
- Lần xây lại thứ nhấtDựng lại trên chỗ đất cũCông trình được xây lại một lần trước năm 2003, giữ nguyên chỗ đứng và hướng của gian hành lễ. Các nguồn không ghi rõ năm của lần này.
- Tháng 3 năm 2003Hoàn thành lần xây lại thứ haiNgôi thánh đường như thấy hôm nay hoàn thành, mang dáng một tòa lâu đài với gam màu xanh đặc trưng. Đây là lần xây lớn nhất trong lịch sử ngôi này.
- 1966Jamiul Anwar bên quận 8 cũXóm Chăm gốc Châu Đốc lập thánh đường riêng trong hẻm Dương Bá Trạc, hoàn tất bức tranh bốn ngôi của thành phố. Ngôi ấy được xây lại năm 2006.
- Hiện nayThánh đường kiêm lớp họcThánh đường giữ đủ nhịp năm lần lễ nguyện mỗi ngày, buổi lễ tập trung ngày thứ Sáu, và lớp dạy kinh cùng chữ Chăm cho trẻ trong xóm vẫn mở vào buổi tối.
Có hai chỗ cần nói rõ thay vì viết cho gọn.
Về số tín đồ trong thành phố, nguồn ghi vênh nhau. Một bài viết gần đây ghi thành phố có hơn chín nghìn tín đồ Chăm Islam sống rải ở nhiều địa bàn. Các bản mô tả khác lại ghi con số khoảng mười nghìn. Chênh lệch có lẽ đến từ thời điểm đếm và từ cách tính người tạm trú, nên chúng tôi ghi cả hai và không chốt một con số.
Về lần xây lại thứ nhất. Các nguồn thống nhất rằng ngôi này đã được xây lại hai lần kể từ năm 1950, và lần gần nhất hoàn thành vào tháng 3 năm 2003. Riêng năm của lần xây lại thứ nhất thì chúng tôi chưa tra được, nên chỉ ghi là có một lần trước đó mà không đưa một con số.
IIIDáng Lâu Đài, Mihrab Và Cái Lớp Học
Đây là một thánh đường đô thị theo đúng nghĩa: đất hẹp, không sân lớn, không bốn tháp góc, mọi bộ phận ép cho vừa chỗ giữa hai dãy nhà phố. Cái bù lại là chiều cao. Khối nhà vươn lên nhiều tầng, các mảng tường thẳng đứng chia ô, cửa vòm nhọn xếp thành hàng, và gam màu xanh phủ gần hết mặt ngoài. Dáng ấy khiến người ta quen gọi đây là một tòa lâu đài, và chính nó là thứ làm khối nhà không lẫn vào mặt phố.
Một gian rộng để trống, nền trải phẳng, không ghế, không tượng, không tranh, không ban thờ. Người lễ đứng thành hàng ngang vai kề vai. Gian này dành cho nam giới.
Hốc tường lõm ở bức tường chính, chỉ hướng qiblah về Mecca. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, nó làm đúng một việc là chỉ hướng cho cả hàng người đứng lễ.
Bục giảng có bậc, đặt cạnh mihrab, dùng cho bài thuyết giảng trong buổi lễ ngày thứ Sáu. Đây là chỗ duy nhất cao hơn mặt bằng chung, và nó cao vì công dụng chứ không vì phẩm vị.
Bể nước và hệ vòi ở lối vào, dùng cho phép rửa bắt buộc trước mỗi buổi lễ. Không làm phép này thì không vào hàng lễ được, nên khu nước là bộ phận không bị cắt bớt dù đất chật.
Lớp buổi tối dùng chính không gian trong thánh đường và các gian phụ. Trẻ ngồi thành nhóm, học đọc kinh, học tiếng Arab và học chữ Chăm, cùng với phần dạy đạo đức.
Chỉ dùng hoa văn hình học, hoa lá cách điệu và thư pháp chép lời kinh, vì giáo nghĩa không cho vẽ người và vật. Trên cao có hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao năm cánh.
Cái lớp học đáng được nói riêng, vì đó là thứ làm nên diện mạo thật của nơi này. Mỗi tối, trẻ trong xóm tới học đọc kinh, học mặt chữ Arab và học chữ Chăm, tức chữ viết của chính tộc người mình. Phần dạy đạo đức đi kèm. Hai chương trình chạy song song trong cùng một buổi, một bên là việc của đạo, một bên là việc của tộc người.
