Đi dọc quốc lộ 1A qua làng Chiên Đàn, quý vị thấy ba khối gạch đứng thành hàng ngang trên một nền đất cao phía tây con đường. Ngọn giữa còn đủ thân và mái, hai ngọn hai bên chỉ còn phần chân. Nhưng nếu dừng lại, thứ giữ quý vị lâu nhất không phải ba ngọn tháp mà là căn nhà trưng bày ngay bên cạnh: những phù điêu vũ nữ, nhạc công, voi, sư tử, và một mi cửa chạm nữ thần đang diệt quỷ trâu.
Đây là tháp Chiên Đàn, cụm đền tháp Ấn Độ Giáo của người Chăm thờ bộ ba Shiva, Vishnu và Brahma, dựng quãng thế kỷ 11 trên đất Amaravati. So với nhiều tháp Chăm khác, ba ngọn ở đây không còn nguyên. Bù lại, ba đợt khai quật đã đưa lên một kho điêu khắc đá mà ít cụm tháp nào có, và hiếm nơi nào để hiện vật ngay tại chỗ như thế.
IBộ Ba Tam Vị Và Nữ Thần Devi
Các nguồn cùng ghi ba ngọn tháp Chiên Đàn thờ bộ Tam Vị, tức Trimurti của Ấn Độ Giáo, mỗi tháp một vị: Shiva, Vishnu và Brahma. Chỗ phải nói thẳng là chưa có nguồn chắc chắn cho biết tháp nào thờ vị nào. Vì vậy bài này không phân vị thần cho từng tháp, dù người ta rất dễ muốn đặt Shiva vào ngọn giữa lớn nhất.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, ba quyền năng lớn của thế giới là sinh, giữ và hủy, ứng với Brahma, Vishnu và Shiva. Ở vương quốc Chăm Pa, Shiva thường được tôn cao nhất, hai vị kia hiện diện như phương diện của ngài. Phần giảng kỹ về bộ ba này đã có trong bài Mỹ Sơn.
Chiên Đàn có thêm một gương mặt đáng chú ý: Mahishasuramardini, tức nữ thần Devi trong dạng diệt quỷ trâu Mahishasura. Trong thần thoại Ấn Độ, khi các vị thần không ai thắng nổi con quỷ mang hình trâu, năng lực của họ hợp lại thành một nữ thần nhiều tay cầm vũ khí, và nàng hạ được nó. Hình ảnh ấy chạm trên một mi cửa tìm thấy tại Chiên Đàn năm 1989.
Về sử liệu, Chiên Đàn có một văn bản gốc: tấm bia đá khắc tám dòng chữ Phạn tìm thấy giữa năm 1997. Các bản giới thiệu công khai chưa chép đầy đủ nội dung bia, nên chúng tôi chưa thể dựa vào nó để định vị thần hay năm dựng. Những điều biết được về việc thờ tự ở đây phần lớn đến từ điêu khắc: tượng thần, mi cửa, bệ thờ linga và yoni hiện bày ngoài trời.
Có một chỗ hay hiểu lầm. Thấy nữ thần nhiều tay trên mi cửa, không ít người đoán đó là một nữ thần riêng của người Chăm hay một bà hoàng được thần hóa. Không phải. Đó là Devi trong dạng Mahishasuramardini, một vị nữ thần của Ấn Độ Giáo được thờ rộng khắp Nam Á và Đông Nam Á. Người Chăm tiếp nhận hình tượng ấy cùng với cả hệ thần Ấn Độ, rồi tạc theo lối riêng của mình.
IIBa Đợt Đào Và Một Kho Đá
Không bia nào còn đọc được ghi năm dựng Chiên Đàn, nên niên đại dựa vào phong cách. Phần lịch sử được biết rõ nhất lại là lịch sử gần: ba đợt khai quật cuối thế kỷ 20 đã đổi cụm tháp này từ một di tích đổ nát thành một trong những nơi giữ nhiều điêu khắc Chăm nhất.
- Thế kỷ 11 tới đầu thế kỷ 12Dựng cụm ba thápNiên đại định theo phong cách kiến trúc và điêu khắc, không theo bia. Có nguồn đẩy sớm hơn về cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11.