Điều đáng nghĩ nằm ở vế thứ hai. Trẻ con sinh ra ở thành phố, đi học trường phổ thông bằng tiếng Việt, chơi với bạn trong khu phố bằng tiếng Việt. Thứ chữ mà chúng học mỗi tối trong thánh đường là thứ ngoài xóm này gần như không ai đọc được. Hai ngôi thánh đường của người Chăm trong thành phố, ngôi này và ngôi bên Dương Bá Trạc, đều giữ cái lớp ấy, và đó là chỗ khác rõ nhất giữa chúng với hai ngôi của các cộng đồng gốc ngoại quốc. Hai nhóm kia mang theo tôn giáo. Người Chăm mang theo cả tôn giáo lẫn tiếng nói và chữ viết, nên cái phải giữ nặng hơn.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo: hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ đất Việt Nam, hướng ấy rơi về phía tây chếch lên bắc. Người dựng không có quyền chọn khác. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và nếu thửa đất không thuận thì người ta xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng.
Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Trước hết là chuyện hướng đối với thửa đất. Trong phố, thửa đất nằm theo mặt đường chứ không nằm theo trục nào khác, và mặt đường ở đây là một trục lớn chạy gần theo chiều đông tây nam bắc của thành phố. Gian lễ thì phải quay về Mecca. Hai điều ấy hầu như không bao giờ trùng nhau, và cách xử lý của Islam rất dứt khoát: xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng. Vì vậy trong nhiều thánh đường đô thị, các hàng lễ nằm chéo so với tường nhà. Người xem đất theo lối cũ nhìn vào sẽ thấy lạ, vì phép cũ luôn tìm cách cho nhà và hướng trùng nhau. Ở đây thì hướng đứng trên nhà.
Thứ hai là chỗ đứng trên mặt tiền. Phong thủy cổ truyền rất chú ý tới con đường trước cửa. Một trục lớn xe cộ đi lại suốt ngày, theo lối đọc cũ, là thế động, khí mạnh nhưng không tụ, hợp cho hàng quán và nơi giao dịch hơn là cho chỗ tĩnh. Các sách cũ xếp một nơi thờ tự đặt ngay mặt trục lớn vào loại phải xét kỹ. Cách bố trí thực tế ở đây lại làm dịu điều đó mà không cố ý: người vào phải qua lối hẹp, dừng lại rửa nước, bỏ giày, rồi mới bước tiếp. Ba lần dừng ấy chặn cái nhịp của phố lại ở ngoài cửa.
Thứ ba là chiều cao thay cho chiều sâu. Phép cũ đọc một nơi thờ tự theo trục dọc từ cổng vào tới chỗ sâu nhất, tính khí đi qua từng lớp. Ở đây không có trục ấy, vì đất chỉ đủ cho một khối nhà ép giữa hai nhà phố, nên công trình vươn lên thay vì lùi vào. Sách cũ không có khái niệm cho một nơi thờ tự xếp lớp theo chiều đứng, và con mắt cũ vì thế không đọc được chỗ này. Chúng tôi ghi nhận điều đó đúng như nó là.
Cuối cùng là gian lễ đổi vai theo giờ. Ban ngày là chỗ lễ, buổi tối là chỗ học. Trong lối nghĩ cổ truyền, nơi thờ tự là chỗ tĩnh và chỉ làm một việc, nên một không gian thờ tự đổi công năng như vậy nằm ngoài mọi khuôn của phép cũ. Đó lại chính là thứ khiến nơi này sống được giữa một đô thị lớn, và là chỗ để thấy rõ giới hạn của việc đối chiếu.
VNhịp Ngày, Nhịp Tuần Và Lớp Học Buổi Tối
Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa chứ không đứng yên như hội hè theo âm lịch của người Việt. Xen vào ba lớp ấy là lớp học buổi tối, chạy đều quanh năm.
| Thời điểm | Việc | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Năm buổi chia theo vị trí mặt trời trong ngày. Trước mỗi buổi phải làm phép tẩy thể bằng nước tại khu nước ở lối vào. |
| Các tối trong tuần | Lớp dạy kinh và chữ Chăm | Trẻ trong xóm tới học đọc kinh, học mặt chữ Arab, học chữ Chăm và học phần đạo đức. Hai chương trình chạy song song trong cùng một buổi. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ Jumu ah | Buổi lễ trọng nhất trong tuần, có bài thuyết giảng đọc từ minbar rồi cả hàng cùng lễ. Theo bản mô tả đã công bố, buổi này thường có sáu bảy mươi người dự. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, buổi tối tụ về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mừng mãn chay | Lễ kết thúc tháng nhịn chay, tên quốc tế là Eid al Fitr, dịp đông người nhất trong năm. Cả cộng đồng tới thánh đường lễ nguyện rồi thăm hỏi nhau. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Lễ hiến sinh | Tên quốc tế là Eid al Adha, trùng dịp hành hương Mecca. Có nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ phần bố thí theo nếp chung của một masjid, gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah. Nơi này cũng là chỗ cộng đồng thu xếp việc cưới hỏi và việc tang theo nghi thức của đạo, và là chỗ tiếp khách khi có người ngoài đạo muốn tìm hiểu.
Nếp sống của xóm đi theo đạo khá chặt. Thức ăn theo quy định của đạo, không rượu bia, phụ nữ trùm khăn, trẻ con nói được cả tiếng Việt lẫn tiếng Chăm. Một khối nhà màu xanh lọt giữa dãy nhà phố mặt tiền, đi ngang rất dễ bỏ sót, nhưng bước vào là cả một xóm đạo với đủ nhịp ngày, nhịp tuần, nhịp năm và một lớp học mỗi tối. Đó là lý do thư viện xếp nơi này thành một trang riêng thay vì gộp chung vào các thánh đường khác của thành phố.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 459B đường Trần Hưng Đạo, phường Cầu Ông Lãnh (phường Cầu Kho quận 1 cũ), Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Thánh đường ở số 459B đường Trần Hưng Đạo, phường Cầu Ông Lãnh, tức địa bàn phường Cầu Kho quận 1 cũ, Thành phố Hồ Chí Minh, ngay trên mặt tiền một trục đường lớn nối khu trung tâm với phía tây thành phố. Ba thánh đường khác của thành phố nằm ở Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Đông Du và Dương Bá Trạc.
- Toạ độ
- 10.7583, 106.6873
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động nằm giữa chỗ ở của các gia đình, không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín: nam quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Gian lễ chính dành cho nam giới. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Lớp học buổi tối là việc của trẻ con trong xóm, xin đừng vào giữa lớp và đừng chụp ảnh trẻ khi chưa được phép.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Jamiul Muslimin
Contribute photos, information or video for Jamiul Muslimin Mosque, SaigonThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường jamiul muslimin sài gòn ở đâu
Ở số 459B đường Trần Hưng Đạo, phường Cầu Ông Lãnh, tức địa bàn phường Cầu Kho quận 1 cũ, Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là thánh đường của xóm Chăm Islam khu Cầu Kho, dựng năm 1950 và xây lại lần cuối hoàn thành tháng 3 năm 2003.
jamiul muslimin và jamiul islamiyah có phải hai thánh đường không
Không, đó là một ngôi có hai cách gọi. Danh mục của Ban Đại diện Cộng đồng Hồi Giáo ghi cơ sở ở 459B Trần Hưng Đạo là Jamiul Muslimin, còn bảng hiệu và các bản đồ trực tuyến ghi Jamiul Islamiyah. Báo chí gần đây khi viết Jamiul Islamiyah thường chú thêm trong ngoặc là Jamiul Muslimin.
thánh đường trần hưng đạo xây năm nào
Dựng năm 1950, sau đó xây lại hai lần, và lần gần nhất hoàn thành vào tháng 3 năm 2003. Ngôi thấy hôm nay là kết quả của lần xây cuối ấy, mang dáng một tòa lâu đài với gam màu xanh đặc trưng. Năm của lần xây lại thứ nhất thì chúng tôi chưa tra được.
sài gòn có mấy thánh đường hồi giáo lớn và khác nhau ra sao
Thư viện có trang riêng cho bốn ngôi, phân theo gốc gác cộng đồng. Al Rahim ở 45 Nam Kỳ Khởi Nghĩa dựng năm 1885 của người gốc Mã Lai và Indonesia. Jamia Al Musulman ở 66 Đông Du dựng năm 1935 của người gốc Nam Á. Jamiul Anwar ở Dương Bá Trạc là của xóm Chăm gốc Châu Đốc. Ngôi này là của xóm Chăm khu Cầu Kho.
trong thánh đường trần hưng đạo dạy gì cho trẻ
Dạy đọc kinh, dạy mặt chữ Arab, dạy chữ Chăm và dạy phần đạo đức, mở vào buổi tối ngay trong lòng thánh đường. Phần dạy chữ Chăm là chỗ đáng chú ý nhất, vì đó là chữ viết của chính tộc người mà ngoài xóm này gần như không ai đọc được.