- 1989Khai quật đợt đầuGặp mi cửa chạm Mahishasuramardini cùng nhiều tác phẩm điêu khắc sa thạch. Thế giới Di sản ghi đợt này còn làm lộ nền một nhà dài mandapa.
- 1997Tìm bia chữ PhạnGiữa năm 1997 tìm được một bia đá khắc tám dòng chữ Phạn, văn bản gốc hiếm hoi của cụm tháp.
- 2000Khai quật đợt baGặp tượng thần, vũ nữ apsara, nhạc công, rắn thần Naga, chim thần Garuda, voi, sư tử và các cảnh trong sử thi Ramayana, phần lớn bằng sa thạch vàng.
- Sau các đợt khai quậtLập nhà trưng bày tại chỗHiện vật được bày trong nhà trưng bày ngay cạnh tháp, bệ thờ linga và yoni đặt ngoài trời.
Ba chỗ nguồn ghi vênh nhau, chúng tôi ghi đủ.
Niên đại. Trang của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi khoảng cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11. Tạp chí Thế giới Di sản và nhiều bài khác ghi thế kỷ 11 tới đầu thế kỷ 12. Cả hai đều là định niên theo phong cách, và hai cách ghi chồng lên nhau ở quãng thế kỷ 11.
Số hiện vật. Có nguồn tổng kết ba đợt được chừng một trăm hiện vật điêu khắc. Thế giới Di sản lại ghi riêng đợt 1989 đã có hàng trăm tác phẩm và đợt 2000 thêm hơn một trăm. Chưa thấy báo cáo khai quật công khai nào cho con số cuối cùng.
Địa danh. Nhiều bài cũ ghi tháp thuộc xã Tam An, thành phố Tam Kỳ, là cách ghi trước khi huyện Phú Ninh được lập. Theo sắp xếp năm 2025, xã Tam An cũ nhập vào xã Tây Hồ, nhưng trang của thành phố về xã Chiên Đàn mới lại liệt tháp vào thắng cảnh của xã Chiên Đàn.
IIIChân Tháp Đá Và Thân Tháp Trơn
Ba tháp cùng một kiểu: đế vuông, mái là các tầng thu nhỏ dần lên trên, đứng song song theo trục bắc nam, cửa chính quay về hướng Đông. Tháp giữa lớn nhất và còn gần nguyên vẹn, tháp nam cỡ vừa, tháp bắc nhỏ nhất. Hai tháp bên nay chỉ còn phần chân.
Nét nhận ra Chiên Đàn là sự tương phản giữa hai phần. Chân tháp bằng đá sa thạch chạm khắc dày, còn thân tháp gạch gần như để trơn. Mắt người xem vì thế bị kéo xuống sát mặt đất, nơi các hình người và thú chạy thành dải quanh chân tháp.
Chạm vũ nữ, nhạc công, apsara, voi, sư tử, đầu thủy quái Makara và mặt Kala. Một phù điêu ở phía bắc chạm đôi voi quay đầu vào nhau, giữa là một khóm sen.
Gần như không trang trí, khác hẳn những tháp cổ hơn như Khương Mỹ vốn phủ hoa văn trên tường.
Vòm cửa giả nhọn lên như mũi giáo, một nét của lớp kiến trúc chuyển sang giai đoạn muộn.
Tympanum bằng sa thạch chạm nữ thần Devi sáu tay diệt quỷ trâu, tìm năm 1989.
Tìm giữa năm 1997, văn bản gốc hiếm hoi còn lại của cụm tháp.
Bày ngoài trời trong khu di tích, dấu vết trực tiếp của phép thờ Shiva.
Hai Thang Phong Cách Cho Một Cụm Tháp
Người đọc sách về Chiên Đàn hay gặp hai tên phong cách và dễ rối. Phần điêu khắc khai quật được xếp vào phong cách Chánh Lộ, cuối thế kỷ 11 đầu thế kỷ 12. Phần kiến trúc lại được coi là chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định. Hai tên không mâu thuẫn, vì giới nghiên cứu xếp kiến trúc và điêu khắc Chăm Pa theo hai thang khác nhau. Phong cách Bình Định có phần giới thiệu kỹ ở bài về tháp Bánh Ít. Muốn thấy phong cách Mỹ Sơn A1 ở gốc, quý vị xem bài Mỹ Sơn.
IVThế Đất Và Hướng
Người Chăm đặt Chiên Đàn theo lệ của đền tháp Ấn Độ Giáo: ba kalan dựng trên nền đất cao, cửa chính quay về phía mặt trời mọc, khu đền được hiểu như ngọn núi thiêng giữa đất đai có nước nuôi dưỡng. Lệ ấy không có gì dính tới phong thủy. Mục này là cách thư viện đọc lại nơi ấy bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, đặt bên cạnh lệ Chăm cho bạn đọc tiện so, không phải điều chép trong bia hay trong tư liệu nào của cụm tháp.
Trước hết là nền cao giữa đồng. Ba tháp đứng trên một khoảnh đất nhô hơn chung quanh, trong vùng đồng bằng phía nam xứ Quảng. Người Việt xem đất sẽ gọi đây là thế bình dương, đất bằng lấy chỗ nổi làm chỗ dựa thay cho núi. Người Chăm thì không cần núi ở ngoài, vì mỗi khối tháp đã là một ngọn núi.
Thứ hai là trục bắc nam và mặt Đông. Ba tháp xếp theo trục bắc nam, cùng mở cửa về Đông, nên cả cụm dàn ra như một bức bình phong quay mặt đón nắng sớm. Theo phép cũ, khoảng đất trống trước mặt công trình gọi là minh đường, càng thoáng càng tốt. Theo lệ Ấn Độ, khoảng trống phía Đông là lối cho ánh sáng đầu ngày vào tới vật thờ. Một bên nói chuyện khí, một bên nói chuyện ánh sáng, và hai chuyện ấy không nên gộp làm một.
Thứ ba là chỗ đứng bên đường lớn. Tháp nằm sát phía tây quốc lộ 1A, con đường chạy theo đúng trục bắc nam như chính ba tháp. Sự song song ấy là trùng hợp của địa hình dải đất hẹp miền Trung, không phải điều người dựng tháp tính. Nhưng nó làm cho Chiên Đàn thành một trong những tháp Chăm dễ gặp nhất với người đi đường.
Cuối cùng là ba ngọn không đều. Theo lối xem cũ, bộ ba có ngọn giữa cao là thế chủ, hai bên là thế phò. Ở Chiên Đàn thì ngọn bắc nhỏ hơn ngọn nam, nên cụm không cân hẳn. Chúng tôi chỉ ghi nhận hình thế ấy, không suy ra thứ bậc giữa ba vị thần, vì chưa biết tháp nào thờ vị nào.
VNghi Thức Đọc Lại Từ Điêu Khắc
Tại Chiên Đàn hiện không còn cộng đồng người Chăm làm lễ. Những đền tháp mà người Chăm Bàlamôn còn mở cửa làm lễ Katê hằng năm nằm ở vùng nam Trung Bộ, như tháp Po Klong Garai. Bảng dưới không phải lịch lễ, mà là những nghi thức đọc ra được từ chính kho điêu khắc của Chiên Đàn.
| Nghi thức | Nội dung | Dấu vết tại Chiên Đàn |
|---|---|---|
| Tắm linga | Chủ tế rót nước, sữa hoặc dầu thơm lên linga, nước chảy qua rãnh yoni ra ngoài. | Bệ thờ linga và yoni bày ngoài trời trong khu di tích. |
| Nhạc và múa dâng thần | Âm nhạc và điệu múa là một phần của việc cúng, do người của đền đảm nhận. | Phù điêu vũ nữ, apsara và nhạc công chạy quanh chân tháp đá. |
| Thờ nữ thần Devi | Tôn vinh năng lực của các vị thần hợp lại trong một nữ thần. | Mi cửa chạm Mahishasuramardini tìm năm 1989. |
| Kể sử thi qua đá | Các tích trong sử thi được chạm để người đi quanh đền đọc theo. | Những cảnh Ramayana trong nhóm hiện vật đào được năm 2000. |
| Tụ họp trước khi vào lễ | Người dự lễ sửa soạn và chờ ở một nhà dài trước khi vào đền. | Nền nhà dài mandapa lộ ra trong đợt khai quật năm 1989. |
| Dâng cúng và khắc bia | Việc dựng và dâng đền được ghi lại bằng chữ trên đá. | Bia tám dòng chữ Phạn tìm năm 1997. |
Muốn thấy một cụm ba tháp cổ hơn chừng hai thế kỷ mà còn giữ hoa văn trên thân, quý vị xem bài tháp Khương Mỹ, cách đây chừng 10 cây số về phía nam. Còn cách Chiên Đàn chừng 4,8 cây số là Văn Thánh Khổng Miếu Tam Kỳ, một nơi thờ Nho giáo của người Việt, có lễ tế theo lịch riêng. Hai nơi gần nhau nhưng thuộc hai truyền thống khác hẳn, và quý vị nên đọc riêng từng nơi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Làng Chiên Đàn, xã Tây Hồ (xã Tam An cũ, huyện Phú Ninh cũ, tỉnh Quảng Nam cũ), thành phố Đà Nẵng, phía tây quốc lộ 1A. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Tam An, Tam Thành, Tam Phước và Tam Lộc thành xã Tây Hồ, nhưng trang của thành phố về xã Chiên Đàn mới lại liệt tháp vào thắng cảnh của xã Chiên Đàn
- Đường tới
- Làng Chiên Đàn, xã Tây Hồ, thành phố Đà Nẵng, trước là xã Tam An cũ, huyện Phú Ninh cũ, tỉnh Quảng Nam cũ, nằm sát phía tây quốc lộ 1A. Cách Văn Thánh Tam Kỳ chừng 4,8 cây số, cách Phật viện Đồng Dương chừng 17 cây số.
- Toạ độ
- 15.6158, 108.4425
Đây là di tích kiến trúc và khảo cổ, lệ của nơi này là lệ giữ đá. Không chạm tay lên phù điêu ở chân tháp và trong nhà trưng bày, vì mặt sa thạch đã mủn. Không trèo lên phần chân của hai tháp bên, không đặt đồ lên bệ linga và yoni ngoài trời. Việc chụp ảnh trong nhà trưng bày tùy quy định từng lúc, xin hỏi người trông coi trước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Chiên Đàn
Contribute photos, information or video for Chien Dan Cham TowersThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Chiên Đàn thờ ai
Ba tháp thờ bộ Tam Vị của Ấn Độ Giáo là Shiva, Vishnu và Brahma, mỗi tháp một vị. Chưa có nguồn chắc chắn cho biết tháp nào thờ vị nào. Ngoài ra, mi cửa chạm nữ thần Devi diệt quỷ trâu tìm được năm 1989 cho thấy nữ thần này cũng có chỗ trong việc thờ tự ở đây.
Tháp Chiên Đàn xây năm nào
Không có bia ghi năm dựng, niên đại định theo phong cách và các nguồn còn vênh. Trang của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11, Tạp chí Thế giới Di sản và nhiều bài khác ghi thế kỷ 11 tới đầu thế kỷ 12.
Tháp Chiên Đàn có gì đặc biệt
Giá trị lớn nhất nằm ở kho điêu khắc đá từ ba đợt khai quật năm 1989, 1997 và 2000: mi cửa nữ thần Devi, bia tám dòng chữ Phạn, phù điêu vũ nữ, nhạc công, voi, sư tử, cảnh Ramayana. Hiện vật bày ngay cạnh tháp, điều hiếm có ở các di tích Chăm.
Tháp Chiên Đàn thuộc phong cách nào
Phần điêu khắc được xếp vào phong cách Chánh Lộ, cuối thế kỷ 11 đầu thế kỷ 12. Phần kiến trúc được coi là chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định, nhận ra qua chân tháp đá chạm dày, thân tháp gạch để trơn và cửa giả vòm nhọn.
Tháp Chiên Đàn và tháp Khương Mỹ khác nhau thế nào
Cả hai đều là cụm ba tháp Chăm thờ bộ Tam Vị ở phía nam xứ Quảng, cách nhau chừng 10 cây số. Khương Mỹ cổ hơn chừng hai thế kỷ, giá trị nằm ở hoa văn trên thân tháp. Chiên Đàn muộn hơn, thân tháp trơn, giá trị nằm ở kho điêu khắc đá khai quật được.